V CK 593/04 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CK 593/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 maja 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Marian Kocon (przewodniczący)

SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)

SSN Kazimierz Zawada

w sprawie z powództwa W. P.

przeciwko Bankowemu Funduszowi Nieruchomościowemu "A.(…)" Sp. z o.o. w W.

o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie

Cywilnej w dniu 12 maja 2005 r., kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 6 maja 2004 r., sygn. akt I ACa (…),

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd pierwszej instancji wyrokiem z dnia 22 sierpnia 2003 r. uwzględnił skargę

pauliańską uznając za bezskuteczną w stosunku do powoda W. P. umowę sprzedaży

nieruchomości zawartą w dniu 25 maja 2001 r. pomiędzy Spółdzielnią Mieszkaniową

„I.(…)” a pozwaną w niniejszym procesie spółką z o.o. „A.(…)”. Wyrokiem

uzupełniającym z dnia 9 grudnia 2003 r. Sąd ten uzupełnił powyższy wyrok stwierdzając,

że uznanie za bezskuteczną w stosunku do powoda przedmiotowej umowy sprzedaży

następuje

celem

zaspokojenia

wierzytelności

przysługującej

powodowi

wobec

Spółdzielni „I.(…)” w kwocie 8.388.994,38 zł, w tym 7.648.000 zł z tytułu odsetek

ustawowych.

Apelację pozwanej Spółki od obu wyroków oddalił Sąd Apelacyjny wyrokiem z

dnia 6 maja 2004 r., uznając za trafne ustalenia Sądu pierwszej instancji i na ich

podstawie oceniając zarzuty apelacji.

W ocenie Sądu odwoławczego spełniona została przesłanka pokrzywdzenia

powodowego wierzyciela w chwili wystąpienia ze skargą pauliańską bowiem istniejąca

aktualnie niewypłacalność Spółdzielni pogłębiła się z chwilą dokonania z pozwaną

zaskarżonej czynności. Za korzyść majątkową w rozumieniu art. 527 k.c. uzyskaną

przez pozwaną uznał Sąd odwoławczy nabycie przez nią spornej nieruchomości

przedstawiającej pewną wartość, stwierdzając zarazem, że rzeczywista jej wartość

pozostaje bez znaczenia, a cena nabycia ma znaczenie drugorzędne. Uznając za

istotną okoliczność badania świadomości osoby trzeciej, a więc pozwanej, Sąd

Apelacyjny stwierdził, że wystarcza świadomość dłużnika, że czynność prawna może

spowodować niemożność zaspokojenia się ogółu wierzycieli, a twierdzenia strony

pozwanej, iż takowej świadomości nie miała ocenił jako gołosłowne. Zdaniem Sądu

odwoławczego, fakt dystrybucji kwoty otrzymanej ze sprzedaży powinien wyostrzyć

czujność pozwanej co do ewentualności istnienia innych wierzycieli. Zaistnienie sytuacji

dowolnego uprzywilejowania przez dłużnika jednego z wierzycieli z pokrzywdzeniem

innych jest w ocenie Sądu drugiej instancji równoznaczne ze spełnieniem kolejnej

przesłanki zasadności skargi pauliańskiej.

Kasacja pozwanej, zaskarżająca wyrok Sadu Apelacyjnego w całości, oparta

została na obu podstawach kasacyjnych. Spośród przepisów prawa procesowego

zarzutami naruszenia objęto:

-

art. 232 k.p.c. wskutek przyjęcia za udowodniony braku należytej staranności

pozwanej o działaniu dłużnika ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli, bez

prowadzenia dowodów w tym zakresie,

-

art. 228 k.p.c. i 231 k.p.c. przez bezzasadne zastosowanie konstrukcji

jurydycznych notoryjności i domniemania faktycznego,

-

art. 230 k.p.c. i art. 350 § 1 k.p.c. przez uznanie za uzasadnione pominięcie przez

Sąd I instancji wniosków dowodowych pozwanej i aprobatę jego tezy, że

pozwana nie kwestionowała wierzytelności powoda,

-

art. 328 § 2 k.p.c. i art. 233 k.p.c. przez brak wszechstronnego rozważenia

zebranego materiału i niewskazanie przyczyn odmowy wiarygodności dowodom

przedstawionym przez pozwaną,

-

art. 381 k.p.c. i art. 382 k.p.c. poprzez pominięcie dowodów wskazanych w

apelacji.

