V CK 598/04 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CK 598/04

POSTANOWIENIE

Dnia 13 kwietnia 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

SSN Lech Walentynowicz

SSN Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku M. Z.

przy uczestnictwie J. J., B. J. i M. J.

o wpis w księdze wieczystej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 13 kwietnia 2005 r.,

kasacji uczestniczki postępowania M. J. od postanowienia Sądu Okręgowego w J. z

dnia 30 czerwca 2004 r., sygn. akt II Ca (…),

oddala kasację i zasądza od uczestniczki postępowania - M. J. na rzecz

wnioskodawcy 120 zł kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy J. zaskarżonym postanowieniem oddalił apelację M. J. od wpisu z

dnia 9 kwietnia 2004 r., którym Sąd Rejonowy w L. ustanowił na rzecz M. Z. hipotekę

przymusową w kwocie 200 000 zł na nieruchomości stanowiącej własność apelującej,

dla której prowadzona jest księga wieczysta nr (...).

Z ustaleń Sądu wynika, że dnia 7 września 2000 r. Sąd Rejonowy w G. wydał – w

postępowaniu nakazowym – nakaz zapłaty, w którym nakazał J. J., aby zapłacił M. Z.

400 000 zł z ustawowymi odsetkami oraz koszty postępowania. Postanowieniem z dnia

21 marca 2001 r. Sąd nadał wymienionemu nakazowi klauzulę wykonalności także

przeciwko żonie dłużnika – B. J., z ograniczeniem jej odpowiedzialności do majątku

objętego wspólnością ustawową.

Sąd Okręgowy w G. – po rozpoznaniu zarzutów od wymienionego nakazu –

wyrokiem z dnia 8 listopada 2001 r. utrzymał w mocy nakaz zapłaty w części

zasadzającej kwotę 389 000 zł z ustawowymi odsetkami oraz koszty postępowania, a w

pozostałym zakresie uchylił nakaz zapłaty i umorzył postępowanie. Wymienionemu

wyrokowi została nadana klauzula wykonalności dnia 23 stycznia 2002 r.

Sąd Okręgowy w J. wyrokiem z dnia 14 marca 2003 r. uznał, że umowa

darowizny z dnia 23 października 2000 r., którą J. i B. małż. J. darowali małoletniej córce

– M. J. zabudowaną działkę gruntu, dla której Sąd Rejonowy w L. prowadzi księgę

wieczystą nr (...), jest bezskuteczna w stosunku do M. Z. ze względu na jego

wierzytelność stwierdzoną nakazem zapłaty z dnia 7 września 2000 r. i wyrokiem z dnia

8 listopada 2001 r.

Sąd Okręgowy uznał, że ustanowienie hipoteki przymusowej na nieruchomości

stanowiącej własność M. J. jest dopuszczalne, mimo że dłużnikami M. Z. są J. i B. J.

Wierzyciel może bowiem dochodzić – po uwzględnieniu skargi pauliańskiej –

zaspokojenia z nieruchomości dłużnika, która wyszła z jego majątku na skutek zawarcia

umowy darowizny z dnia 23 marca 2000 r. (art. 532 k.c.).

W kasacji, opartej na pierwszej podstawie z art. 3931 k.p.c., pełnomocnik M. J.

zarzucił naruszenie art. 109 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i

hipotece (tekst jedn.: Dz. U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 z zm.; dalej: u.k.w.h.). Polega

ono – jego zdaniem – na (...)„akceptacji wpisu hipoteki przymusowej na nieruchomości

stanowiącej własność M. J., jakkolwiek jedyny tytuł wykonawczy dotyczył J. J., nie zaś

właścicielki nieruchomości, a wyrok orzekający o bezskuteczności względem M. Z.

czynności przenoszącej na skarżącą własność nieruchomości nie został opatrzony

klauzulą wykonalności.” Powołując się na tę podstawę kasacyjną wniósł o uchylenie

zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Ocena zasadności przytoczonej wyżej podstawy kasacyjnej wiąże się z kwestią

znaczenia

prawomocnego

wyroku

uwzględniającego

powództwo

o uznanie

za

bezskuteczną czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzyciela dla

relacji między wierzycielem a osobą trzecią, która w skutek tej czynności uzyskała

korzyść majątkową. Chodzi o to, jaki stosunek prawny łączy te osoby, zwłaszcza, czy

ma on charakter zobowiązania, z którego wynika obowiązek osoby trzeciej do spełnienia

świadczenia zamiast dłużnika.

W doktrynie istnieje wiele poglądów wyjaśniających istotę akcji pauliańskiej.

