V CK 540/04 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CK 540/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 29 kwietnia 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Józef Frąckowiak (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSA Andrzej Struzik

w sprawie z powództwa A. P.

przeciwko Gminie W.

o stwierdzenie nieważności umowy, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w

dniu 29 kwietnia 2005 r., kasacji powoda od wyroku Sądu Okręgowego w W. z dnia 4

maja 2004 r., sygn. akt II Ca (...),

oddala kasację i zasądza od powoda na rzecz strony pozwanej kwotę 1200 (tysiąc

dwieście) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy w W. oddalił apelację powoda A. P. od

wyroku Sądu Rejonowego z dnia 22 grudnia 2003 r. Sąd Rejonowy, we wspomnianym

wyroku, oddalił powództwo A. P. o stwierdzenie nieważności czynności prawnej Zarządu

Miasta W. z dnia 16 czerwca 1992 r., dokonując następujących ustaleń faktycznych i

ocen prawnych.

Oświadczeniem z 16 czerwca 1992 r. Zarząd Miasta W. zaktualizował cenę gruntu

zabudowanego, położonego w W. przy ul. P., o powierzchni 1177 m2, oznaczonego jako

działka nr (…)/1. Grunt ten oddano na podstawie umowy w użytkowanie wieczyste B. i S.

P., której stroną w wyniku spadkobrania, stał się powód. Wspomnianym oświadczeniem

cenę gruntu ustalono na kwotę 338,976,00 zł. W związku z tym wyliczono też nową

wysokość opłaty rocznej z tytułu użytkowania wieczystego na kwotę 3 897.50 zł, która to

opłata po udzieleniu 40% obniżki, ostatecznie wyniosła 2 033.90 zł.

Wskutek odnowy operatu ewidencji gruntów działka nr (…)/1 otrzymała nr 100 a jej

powierzchnię, bez zmiany granic, określono na 1183 m2. Decyzją Wojewody X. z dnia 22

września 1992 r. stwierdzono nabycie, z mocy prawa przez Gminę W., własności tejże

działki. Decyzja uprawomocniła się 17 grudnia 1992 r.

Sąd Rejonowy zwrócił uwagę, że podstawą oświadczenia Gminy był art. 43 ust. 2

ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości

(Dz. U. z 1991 r. Nr 30, poz. 127 ze zm.). Przepis ten, w brzmieniu obowiązującym w dacie

czynności stanowił, że aktualizacja opłat rocznych z tytułu użytkowania wieczystego

następuje w formie oświadczenia zarządu gminy, w odniesieniu do gruntów stanowiących

własność tej gminy. Zgodnie z orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8 grudnia

1992

r.

i

wydanym

na

jego

podstawie

obwieszczeniem

Prezesa

Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 21 grudnia 1993 r., z dniem 28 grudnia 1993 r. powołany wyżej

przepis, utracił moc. Skoro jednak oświadczenie Zarządu Miasta W., zostało wydane 16

czerwca 1992 r., czyli przed tą datą, to jest ono nadal skuteczne.

Zdaniem

Sądu

Rejonowego,

oświadczenie

Zarządu

Miasta

W. jest

oświadczeniem woli w rozumieniu art. 61 k.c. skierowanym do wieczystego użytkownika,

a Gmina W. była uprawniona do złożenia takiego oświadczenia mimo braku wpisu jej prawa

własności do księgi wieczystej. Nabycie bowiem przez Gminę W. nieruchomości Skarbu

Państwa nastąpiło, z mocy prawa na podstawie art. 5 ustawy z dnia 10 maja 1990 r.

Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach

samorządowych (Dz. U Nr 32, poz. 191 ze zm.).W ocenie tego Sądu, nie ma

najmniejszych wątpliwości, że w takim przypadku wpis do księgi wieczystej ma

charakter jedynie deklaratoryjny, a prawo własności przysługiwało Gminie W. już od

daty wejścia w życie powołanej ustawy, czyli od 27 maja 1990 r. Nie jest również

koniecznie - dla możliwości aktualizacji opłat za wieczyste

użytkowanie -

wcześniejsze uprawomocnienie się decyzji komunalizacyjnej. W razie komunalizacji

gruntów Skarbu Państwa dochodzi do zmiany właściciela takiego gruntu, a

ustanowione na nim prawo wieczystego użytkowania trwa nadal. Nie jest zatem

konieczne zawieranie kolejnej umowy wieczystego użytkowania. Sąd Rejonowy

podkreślił także, że nie jest uprawniony do weryfikacji prawidłowości decyzji

administracyjnych.

