V CK 559/04 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CK 559/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 maja 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Marian Kocon (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

SSN Kazimierz Zawada

w sprawie z powództwa "O.(…)" Sp. z o. o. w P.

przeciwko I. S.

o uznanie czynności prawnych za bezskuteczne i z powództwa "O. (…)P.(…)" Sp. z o. o

w P.

przeciwko I. S.

o uznanie czynności prawnych za bezskuteczne, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie

Cywilnej w dniu 12 maja 2005 r., kasacji strony powodowej "O.(…)" Sp. z o. o w P. od

wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 24 marca 2004 r., sygn. akt I ACa (…),

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 24 marca 2004 r. oddalił apelacje powodowych

Spółek z o.o. – „O.(…)” w P. i „O.(…) – P.” od wyroku Sądu Okręgowego w G., którym

ten Sąd oddalił żądanie powódek ochrony skargą pauliańską ich wierzytelności

określonych w pozwie przez uznanie, że umowa sprzedaży z dnia 29 września 2000 r.

jest wobec powódek bezskuteczna.

Sąd ustalił, że umową z dnia 29 września 2000 r. własność nieruchomości

określonej w pozwie przenieśli M. i J. małżonkowie P. na pozwaną I. S., matkę M. P., za

60000 zł, oraz że I. S. ustanowiła na ich rzecz służebność mieszkania w budynku

posadowionym na tej nieruchomości.

Powodowe spółki od 16 października 2000 r. (spółka „O.(…)") i od listopada 2000

r. (spółka „O.(…)-P.") łączyły stosunki handlowe z „C.(...)" SA w W., w której członkiem

zarządu była wówczas między innymi M. P., zaś do marca 1999 r. pozwana. Pozwana

posiada 5% akcji spółki „C.(...)", a pozostały ich procent małżonkowie P.

W dniu 18 stycznia 2001 r. spółka „C.(...)" (za którą działała M. P. i inny członek

zarządu) wystawiła dwa weksle in blanco w celu zabezpieczenia wierzytelności każdej z

powódek. Poręczenie wekslowe złożył natomiast J. P. Oba weksle zostały uzupełnione

w dniu 2 marca 2001 r. Na ich podstawie każda z powódek uzyskała tytuł egzekucyjny

przeciwko spółce „C.(...)" i J. P. Tytułom tym nadano klauzule wykonalności, w tym

również przeciwko M. P., jako małżonkowi dłużnika J. P.

Egzekucja, która została wszczęta z wniosku każdej z powódek przeciwko spółce

„C.(...)" oraz J. P. i M. P. okazała się bezskuteczna, podobnie jak egzekucje na rzecz

160 innych ich wierzycieli.

Na gruncie tych ustaleń Sąd Apelacyjny stwierdził, że nie zostały spełnione

przesłanki z art. 530 k.c. Powódki nie wykazały, że umowa z dnia 29 września 2000 r.

miała charakter nieodpłatny, a ponadto, aby pozwana jako osoba trzecia wiedziała o

zamiarze dłużnika pokrzywdzenia przyszłych wierzycieli.

Kasacja powódki „O.(…)” spółki z o. o. - oparta na obu podstawach z art. 3931

k.p.c. - zawiera zarzut naruszenia art. 233 k.p.c., a także art. 527, 530 k.c., i zmierza do

uchylenia zaskarżonego wyroku oraz przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kodeks cywilny w art. 530 dopuścił możliwość zaskarżenia przez wierzyciela

czynności prawnej dłużnika dokonanej przed powstaniem jego wierzytelności, lecz tylko

w wypadku, gdy czynność ta została zdziałana przez dłużnika w zamiarze

pokrzywdzenia przyszłych wierzycieli. Warunkiem stosowania przepisu art. 530 k.c. jest

więc udowodnienie przez wierzyciela tego zamiaru. Jeżeli zostanie on udowodniony, to

odpowiednio stosuje się przepisy art. 527 - 529, chyba że osoba trzecia uzyskała od

dłużnika korzyść majątkową odpłatnie. W tej sytuacji wierzyciel może żądać uznania

czynności za bezskuteczną tylko wtedy, gdy osoba trzecia o zamiarze dłużnika

wiedziała.

Na tle zarzutu naruszenia art. 530 k.c. nasuwa się zagadnienie, kogo obciąża

dowód, że osoba trzecia odpłatnie uzyskała korzyść majątkową oraz jak należy

rozumieć pojęcie „odpłatność” użyte w tym przepisie.

Jeżeli chodzi o pierwsze zagadnienie dotyczące ciężaru dowodu, że osoba

trzecia odpłatnie uzyskała korzyść majątkową, to należy stwierdzić, że z zestawienia art.

530 k.c. z art. 6 k.c. w sposób jednoznaczny wynika, iż ciężar tego dowodu spoczywa na

osobie trzeciej. Wbrew zatem poglądowi Sądu Apelacyjnego, rzeczą strony powodowej

nie było wykazanie, że umowa z dnia 29 września 2000 r. miała charakter nieodpłatny.