Wśród zapatrywań uznających, że w rezultacie zaskarżenia czynności dłużnika

dokonanej z pokrzywdzeniem wierzyciela powstaje zobowiązanie osoby trzeciej nie ma

zgody co do źródła tego zobowiązania. Niektórzy autorzy dopatrują się w postępowaniu

osoby trzeciej czynu niedozwolonego i jej sytuację rozpatrują na

gruncie

odpowiedzialności deliktowej. Inni wskazują na przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu

jako źródło zobowiązania osoby trzeciej. Według niektórych autorów wreszcie w sytuacji

określonej w przepisach kodeksu cywilnego regulujących akcję pauliańską powstaje ex

lege zobowiązanie osoby trzeciej, którego treść stanowi znoszenie, ścierpienie, czy

nieprzeszkadzanie

w

egzekucji

prowadzonej

przez

wierzyciela

z

przedmiotu

majątkowego, który – na skutek czynności dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem

wierzyciela – wyszedł z majątku dłużnika i znalazł się w majątku osoby trzeciej albo

pozostał w jej majątku, mimo że powinien przejść do majątku dłużnika.

Należy opowiedzieć się za ostatnim z przytoczonych zapatrywań. Odpowiada ono

bowiem najbardziej regulacji akcji pauliańskiej zawartej w kodeksie cywilnym. Zyskało

też aprobatę większości przedstawicieli doktryny. Ustalenie, że treść zobowiązania

osoby trzeciej stanowi obowiązek nieprzeszkadzania w egzekucji znajduje oparcie w art.

532 k.c., który uprawnia wierzyciela – po uprawomocnieniu się wyroku – do

zaspokojenia z pierwszeństwem przed wierzycielami osoby trzeciej z przedmiotów

majątkowych, które wyszły z majątku dłużnika albo do niego nie weszły. Przepisy

regulujące akcję pauliańska nie dają podstaw do przyjęcia, że treścią zobowiązania

osoby trzeciej jest spełnienie świadczenia w miejsce dłużnika. Nie uzasadnia takiego

stanowiska zwłaszcza art. 533 k.c. Przewidziane w tym przepisie świadczenie

polegające na pozytywnym działaniu osoby trzeciej jest bowiem jej uprawnieniem,

dobrowolnym aktem pozwalającym uniknąć egzekucji, a nie obowiązkiem ciążącym na

osobie trzeciej z mocy wyroku uwzględniającego powództwo o uznanie czynności

dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzyciela za bezskuteczną wobec niego.

Rola sądu, który rozpoznaje powództwo o uznanie za bezskuteczną czynności

dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzyciela, ogranicza się do orzeczenia

bezskuteczności względnej czynności, jeżeli zachodzą przesłanki z art. 527 k.c.

Pozytywne orzeczenie ma charakter konstytutywny polegający na zmianie stosunku

prawnego istniejącego między dłużnikiem a osobą trzecią przez ograniczenie jego

skuteczności, bez naruszania ważności czynności prawnej. Wobec skarżącego

wierzyciela zakwestionowana czynność dłużnika staje się bezskuteczna, ze wszystkimi

ustawowymi przejawami tej sankcji. Dlatego sąd nie nakłada na osobę trzecią

obowiązku znoszenia egzekucji. Z woli ustawodawcy – po uprawomocnieniu się wyroku

– wierzyciel jest bowiem uprawniony do zaspokojenia wierzytelności kosztem osoby

trzeciej, a ona ma obowiązek znoszenia egzekucji prowadzonej przez wierzyciela z jej

majątku (art. 532 k.c.).

Powyższe wywody prowadzą do wniosku, że wierzyciel, którego powództwo w

procesie

zostało

uwzględnione,

może

prowadzić

egzekucję

z

przedmiotów

majątkowych, które w skutek czynności uznanej za bezskuteczną wyszły z majątku

dłużnika albo do niego nie weszły, bez tytułu wykonawczego przeciwko osobie trzeciej.

Postępowanie egzekucyjne jest bowiem prowadzona przeciwko dłużnikowi wierzyciela,

a nie osobie trzeciej. W literaturze zwraca się uwagę, że osoba trzecia (pozwany w

procesie pauliańskim) nie jest stroną postępowania egzekucyjnego.

Należy przyjąć, że wspomniany obowiązek znoszenia egzekucji przez osobę

trzecią odnosi się to także do wpisu hipoteki przymusowej zwykłej. Przemawia za tym

charakter wymienionej hipoteki, która pełni rolę – jak się powszechnie przyjmuje –

szczególnego rodzaju środka egzekucyjnego w szerokim znaczeniu służącego

zabezpieczeniu realizacji stwierdzonej

tytułem wykonawczym wierzytelności. Nie

podważa tego poglądu ugruntowane w judykaturze Sądu Najwyższego stanowisko, że

hipoteka przymusowa nie może być wpisana, gdy dłużnik już utracił prawo własności

nieruchomości (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2004 r., III CK

245/02 (OSP 2005, nr 5, poz. 3). Przytoczone stanowisko nie dotyczy bowiem

wypadków, gdy czynność prawna dłużnika przenosząca własność nieruchomości –

dokonania z pokrzywdzeniem wierzyciela – została uznana za bezskuteczną wobec

niego.

Z przedstawionych powodów zarzut naruszenia art. 109 ust. 1 u.k.w.h. należało

uznać za nieuzasadniony. Kasacja podlega zatem – na podstawie art. 39312 k.p.c. w zw.

z art. 3 ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. (Dz. U. Nr 13. poz. 98) – oddaleniu jako

pozbawiona usprawiedliwionej podstawy.