W apelacji od tego wyroku powód zarzuciła naruszenie przepisów postępowania

poprzez nie wyjaśnienie okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy

polegające na pominięcie dowodu z odpisu Kw nr (...), prowadzonej przez Sąd

Rejonowy z dnia 25 października 1999 r., z którego wynika, że właścicielem gruntu był

Skarb Państwa a nie Gmina W., w związku z tym zaś błędne przyjęcie, iż pozwana

Gmina była uprawniona do złożenia oświadczenia aktualizacyjnego, mimo braku wpisu

jej w księdze wieczystej, jako właściciela gruntu. Ponadto skarżący zarzucił naruszenie art.

27 zd. 2 in fine ustawy o gospodarce nieruchomościami. Apelujący zarzucił również,

że gdyby ustawodawca zmierzał do przekształceń własnościowych z mocy

samego prawa, bez decyzji stwierdzającej nabycie, to przepis art. 18 Przepisy

wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach

samorządowych, byłby bezprzedmiotowy. Pozwana Gmina zatem nie legitymując się

w dacie 16 czerwca1992 r. taką wymaganą prawnie decyzją administracyjną, a także

nie będąc ujawnionym w księdze wieczystej właścicielem, nie miała prawa

oświadczenia się w przedmiocie aktualizacji opłaty rocznej z tytułu wieczystego

użytkowania.

Rozpatrując apelację Sąd Okręgowy zwrócił przede wszystkim uwagę, że brak

podstaw do stwierdzenia nieważności oświadczenia Zarządu Miasta W. z dnia 16

czerwca 1992 r. Wadliwości tego oświadczenia powód dopatruje się w tym, że w dacie

jego złożenia brak było prawomocnej decyzji komunalizacyjnej Wojewody X. oraz braku

wpisu w tej dacie pozwanej Gminy jako właściciela do księgi wieczystej. Jak to wynika

nawet z samej treści zarzutów powoda w istocie zarzuca on nie tyle nieważność

powołanego wyżej oświadczenia Gminy W., co jego bezskuteczność. W ocenie Sądu

Okręgowego nieważności oświadczenia Gminy W. o aktualizacji cen gruntów nie można

upatrywać w tym, że składająca to oświadczenia pozwana Gmina nie była uprawniona

do złożenia takiego oświadczenia. W takim przypadku oświadczenie to byłoby co najwyżej

bezskuteczne (podobnie SN w orzeczeniu z 5.10.2000 r., II CKN 750/99 lex nr 51801 i

Wyrok SN z 18.12.1996 r. I CKN 27/96, OSNC 1997/4/43).

Już z tego względu zawarte w pozwie żądanie stwierdzenia nieważności

oświadczenia woli Zarządu Miasta W., podlega oddaleniu.

Sąd Okręgowy podzielił jednak także ocenę Sądu I instancji, co do skutków i daty

nabycia prawa własności przez Gminę W. gruntu, stanowiącego przedmiot umowy

użytkowania wieczystego, której stroną jest powód. Skoro nabycie przez Gminę Miejską W.

tego gruntu, nastąpiło z mocy prawa, na podstawie art. 5 ust. l ustawy z dnia 10 maja

1990 r. Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o

pracownikach samorządowych, to stwierdzenie tego nabycia przez Wojewodę X. miało

charakter jedynie deklaratoryjny, potwierdzający to, co i tak nastąpiło wcześniej, z

mocy samego prawa.

Prawomocna decyzja komunalizacyjna i wpis prawa własności do księgi wieczystej to

w istocie dowody na okoliczność istnienia prawa własności a nie warunki, od których

zależy istnienie tego prawa. W rozpoznawanej sprawie brak zaś podstaw do

kwestionowania oświadczenia, które zostało złożone przez właściciela. O ile bowiem, w

dacie składania oświadczenia, użytkownik wieczysty mógł mieć co do tego faktu

wątpliwości to aktualnie, w sytuacji istnienia prawomocnej decyzji aktualizacyjnej

i stosownego wpisu w księdze wieczystej, brak do tego podstaw.

W kasacji powód zarzucił naruszenie prawa materialnego i procesowego.

