V CK 396/02 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CK 396/02

POSTANOWIENIE

Dnia 7 listopada 2003 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Marek Sychowicz (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Tadeusz Żyznowski (sprawozdawca)

Protokolant

Izabella Janke

w sprawie z wniosku J. P. i L. P.

przy uczestnictwie H. M., L. M., W. G., W. G., U. K. i E. D.

o ustanowienie służebności drogi koniecznej,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 7 listopada 2003 r.,

kasacji wnioskodawców od postanowienia Sądu Okręgowego w G. z dnia 4 lipca

2002 r., sygn. akt III Ca (…),

odrzuca kasację w zakresie dotyczącym rozstrzygnięcia

o odrzuceniu apelacji (pkt 1); w pozostałej części uchyla

zaskarżone postanowienie (pkt 1 i 2) i w tej części przekazuje

sprawę Sądowi Okręgowemu w

G. do ponownego jej

rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Z niespornych ustaleń Sądów obu instancji wynika, że wnioskodawcy L. i J.

małż. P. są właścicielami 3 – sąsiadujących ze sobą – działek położonych w R. przy

ul. D. a mianowicie: nr (…) o powierzchni 645 m2 (objętej kw nr (…) Sądu

Rejonowego w R.), nr (…)/66 i (…)/88 łącznie o powierzchni 711 m2 (kw nr (…)) i

działki nr (…)6/66 o powierzchni 742 m2 (kw nr (…)) z których działka nr (…)7/66

połączona jest z drogą publiczną ul. D.. Działka ta została zabudowana przez

wnioskodawców budynkiem mieszkalnym, gospodarczym i szklarnią. Od bramy

prowadzi równa droga okalająca dom, która kończy się wąskim przejściem między

budynkiem gospodarczym a szklarnią. Na granicy działek (…)7/(…) stoi garaż, zaś

działka nr (…)/66 zabudowana jest piętrowym budynkiem mieszkalnym (zwanym

starym domem). Natomiast działka (…)/66 miała stanowić wjazd również do garażu

znajdującego się na sąsiedniej działce, o czym świadczy postawiona tam brama.

Aktualnie nie spełnia takiej roli. Po przeciwnej stronie działka nr (…) kończy się

bramą wjazdową, oddzielającą ją od mającej charakter drogi działki 3(…)/66.

Działka nr (…)6/66 stanowi niezabudowany teren przylegający do działki (…)/66

i stanowi z nią całość gospodarczą jako ogród. Działka ta styka się z sugerowaną

nieruchomością obciążoną, tj. działką 3(…)/66 jedynie wierzchołkiem.

Sąd Rejonowy w R. prawomocnym postanowieniem z dnia 29 października

1997 r., sygn. akt II Ns (…) oddalił wniosek L. i J. małż. P. o ustanowienie drogi

koniecznej na nieruchomości stanowiącej własność uczest. postęp. L. i H. małż. M.

(kw nr (…)) na rzecz każdoczesnych właścicieli nieruchomości objętej kw (…).

Wobec odrzucenia w tym zakresie wniosku przez Sąd Rejonowy w przedmiotowej

sprawie, zaskarżone apelacją postanowienie jako kończące postępowanie w

sprawie podlegało zaskarżeniu zażaleniem (art. 394 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2

k.p.c.). Dlatego Sąd Okręgowy w tym zakresie odrzucił apelację wnioskodawców

jako niedopuszczalną (art. 373 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.), oddalił ją w pozostałym

zakresie i orzekł o kosztach postępowania. Wnioskodawcy – w ocenie tego Sądu

nie mogą powoływać się na brak dostępu do drogi publicznej, skoro sami się tego

dostępu pozbawili, nie uwzględniając – przy zabudowie swojej nieruchomości –

potrzeb działki (…)6/66, która nie ma dostępu do drogi publicznej. Negatywne

następstwa w rozważanym zakresie zabudowy nieruchomości nowym budynkiem w

taki sposób, że uniemożliwia ona dostęp do istniejących na nieruchomości

zabudowań, bez poprzedzenia tej inwestycji prawnym, a nie tylko faktycznym

uregulowaniem dostępu do drogi publicznej obciążają wyłącznie wnioskodawców a

nie uczestników postępowania. Dlatego brak było – zdaniem Sądu drugiej instancji

– podstaw do podzielenia zarzutów apelacji o istnieniu przesłanek z art. 145 § 1 k.c.

a apelacja – jako bezzasadna – uległa w pozostałym zakresie oddaleniu (art. 385

k.p.c.).

Kasację złożyli wnioskodawcy L. i J. małż. P. Skarżący z powołaniem się na

podstawy przewidziane w art. 3931 k.p.c. zarzucili naruszenie art. 518 w zw. z art.

394 § 1 in princ k.p.c., a także art. 523, 299 i 626 k.p.c. Nadto zarzucili naruszenie

art. 145 k.c. przez błędne zrozumienie jego treści i znaczenia a także niewłaściwe

zastosowanie art. 46 § 1 k.c. i pogwałcenie art. 1 ustawy o księgach wieczystych i

hipotece, przez zakwestionowanie istnienia tej normy. Skarżący wnosili o uchylenie

zaskarżonego orzeczenia oraz postanowienia Sądu Rejonowego i przekazanie

sprawy temu Sądowi do ponownego jej rozpoznania z zasądzeniem kosztów

postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Stosownie do art. 145 § 1 k.c. w wypadku, gdy nieruchomość nie ma

odpowiedniego dostępu do drogi publicznej lub należących do tej nieruchomości

budynków gospodarskich, właściciel może żądać od właścicieli gruntów sąsiednich

ustanowienia za wynagrodzeniem potrzebnej służebności gruntowej. Ratio legis

służebności drogi koniecznej, jak każdej służebności gruntowej, jest umożliwienie

lub ułatwienie korzystania z nieruchomości, zgodnie z jej społeczno-gospodarczym

przeznaczeniem, kosztem pewnych ograniczeń sąsiednich nieruchomości, jeżeli

korzyści, które służebność przynosi właścicielowi nieruchomości władnącej, są

większe od uszczerbku wynikającego dla właściciela nieruchomości obciążonej.