W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej pozwana zarzuciła naruszenie art. 6

k.c. przez jego niewłaściwe zastosowanie wskutek przyjęcia za udowodnione faktów, co

do których powód nie złożył wniosków dowodowych. Naruszenie art. 527 § 1 i § 2 k.p.c.,

wskutek ich niewłaściwego zastosowania, uzasadniono przyjęciem niewypłacalności

dłużnika i wiedzy o tym strony pozwanej lub możliwości dowiedzenia się przy

zachowaniu należytej staranności. Naruszenie art. 389, art. 390 i art. 394 k.c. uzasadnia

skarżąca bezzasadnym przyjęciem, że zapłata dokonana przez SM I.(…) nie miała

charakteru zadatku.

Powód w odpowiedzi na kasację wniósł o jej oddalenie i zasądzenie kosztów

procesu twierdząc, że pozwany nie wykazał, aby zastrzeżenie w umowie zapłaty ceny z

pominięciem

rachunku

bankowego

sprzedawcy

nie

rodziło

podejrzeń

co

do

rzeczywistych intencji Spółdzielni „I.(…)” sprowadzających się do pokrzywdzenia

wierzycieli.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja okazała się być opartą na usprawiedliwionych podstawach wobec

trafności niektórych spośród przedstawionych w niej zarzutów w ramach każdej z obu

podstaw kasacyjnych. Co prawda, wbrew twierdzeniom strony skarżącej, przesłanki

uwzględnienia skargi pauliańskiej określone w art. 527 § 1 k.c. mogą być przedmiotem

domniemań faktycznych, bowiem brak jest uzasadnionych podstaw do twierdzenia, aby

zastosowanie tej instytucji ustawodawca ograniczył tylko do przesłanek, o których

stanowią przepisy art. 527 § 3 i § 4 k.c. Jednakże przepis art. 231 k.p.c. przewiduje

możliwość uznania za ustalone faktów mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia

sprawy, a więc także odpowiadających przesłankom wymaganym dla uwzględnienia

skargi pauliańskiej, jeżeli wniosek taki można wyprowadzić z innych ustalonych faktów.

Tymczasem Sąd Apelacyjny trafnie twierdząc, że przepis art. 527 § 1 k.c. nie wymaga

istnienia zamiaru dłużnika pokrzywdzenia wierzycieli a wystarcza sama jego

świadomość, że czynność prawna może spowodować niemożność zaspokojenia się

ogółu wierzycieli i że świadomość ta musi istnieć w chwili dokonania czynność prawnej,

zarazem jednak niejako milcząco zaaprobował ustalenie, bo bez wskazania na żadne

inne ustalone fakty, że dłużnik działał z taką właśnie świadomością pokrzywdzenia

wierzycieli w chwili zawierania przedmiotowej umowy sprzedaży.

Równocześnie Sąd ten zastosował także domniemanie faktyczne dokonując

oceny istnienia kolejnej przesłanki uwzględnienia skargi pauliańskiej, tj. istnienia wiedzy

pozwanej osoby trzeciej o stanie świadomości dłużnika działania z pokrzywdzeniem

wierzycieli lub powinności dysponowania taką wiedzą, bez równoczesnego wskazania

na istnienie innych ustalonych faktów, mogących ewentualnie być podstawą posłużenia

się instytucją domniemania faktycznego w przedmiocie wystąpienia ostatniej z

przesłanek skargi pauliańskiej spośród określonych w art. 527 § 1 k.c. Wskazania na

istnienie ustalonego faktu, będącego podstawą dla zastosowania instytucji domniemania

faktycznego, nie może zastąpić proste zanegowanie przez Sąd Apelacyjny wystąpienia

okoliczności negatywnej, a sprowadzające się do sformułowania, że twierdzenia strony

pozwanej iż takowej świadomości nie miała uznać należy za gołosłowne. Dla

skutecznego posłużenia się domniemaniem faktycznym w przedmiocie wystąpienia

przesłanki w postaci istnienia wiedzy pozwanej osoby trzeciej co do świadomości

określonego działania dłużnika lub co najmniej powinności posiadania takiej wiedzy

przez pozwaną osobę trzecią, niezbędne było wskazanie na istnienie innych ustalonych

faktów, mogących być podstawą dla poprawnego dokonania domniemania faktycznego.