Naruszenia prawa materialnego polegało na naruszeniu art. 18 ust. 1 w związku z art. 5

ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 10.05.1990 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o

samorządzie terytorialnym, przez przyjęcie poglądu, że gmina może powoływać się na

swoje prawo własności i dokonywać aktualizacji opłaty wieczystego użytkowania

nieruchomości, przed ostatecznym nabyciem tego prawa co następuje dopiero

poprzez decyzję administracyjną wojewody o komunalizacji. Ponadto zaskarżony wyrok,

zdaniem skarżącego, narusza art. 43 ust. 2 ustawy o gospodarce gruntami i

wywłaszczaniu

nieruchomości

przez

jego

wykładnię

sprzeczną

z

porządkiem

konstytucyjnym, oraz art. 58 k.c. poprzez przyjęcie, że forma prawna decyzji

administracyjnej o aktualizacji opłaty wieczystego użytkowania nie stanowi przesłanki

nieważności (sprzeczność z art. 3531 k.c.).

Naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy,

polegało zdaniem skarżącego na naruszeniu art. 227 w związku z art. 391 k.p.c., przez

pominięcie istotnego w sprawie dowodu z odpisu Księgi wieczystej KW nr (...) wydanego

przez Sąd Rejonowy dla Wydziału Ksiąg Wieczystych z dnia 25.10.1999 r., gdzie jako

właściciela wskazuje się Skarb Państwa, a nie pozwaną Gminę W.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Z przepisu art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 10 maja 1990 r. Przepisy wprowadzające

ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych (Dz.U Nr

32, poz. 191 ze zm.) wynika, że pozwana Gmina stała się właścicielem

nieruchomości stanowiącej przedmiot użytkowania wieczystego przysługującego

powodowi, już z dniem wejścia wspomnianej ustawy w życie, czyli 27 maja 1990 r.

Także przywołany w kasacji art. 18 wspomnianej ustawy podkreśla, że decyzja wojewody

stwierdza tylko nabycie mienia przez gminę, które to nabycie następuje z mocy prawa. Na

gruncie prawa polskiego nie budzi też wątpliwości, że wpis do księgi wieczystej prawa

własności ma jedynie charakter deklaratoryjny. Brak wpisu do księgi wieczystej osoby, która

nabyła własność nieruchomości, nie jest więc przeszkodą dla uznania, że jest ona

właścicielem.

Podniesione wyżej względy, w szczególności zaś literalna wykładnia przepisów art. 5

i 18 ustawy z dnia 10 maja 1990 r. Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie

terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych, prowadza do wniosku, że

skoro pozwana Gmina nabyła własność nieruchomości, stanowiącej przedmiot

użytkowania wieczystego przysługującego powodowi, już w dniu 27 maja 2000 r., to

była uprawniona do wydania w dniu 16 czerwca 1992 r. decyzji, która zaktualizował

cenę gruntu i w konsekwencji skutecznie ustaliła nową opłatę z tytułu użytkowania

wieczystego.

Wprawdzie

dla

wykonywania

niektórych

uprawnień

właścicielskich,

w szczególności rozporządzania nabytą nieruchomością istnienie decyzji wojewody

potwierdzającej własność gminy, uznać należy za konieczne, (tak Sąd Najwyższy

w uchwale z dnia 29 lipca 1993 r. III CZP 64/93, OSNC 1993/12/209 oraz w uchwale

z dnia 30 grudnia 1992 r. III CZP 157/92 ) to w przypadku czynności polegającej na

aktualizacji ceny gruntu oddanego w użytkowanie wieczyste decyzja taka nie wydaje się

niezbędna. Możliwość dokonania aktualizacji ceny nieruchomości przez właściciela

gruntu oddanego w użytkowanie wieczyste przewidywał art. 43 ust. 2 ustawy z dnia

29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (jedn. tekst

Dz.U. z 1991 r. Nr 30, poz. 127 ze zm.). Bez względu więc na to, czy aktualizacji

dokonała gmina, czy też Skarb Państwa dla użytkownika wieczystego skutek był ten

sam, jeżeli nie podważył zasadności takiej aktualizacji. Uzależnianie aktualizacji ceny

nieruchomości

stanowiącej

przedmiot

użytkowania

wieczystego

od

istnienia

prawomocnej decyzji wojewody, stwierdzającej nabycie tej nieruchomości przez gminę,

nie służy więc żadnemu wyraźnemu celowi, w szczególności nie chroni lepiej interesów

użytkownika wieczystego. Skoro zaś z literalnej wykładni przepisów regulujących

przejście własności tej nieruchomości ze Skarbu Państwa na gminę, wynika że ta

ostatnia stała się właścicielem już z dniem 27 maja 1990 r., to brak podstaw do

podważania ważności decyzji pozwanej Gminy, tylko z tego powodu, że wydana ona

została przed uprawomocnieniem się decyzji wojewody stwierdzającej nabycie przez nią

własności tej nieruchomości. Zresztą decyzja taka, w rozpoznawanej sprawie stała się

prawomocna już w kilka miesięcy po wydaniu decyzji aktualizującej cenę gruntu. Skoro

zaś nie budzi wątpliwości, że taka decyzja ma skutek ex tunc, czyli od dnia 27 maja

