V CK 505/04 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CK 505/04

POSTANOWIENIE

Dnia 18 lutego 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Iwona Koper

SSN Marian Kocon (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku Z. S.

przy uczestnictwie W. S. i E. S.

o założenie księgi wieczystej, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie

Cywilnej w dniu 18 lutego 2005 r., kasacji wnioskodawcy od postanowienia Sądu

Okręgowego w K. z dnia 15 kwietnia 2004 r., sygn. akt III Ca (…),

oddala kasację.

Uzasadnienie

Na wniosek W. S. Sąd Rejonowy w D. wpisem z 16 grudnia 2003 r. wydzielił z

dotychczasowej księgi wieczystej Kw nr (...)4 działkę nr (...)8 o pow. 4728 m2 i założył

dla niej księgę wieczystą Kw nr (…)5. Wpisu w dziale I-O „Oznaczenie nieruchomości”

dokonał na podstawie „opisu i mapy" z dnia 31.07.1971 r. /znajdującej się w zbiorze

dokumentów nr (…) Kw nr (...)4/ oraz wykazu zmian gruntowych z dnia 4 czerwca 2003

r. /znajdującego się na karcie akt 125 Kw nr (...)4/.

Z wpisem tym nie zgodził się wnioskodawca, który domagał się ujawnienia, iż

część odłączona nieruchomości, stanowiąca działkę nr (...)8, ma powierzchnię 5.746 m2,

albowiem taka powierzchnia wynika z aktu własności ziemi i innych przedłożonych

dokumentów.

Sąd Okręgowy postanowieniem 15 kwietnia 2004 r. zmienił powyższe orzeczenie

w ten sposób, że wniosek o założenie księgi wieczystej i wpis prawa własności oddalił.

U podłoża tego rozstrzygnięcia legł pogląd, że część nieruchomości może być

odłączona tylko wtedy, gdy zostaną przedstawione dokumenty stanowiące podstawę co

najmniej jej oznaczenia. Powołany wykaz zmian gruntowych wprawdzie znajduje się w

wymienionych aktach księgi czystej, jednakże nie ma mapy zarówno w aktach Kw (...)4,

jak też aktach nowej księgi wieczystej. W aktach tej ostatniej znajduje się jedynie kopia

mapy z 1975 r., która z uwagi na swą formę (kserokopia), jak i datę sporządzenia nie

może stanowić samoistnej podstawy oznaczenia nieruchomości przy zakładaniu księgi

wieczystej.

Kasacja wnioskodawcy – oparta na podstawie drugiej z art. 3931 k.p.c. – zarzuciła

naruszenie art. 384 k.p.c., i wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sad Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z rozporządzeniem wykonawczym do ustawy o księgach wieczystych i

hipotece Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 września 2001 r. w sprawie prowadzenia

ksiąg wieczystych i zbioru dokumentów (Dz. U. Nr 102, poz. 1122) dział pierwszy księgi

wieczystej składa się z działu I-O „Oznaczenie nieruchomości" i działu 1-Sp „Spis praw

związanych w własnością".

Oznaczenie nieruchomości powinno zawierać dane o jej położeniu, powierzchni i

sposobie korzystania.

Podstawą oznaczenia nieruchomości gruntowej i budynkowej mogą być tylko

następujące dokumenty opatrzone klauzulą organu właściwego w sprawach ewidencji

gruntów i budynków, stwierdzającą, że dokumenty te przeznaczone są do dokonywania

wpisów w księgach wieczystych: wyrys z mapy ewidencyjnej oraz wypis z rejestru

gruntów lub inny dokument sporządzony na podstawie przepisów o ewidencji gruntów i

budynków, chyba że odrębne przepisy stanowią inaczej.

Część

nieruchomości

może

być

odłączona

tylko

wtedy,

gdy

zostaną

przedstawione dokumenty stanowiące podstawę oznaczenia nieruchomości zarówno co

do części odłączonej, jak i co do części pozostałej; nie narusza to przewidzianych w

przepisach szczególnych ograniczeń podziału nieruchomości. W razie odłączenia części

nieruchomości zakłada się dla niej osobną księgę wieczystą, chyba że ma ona być

połączona z inną nieruchomością, dla której księga jest już prowadzona. O odłączeniu

części nieruchomości zawiadamia się organ prowadzący ewidencję gruntów i budynków.

Odłączenie części z dotychczasowej nieruchomości i utworzenie dla niej nowej

księgi wieczystej wymaga nowego oznaczenia nowo powstałej, a nieraz i macierzystej

nieruchomości. Trzeba tu odróżnić dwie sytuacje. Pierwsza z nich dotyczy odłączenia

całej dotychczasowej działki bez zmiany jej konfiguracji (kształtu i obszaru). W takim

wypadku prawidłowe oznaczenie nowej nieruchomości w nowo utworzonej księdze

wymaga przedstawienia wyrysu z mapy ewidencyjnej i wypisu z rejestru gruntów,

natomiast dokumenty te będą zbędne dla oznaczenia nieruchomości macierzystej,

ponieważ wystarczy wykreślenie wydzielonej z niej działki, która jest uwidoczniona na

mapie ewidencyjnej znajdującej się w księdze macierzystej. Sytuacja taka dotyczy

wypadku, w którym odłączeniu ulega działka granicząca z resztą nieruchomości, jak też

położona oddzielnie, tzn. niemająca wspólnej granicy z żadną działką pozostałą w

dotychczasowej księdze nieruchomości macierzystej.