Tymczasem Sąd odwoławczy powołał się na fakt dystrybucji kwoty otrzymanej ze

sprzedaży jako mający „wyostrzyć czujność” pozwanej co do ewentualności istnienia

innych wierzycieli. Taka konstatacja nie pozwala na jednoznaczne przesądzenie o tym,

czy Sąd Apelacyjny ustala w ten sposób brak zachowania przez pozwaną należytej

staranności w uzyskaniu wiedzy o działaniu dłużnika ze świadomością pokrzywdzenia

wierzycieli, czy też Sąd ten przyjmuje, że pozwana taką wiedzą dysponowała bądź nie

dysponowała. Wątpliwości w przedmiocie ostatecznego kształtu ustaleń faktycznych

przyjętych za podstawę orzekania pogłębia okoliczność, że Sąd Apelacyjny ograniczył

zakres przedmiotowy domniemywanej wiedzy pozwanej osoby trzeciej jedynie do

ewentualności istnienia innych wierzycieli. Tymczasem dla uznania wystąpienia ostatniej

z przesłanek przesądzających o zasadności skargi pauliańskiej istotna jest nie tyle

wiedza osoby trzeciej o istnieniu innych wierzycieli jej kontrahenta umownego, ale

niezbędna jest wiedza tejże osoby trzeciej, lub powinność posiadania, przy zachowaniu

należytej staranności, wiedzy co do tego, że dłużnik działał ze świadomością

pokrzywdzenia wierzycieli, a nie tylko ze świadomością ewentualnego ich istnienia.

Wobec powyższego uznać należało za trafne te zarzuty kasacji, które

sprowadzają się do naruszenia art. 231 k.p.c., art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 233 § 1

k.p.c., a których naruszenie mogło mieć wpływ na prawidłowy kształt ustaleń

faktycznych w przedmiocie wystąpienia wszystkich materialnoprawnych przesłanek

uwzględnienia skargi pauliańskiej, a w konsekwencji mogło mieć istotny wpływ na wynik

sprawy.

Wobec

uznania

za

usprawiedliwioną

drugiej

podstawy

kasacyjnej

i w konsekwencji braku podstaw do przyjęcia istnienia stabilnych i poprawnie

dokonanych ustaleń faktycznych, należało uznać zasadność zarzutu naruszenia art. 527

§ 1 k.c. przez jego niewłaściwe, bo co najmniej przedwczesne, zastosowanie w

obecnym stanie sprawy.

Natomiast chybiony okazał się zarzut naruszenia art. 6 k.c., bowiem nawet

hipotetycznie wadliwe przyjęcie określonych faktów za udowodnione nie dowodzi

naruszenia tego przepisu, którego istota i funkcja sprowadzają się do określenia

rozkładu ciężaru dowodu i wskazania reguł określających podmiot obciążony tym

ciężarem. Przepis art. 6 k.c. nie reguluje natomiast konsekwencji prawidłowego bądź

nieprawidłowego przeprowadzenia przez Sąd określonego dowodu, zgłoszonego przez

właściwą stronę.

Nie okazały się również zasadne zarzuty naruszenia art. 389 k.c., art. 390 k.c. i

art. 394 k.c., bowiem Sąd Apelacyjny ani nie przyjął, że umowa przedwstępna, zawarta

między SM I.(…) a małż. Rawnikami, nie wiązała tych stron w dniu 25 maja 2001 r., ani

też nie określił charakteru zapłaty dokonanej przez SM I.(…), a w szczególności nie

przyjął, że zapłata dokonana przez Spółdzielnię I.(…) nie miała charakteru zadatku.

W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji, działając na

podstawie art. 39313 §1 k.p.c., znajdującym w niniejszej sprawie zastosowanie na

podstawie art. 3 ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks

postępowania cywilnego… (Dz. U. 2005 r. Nr 13, poz. 98).