1990 r., to tym bardziej nie widać żadnych racjonalnych argumentów, które przemawiać

miałyby

przeciwko

możliwości

podejmowania

przez

pozwaną

Gminę

decyzji

zmierzających do urealnienia opłaty z tytułu użytkowania wieczystego. Warto bowiem

zauważyć, że opłaty z tytułu użytkowania wieczystego stanowią ważny składnik budżetu

każdej gminy. Racjonalnie działające władze gminy powinny więc mieć możliwość

dostosowania opłat z tytułu użytkowania wieczystego do aktualnych cen nieruchomości.

To właśnie gwarantował im art. 43 ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu

nieruchomości. Gdyby natomiast podzielić punkt widzenia powoda, to w istocie gmina

miałaby zamkniętą drogę do podwyższania opłat z tytułu użytkowania wieczystego, nie

mając dochodów do których miała prawo. Natomiast Skarb Państwa po 27 maja 1990 r.,

również nie miałby tytułu do podwyższania takich opłat. Użytkownik wieczysty, wbrew

wyraźnej dyspozycji art. 43 ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu

nieruchomości, ponosiłby do czasu uprawomocnienie się decyzji stwierdzającej nabycie

własności przez gminę, niczym nie uzasadnione niższe opłaty z tytułu użytkowania

wieczystego. Jak widać taka wykładnia art. 5 i 18 ustawy z dnia 10 maja 1990 r. nie tylko

byłaby niezgodna z literalnym brzmieniem tych przepisów, ale przeciwko niej

przemawiają również ważne względy celowościowe, a przede wszystkim wzgląd na to,

aby konkretny użytkownik wieczysty nie uzyskiwał niczym nieuzasadnionych korzyści

kosztem ogółu mieszkańców reprezentowanych przez gminę.

Rację ma skarżący, gdy podnosi, że Sąd Okręgowy w istocie nie odniósł się

w uzasadnieniu swego wyroku do zarzutu dotyczącego wpływu wyroku Trybunału

Konstytucyjnego na oświadczenia pozwanej Gminy sprzed daty utraty mocy

obowiązującej art. 43 ust. 2 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. To uchybienie procesowe

nie miało jednak wpływu na prawidłowość rozstrzygnięcia w rozpoznawanej sprawie.

Trafne jest bowiem stanowisko Sądu Rejonowego, które zostało przytoczone w

uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, że do chwili gdy przepis art. 43 ust.2 ustawy o

gospodarce

gruntami

i

wywłaszczaniu

nieruchomości,

nie

utracił

swej

mocy

obowiązującej, mógł on stanowić podstawę oświadczeń woli gminy. Sądy przy orzekaniu

są związane Konstytucją i ustawą zwykłą. Nie może więc sąd powszechny samodzielnie

orzec o niezgodności określonego przepisu z Konstytucją. Do czasy gdy stanu takiego

nie stwierdzi Trybunał Konstytucyjny sądy, a także inne organy państwa i jednostki

samorządu terytorialnego, są związane przepisem ustawy. Skoro zaś przepis ten

przewidywał, że oświadczenie gminy powinno być złożone w drodze decyzji

administracyjnej, to do chwili utraty przez niego mocy prawnej, mógł stanowić podstawę

dla wydawania decyzji. Gdyby podzielić stanowisko skarżącego, to w istocie sąd

musiałby inaczej niż to orzekł Trybunał Konstytucyjny orzec, że przepis art. 43 ust. 2

ustawy z 29 kwietnia 1985 r., utracił moc w innym terminie. Sądy powszechne, jak

podkreśla to sam skarżący, są zaś związane orzeczeniami Trybunału Konstytucyjnego.

Nie jest uzasadniony zarzut naruszenia przepisów postępowania, gdyż sąd nie

musiał brać pod uwagę deklaratoryjnego wpisu w księdze wieczystej, skoro prawidłowo

uznał, że z mocy prawa właścicielem, w chwili wydawania decyzji o aktualizacji opłaty z

tytułu użytkowania wieczystego, była już pozwana Gmina.

Biorąc pod uwagę powyższe względy Sąd Najwyższy, na podstawie art. 393 12

k.p.c., orzekł jak w sentencji.