V CK 437/05 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CK 437/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 lutego 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian (przewodniczący,

sprawozdawca)

SSN Hubert Wrzeszcz

SSN Krzysztof Pietrzykowski

Protokolant Piotr Malczewski

w sprawie z powództwa J.F.

przeciwko "E." Spółce Akcyjnej oraz "EL." Spółce z ograniczoną

odpowiedzialnością

o uznanie umowy za bezskuteczną,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 9 lutego 2006 r.,

kasacji powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 4 lutego 2005 r., sygn. akt [...],

uchyla

zaskarżony

wyrok

i

przekazuje

sprawę

Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

J.F., udziałowiec Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością B., domagał się

uznania za bezskuteczną w stosunku do niego umowy sprzedaży 850 udziałów

Spółki B. zawartej pomiędzy E. Spółką Akcyjną (zbywca) oraz EL. Spółką

z

ograniczoną odpowiedzialnością (nabywca).

Sąd Okręgowy w G. wyrokiem z dnia 14 sierpnia 2003 r. uznał wskazaną

wyżej umowę za bezskuteczną. U podstaw tego rozstrzygnięcia legły następujące

ustalenia:

Powód był udziałowcem Spółki B. Umowa tej spółki przewidywała, że

wspólnicy mają pierwszeństwo zakupu udziałów przeznaczonych do zbycia

(§ 9 ust. 2). Pozwana E. powzięła zamiar zbycia należących do niej udziałów i w

związku z tym zwróciła się do Rady Nadzorczej Spółki B. o wyrażenie zgody, a do

Zarządu tej Spółki o poinformowanie wspólników o zamiarze sprzedaży udziałów

oraz o możliwości składania ofert w ramach wykonywania prawa pierwokupu.

Zarząd wywiesił informację na tablicy ogłoszeń. Rada Nadzorcza wyraziła zgodę na

zbycie udziałów, a Zarząd poinformował pozwaną, że żaden z pozostałych

wspólników nie skorzystał z prawa pierwokupu.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd pierwszej instancji uznał,

że zastosowanie

znajdują

przepisy

kodeksu

cywilnego

regulujące

prawo

pierwokupu i że przepisy te mają charakter bezwzględnie obowiązujący. Zbywca

udziałów nie dopełnił obowiązków wynikających z art. 598 § 1 k.c. i nie zawiadomił

uprawnionego o treści umowy sprzedaży zawartej z osobą trzecią. Pozwana Spółka

E. wiedziała o prawie powoda, a Spółka EL. mogła się o tym z łatwością

dowiedzieć. Do czynności prawnych zawartych z naruszeniem prawa pierwokupu

znajduje, zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, art. 59 k.c. Przepis ten uzasadnia

uwzględnienie żądania powoda i uznania umowy zawartej pomiędzy pozwanymi za

bezskuteczną względem powoda.

W wyniku apelacji obu pozwanych Sąd Apelacyjny wyrokiem zadnia 4 lutego

2005 r. zmienił zaskarżone rozstrzygnięcie w ten sposób, że oddalił powództwo

dokonując odmiennej oceny prawnej ustalonego stanu faktycznego. Sąd drugiej

instancji przyjął, że prawo pierwszeństwa nabycia udziałów w spółce z ograniczoną

odpowiedzialnością nie jest tożsame z prawem pierwokupu, do którego znajdują

zastosowanie przepisy kodeksu cywilnego. Prawo pierwszeństwa przyznane

pozostałym wspólnikom wyłącza możliwość oferowania do sprzedaży udziałów

osobie

trzeciej

bez

uprzedniego

powiadomienia

pozostałych

wspólników

o zamiarze zbycia. Ma to stwarzać wspólnikom uprawnienie do skorzystania

z możliwości

nabycia

zbywanych

udziałów.

Tak

rozumiane

prawo

pierwszeństwa nie zostało naruszone w stosunku do powoda, który, wiedząc

o zamiarze zbycia udziałów, nie skierował do wspólnika noszącego się z takim

zamiarem oferty kupna. Sąd drugiej instancji odwołał się do orzecznictwa

Sądu

Najwyższego dotyczącego wykładni pojęcia „pierwszeństwo”.

Kasacja powoda oparta została zarówno na podstawie naruszenia prawa

materialnego, jak i naruszenia przepisów postępowania. Wskazuje się w niej

naruszenie art. 382 i 233 § 1 k.p.c. przez błędną ocenę zebranego w sprawie

materiału dowodowego w zakresie oceny postanowienia umowy zawartego w § 9

ust. 2 umowy spółki. W ramach naruszenia prawa materialnego skarżący podnosi

naruszenie art. 596 - 602 k.c., art. 65 § 2 k.c. w związku z art.2 k.s.h., art. 182

k.s.h., art. 59 k.c., a z daleko idącej ostrożności procesowej także art. 58 § 2 k.c.