Odnosząc się do drugiego z przedstawionych zagadnień, a więc do odpowiedzi

na pytanie, jak należy rozumieć pojęcie „odpłatność” użyte w art. 530 k.c., zasadne jest

odwołanie się do powołanego w kasacji wyroku Sądu Najwyższego z dnia 12 czerwca

2002 r., sygn. akt III CKN 1312/00 (nie publ.), w którego uzasadnieniu wskazano, że w

doktrynie zauważa się, iż podział czynności prawnych na czynności odpłatne i

nieodpłatne może być dokonywany w dwojaki sposób. Po pierwsze, możliwe jest

przyjęcie kryterium czysto formalnego: jeżeli świadczeniu jednej strony odpowiada

świadczenie drugiej strony, czynność ma charakter odpłatny niezależnie od tego, jak

przedstawia się relacja obiektywnie ocenianej wartości obu świadczeń. Przy przyjęciu

tego kryterium zbycie prawa za symboliczną złotówkę będzie czynnością odpłatną.

Zastosowanie tego kryterium prowadzi zawsze do jednakowych rezultatów. Rodzi ono

jednak niebezpieczeństwo wyrażające się w tym, że przy zastosowaniu kryterium

formalnego wyłącznie wola stron decyduje o odpłatnym bądź nieodpłatnym charakterze

dokonanej czynności.

W doktrynie prezentowane jest także drugie stanowisko, zgodnie z którym o

odpłatności lub nieodpłatności czynności decydują pewne względy o charakterze

gospodarczym. Za czynność nieodpłatną można w takiej sytuacji uznać sprzedaż za

symboliczną złotówkę, a za czynność odpłatną darowiznę obciążoną poleceniem. O

odpłatności lub nieodpłatności decydują zarówno kryteria obiektywne (wartość

gospodarcza obu świadczeń), jak i kryteria subiektywne (w przypadku pretium

affectionis). Wskazuje się przy tym, że zawsze gdy w grę wchodzi sytuacja prawna nie

tylko stron czynności, ale także osób trzecich, należy stosować kryteria obiektywne.

Skład orzekający w niniejszej sprawie w pełni podziela to drugie stanowisko.

Przychyla się przy tym do poglądu Sądu Najwyższego wyrażonego w uzasadnieniu

wyroku z dnia 12 czerwca 2002 r., że we wszystkich przypadkach, gdy ochrona

pewnych praw czy interesów uzależniona jest od nieodpłatnego charakteru dokonanej

czynności, przyjęcie formalnego kryterium odpłatności czyniłoby tą ochronę czysto

iluzoryczną. Obserwacja życia codziennego wskazuje bowiem, że czynności nieodpłatne

zastąpione zostałyby czynnościami, w których świadczeniu jednej strony odpowiadałoby

świadczenie drugiej, tyle że o wartości niewspółmiernie niższej. Niewątpliwie nie byłoby

to zgodne z intencją ustawodawcy.

Reasumując, przez pojęcie „odpłatność”, użyte w art. 530 k.c., należy rozumieć w

zasadzie pełny ekwiwalent korzyści majątkowej.

Odnosząc przytoczone stanowisko do okoliczności niniejszej sprawy należy

stwierdzić, że wbrew odmiennemu stanowisku Sądu Apelacyjnego umowa zawarta

pomiędzy małżonkami P. a pozwaną ma charakter nieodpłatny w rozumieniu art. 530

k.c. Ocena wartości świadczeń obu jej stron, dokonana według kryteriów obiektywnych,

prowadzi do takiego wniosku. Doświadczenie bowiem wskazuje, że kwota 60000 zł

stanowi jedynie ułamek wartości tej nieruchomości opisanej w pozwie.

Zauważyć tu trzeba, że obciążenie nieruchomości służebnością mieszkania na

rzecz zbywców niewątpliwie znacznie obniża jej wartość rynkową. Jest jednak faktem,

że pozwana jest ich osobą bliską (matka i teściowa), a takie osoby gotowe są do

niesienia „pomocy" dłużnikowi, nawet poprzez zawarcie nieuczciwej umowy. Ponadto,

gdy czynność dokonana jest na rzecz osoby pozostającej w bliskim stosunku z

dłużnikiem, można podejrzewać, że faktycznie dłużnik nie został pozbawiony całkowicie

możliwości używania i dysponowania korzyścią, o którą chodzi. Tak też stało się w

sprawie w rezultacie ustanowienia służebności mieszkania na rzecz dłużników (córki i

zięcia).

Konsekwencją uznania, że pozwana uzyskała korzyść majątkową bezpłatnie jest

to, że kwestia, czy pozwana wiedziała o zamiarze dłużników pokrzywdzenia przyszłych

wierzycieli staje się obojętna i odpowiada ona wobec skarżącej bez względu na tę

okoliczność. Z tym, że, jak wskazano na wstępie, rzeczą skarżącej (wierzyciela) jest

udowodnienie zamiaru dłużnika pokrzywdzenia przyszłych wierzycieli.

Z tych przyczyn orzeczono, jak w wyroku.