W wypadku dokonywania fizycznego podziału nieruchomości uprawniony

geodeta sporządza mapę podziału ze stosownym wykazem zmian oznaczenia

nieruchomości. Mapa ta jest dokumentem źródłowym, na podstawie którego wprowadza

się w ewidencji gruntów odpowiednie zmiany. Wyrysy z mapy i wypisy z rejestru gruntów

w

swej

treści

odzwierciedlają

tylko

ten

dokument.

Gdy

więc

sądowi

wieczystoksięgowemu zostaje przedłożona źródłowa mapa podziału, to potwierdzenie

przez organ prowadzący księgę wieczystą, że naniesione na niej zmiany zostały

wprowadzone do ewidencji gruntów, zwalnia sąd od dalszego badania tej okoliczności

/por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 22 lutego 2001 r., III CZP 47/00, OSNIC 78/2001, poz. 100, według której: „Mapa podziału nieruchomości z wykazem zmian

gruntowych może być podstawą dokonania wpisów w dziale pierwszym księgi

wieczystej, jeżeli organ prowadzący ewidencję gruntów potwierdzi, że w ewidencji

zostały dokonane zmiany zgodne z tym dokumentem"/.

Inaczej natomiast w sytuacji, w której odłączenie części nieruchomości połączone

jest z geodezyjnym wydzieleniem i utworzeniem nowej działki, pozostała część

nieruchomości ulega zmianie pod względem konfiguracji i obszaru tak dalece, że nie

znajduje to odbicia na znajdującej się w aktach dotychczasowej księgi mapie

ewidencyjnej. W takim wypadku niezbędne jest przedstawienie nowego wyrysu z mapy

ewidencyjnej i wypisu z rejestru gruntów zarówno co do części odłączonej, jak i co do

części pozostałej. Inaczej bowiem nie byłoby możliwe oznaczenie ani nowej, ani

pozostałej po odłączeniu nieruchomości.

Wychodząc z tych założeń zgodzić należało się z oceną prawną Sądu

Okręgowego,

że

wnioskodawca

geodezyjnych

mogących

stanowić

nie

przedstawił

podstawę

odpowiednich

oznaczenia

dokumentów

wydzielonej

części

nieruchomości w dziale I-O „Oznaczenie nieruchomości" nowej księgi wieczystej, a co

za tym idzie, iż w sprawie istniały braki stanowiące przeszkodę do uwzględnienia

wniosku o jej założenie.

Istota kasacji sprowadza się jednak do twierdzenia, że w postępowaniu

apelacyjnym zasadą jest zarówno związanie sądu apelacyjnego granicami apelacji /art.

378 k.p.c./, której skarżący wyraźnie nie wyartykułował, jak i obowiązywanie zakazu

reformationis in peius /art. 384 k.p.c./.

Skarżący pomija, że w orzecznictwie, jeszcze na gruncie postępowania

rewizyjnego, utrwalił się pogląd, iż obowiązywanie wspomnianych zasad nie oznacza, by

od zasad tych nie były dopuszczalne wyjątki w pewnych ściśle określonych sytuacjach.

Przyjmowano, że wyjątki takie zachodzą - w zakresie wynikającym z niepodzielności

orzeczeń - w sprawach o rozwód, o stwierdzenie nabycia spadku, a także o dział

spadku, zniesienie współwłasności i podział majątku wspólnego /por. w szczególności:

uchwały Pełnego Składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 12 października 1970

r. III CZP 6/70, OSNCP 1971, z. 7-8, poz. 117 oraz z dnia 26 października 1973 r. III

CZP 13/73, OSNCP 1974, z. 9, poz. 144, a także uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 11

marca 1977 r. III CZP 7/77, OSNCP 1977, z. 11, poz. 205/.

Przytoczony pogląd pozostaje aktualny na gruncie uregulowania zawartego w art.

378 § 1 k.p.c. oraz w art. 384 k.p.c. Zauważyć przy tym należy, że przepisy te w

postępowaniu nieprocesowym /wieczystoksięgowym/ mają zastosowanie tylko w sposób

odpowiedni,

dostosowany

do

specyfiki

tego

postępowania

i

rodzaju

spraw

rozpoznawanych w tym trybie /art. 13 § 2 k.p.c./.

Orzeczenie o założeniu nowej księgi wieczystej może zapaść, jak była już o tym

mowa, tylko wtedy, gdy wnioskodawca przedstawi odpowiednie dokumenty geodezyjne

uzasadniające wpis w tej księdze w dziale I-O „Oznaczenie nieruchomości". Chodzi o

dokumenty dające podstawę do identyfikacji odłączonej działki. Tych zaś dokumentów

skarżący nie przedstawił. W rezultacie nie ma podstaw do przyjęcia, że nowa księga

wieczysta została założona dla nieruchomości gruntowej, którą, zgodnie z art. 46 § 1

k.c., jest część powierzchni ziemskiej stanowiąca odrębny przedmiot własności. Inaczej

mówiąc, dla wydzielonego obszaru.

Powstałą więc w sprawie sytuację uznać trzeba za wyjątkową z uwagi na ścisłe

związanie przedmiotu zaskarżenia z całością orzeczenia. Zaszły zatem podstawy do

przyjęcia, że sąd drugiej instancji, w ramach wyjątku od ogólnych zasad postępowania

apelacyjnego, mógł uchylić zaskarżone orzeczenie także w części dotyczącej założenia

nowej księgi wieczystej.

Z tych przyczyn orzeczono, jak w postanowieniu.