W odpowiedzi na kasację pozwani wnieśli o jej oddalenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podstawowym zagadnieniem, od rozstrzygnięcia którego zależy treść

zapadłego orzeczenia, jest ocena charakteru prawnego prawa pierwszeństwa

nabycia udziałów w sytuacji, gdy jeden ze wspólników spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością poweźmie zamiar ich zbycia. W tym zakresie wystąpiła

znacząca rozbieżność pomiędzy stanowiskiem Sądu pierwszej i Sądu drugiej

instancji. Sąd Okręgowy przyjął bowiem, że mamy do czynienia z prawem

pierwokupu w rozumieniu art. 596 k.c., natomiast Sąd Apelacyjny uznał, że chodzi

o prawo odmienne, mające charakter tożsamy z pierwszeństwem normowanym

w przepisach ustawy o gospodarce nieruchomościami z 1997 r., a poprzednio

w ustawie o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości z 1985 r.

Dokonanie oceny, o jakie prawo chodzi w rozpoznawanej sprawie, jest

niemożliwe bez dokonania wykładni postanowienia § 9 ust. 2 umowy spółki B.

Należy bowiem przyjąć, że to w umowie spółki zostaje ukształtowane uprawnienie

określane jako pierwszeństwo nabycia udziałów przez pozostałych wspólników.

Możliwe jest ukształtowanie tego prawa jako prawa pierwokupu w rozumieniu art.

596 k.c.; dopuszczalne jest także zawarcie w umowie spółki postanowień

odbiegających od uregulowań zawartych w kodeksie cywilnym. Nasuwa się przy

tym uwaga, że szczególnie istotne może być odmienne niż przewidziane w art. 597

i 598 k.c. ukształtowanie obowiązków udziałowca zamierzającego zbyć należące do

niego udziały.

We wspomnianym § 9 ust. 2 umowy spółki mowa jest o prawie

pierwszeństwa nabycia udziałów. Gdyby poprzestać na wykładni gramatycznej tego

sformułowania trzeba by dojść do wniosku, że umowa przewiduje prawo

pierwokupu w rozumieniu art. 596 k.c. W przepisie tym prawo pierwokupu jest

bowiem zdefiniowane jako „...pierwszeństwo kupna oznaczonej rzeczy na wypadek,

gdyby druga strona sprzedała rzecz osobie trzeciej”. Kwestia, czy wystarczające

jest

poprzestanie

na

tym

sposobie

wykładni

umowy,

nie

jest

możliwa

do rozstrzygnięcia przez Sąd Najwyższy, poza kompetencjami którego leży

prowadzenie postępowania dowodowego.

Nie przesądzając zatem wyników wykładni umowy spółki należy zauważyć,

że stanowisko Sądu Apelacyjnego, iż chodzi o inne prawo niż prawo pierwokupu

uregulowane w art. 596 i nast. k.c., nie zostało należycie uzasadnione. Nie stanowi

wystarczającej podstawy odwołanie się do orzeczeń Sądu Najwyższego zapadłych

na tle przepisów ustaw regulujących gospodarkę nieruchomościami. Przewidziane

w obowiązującej

ustawie

z

dnia

sierpnia

1997

r.

o

gospodarce

nieruchomościami (tekst jedn. Dz.U. 2000, nr 46, poz. 543 ze zm.) pierwszeństwo

nabycia jest prawem o charakterze szczególnym, znacznie odbiegającym

od charakteru prawa pierwokupu. Nie sposób zatem z treści regulujących

je przepisów wyciągać wnioski dotyczące innego uprawnienia wynikającego

przy tym z umowy spółki, a nie z ustawy.

W związku z powyższym za uzasadniony należy uznać sformułowany

w kasacji zarzut naruszenia art. 65 § 2 k.c. w związku z art. 2 k.s.h., a także

zarzuty

naruszenia

przepisów postępowania.

Nie

jest

natomiast możliwe

odniesienie się do zarzutów naruszenia przepisów kodeksu cywilnego normujących

prawo pierwokupu, gdyż ocena tych zarzutów musi zostać poprzedzona

dokonaniem wykładni umowy spółki. Stwierdzenie powyższe odnosi się także do

zarzutu naruszenia art. 59 k.c. Sąd Najwyższy podziela natomiast wyrażane już

stanowisko, że przepis ten może znaleźć zastosowanie w sytuacji, gdy naruszone

zostało zastrzeżone dla wspólników prawo pierwszeństwa nabycia udziału

(zob. w szczególności wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 listopada 2001 r.,

V CKN 536/00 publ. w systemie elektronicznym Lex Polonica).

Całkowicie nietrafny jest natomiast zarzut naruszenia art. 58 § 2 k.c.

Po pierwsze,

trudno

doszukać

się

sprzeczności

z

zasadami

współżycia

społecznego umowy, której treścią jest sprzedaż udziałów w spółce z ograniczoną

odpowiedzialnością. Po drugie, zarzut taki pojawił się dopiero w postępowaniu

kasacyjnym; nie był podnoszony w niższych instancjach. Po trzecie wreszcie,

pozostaje

bez

związku

z treścią

żądania

powoda

oraz

zapadłymi

rozstrzygnięciami.

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji kierując się treścią

art. 39313 § 1 k.p.c. mającym w sprawie zastosowanie na mocy art. 3 ustawy z dnia

22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy

- Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. 2005, nr 13, poz. 98).