Oczywistym jest, że eksploatacja nieruchomości, nie tylko gruntowej, wymaga

stałego dostępu do niej, nieskrępowanego wolą osób trzecich. Żądanie domagania

się na podstawie powołanego przepisu art. 145 k.c. ustanowienia służebności

gruntowej powstaje wówczas, gdy nieruchomość pozbawiona jest odpowiedniego

dostępu do drogi publicznej lub należących do nieruchomości zabudowań

gospodarskich. Za należące do nieruchomości zabudowania zalicza się – w

rozumieniu omawianego przepisu – nie tylko zabudowania stanowiące jej części

składowe (art. 47 k.c.), lecz również i te, które z braku takiego powiązania nie

stanowią jego części składowej, lecz służą do trwałego z nich korzystania w celu

należytej eksploatacji nieruchomości zgodnie z jej społeczno-gospodarczym

przeznaczaniem. Przejściowe trudności, zdarzenia o charakterze przemijającym,

przypadkowym uniemożliwiające korzystanie z przejazdu z reguły nie uzasadniają

ustanowienia drogi koniecznej. Okoliczności uzasadniające takie żądanie muszą

mieć charakter trwały. Żądanie ustanowienia służebności drogi koniecznej może

być uzasadnione nie tylko w wypadku całkowitego braku połączenia z drogą

publiczną lub zabudowaniami gospodarskimi, lecz także w wypadku, w którym

dostęp taki istnieje, ale nie jest „odpowiedni” w rozumieniu art. 145 § 1 k.c. O

spełnieniu tej przesłanki – ocenianej przy uwzględnieniu przytoczonej zasady

wynikającej z ratio legis omawianej służebności – rozstrzygającymi są z jednej

strony uzasadnione potrzeby nieruchomości potrzebującej drogi i w następstwie ich

zaspokojenia wynikające korzyści, z drugiej zaś strony strata spowodowana

ustanowieniem służebności. Przesłanki ustawowe określone w art. 145 § 1 k.c.

umożliwiające realizację roszczenia, w warunkach przeciwstawnych z reguły

interesów

właścicieli

sąsiednich

nieruchomości,

silnie

akcentują

względy

społeczno-gospodarcze.

Z wielowątkowego uzasadnienia zaskarżonego orzeczenia, w zakresie

oddalającym apelację, rozstrzygająca jest motywacja odmawiająca – jak to zostało

sformułowane – powoływanie się przez skarżących na przesłankę z art. 145 § 1 k.c.

bowiem skarżący sami się pozbawili tego dostępu. Dalsza motywacja posługująca

się argumentacją o tworzeniu „faktów dokonanych” i wymuszania przez

wnioskodawców określonego rozstrzygnięcia sądowego – zdaje się wskazywać na

funkcję represyjną. Represja jest z reguły wyrazem negatywnej oceny, jeśli nie

wręcz nagany za szkodliwe skutki postępku jakiego dopuścili się – w ocenie Sądów

obu instancji – zawinieni. Już z tego względu funkcja represyjna musi być oparta i

realizowana wyłącznie na przepisie ustawy. Zakwestionowane rozstrzygnięcie

obarczając winą skarżących za spowodowanie braku dostępu z nieruchomości

wnioskodawców do drogi publicznej, nie przytacza podstawy prawnej wyrażonej

oceny, co wymaga odniesienia się do treści powołanego w zakwestionowanym

orzeczeniu i w kasacji art. 145 k.c. Przepis ten nie zawiera postanowień, które

odbierałyby właścicielowi możność domagania się ustanowienia drogi koniecznej,

jeżeli brak odpowiedniego dostępu jest wynikiem jego niedbalstwa, czy wręcz

zawinionego działania. Takich postanowień nie przytaczają Sądy obu instancji.

Kategoryczną

ocenę

postępowania

wnioskodawców

poprzedza

ustalenie

wskazujące, że uczestnicy postępowania nie sprzeciwiali się korzystaniu z ich

istniejącej asfaltowej drogi przez wnioskodawców do 1997 r. Korzystają z niej i inni

sąsiedzi. Konflikt i odcięcie wnioskodawcom dostępu do tej drogi był następstwem

zmiany sposobu korzystania przez wnioskodawców ze swojej nieruchomości

z uwagi na nowy rodzaj prowadzonej przez nich działalności gospodarczej. Nie

można zatem wykluczyć w świetle uzasadnienia zaskarżonego orzeczenia,

że akcentowane elementy represyjne są wynikiem nieprzemyślanych działań

skarżących i okazywanego zaufania do trwale ukształtowanych sąsiedzkich

stosunków, co oczywiście nie pozostaje bez znaczenia w wypadku oceny żądania

z punktu widzenia zasad współżycia społecznego. Ustawa – poza wypadkiem

określonym w art. 145 § 2 k.c. – nie zajmuje się w ogóle przyczynami izolacji

nieruchomości. Istotne jest tylko to, że nieruchomość nie ma dostępu do drogi

publicznej a powinna – w świetle omawianego przepisu art. 145 k.c. – go posiadać.

Także powołane postanowienie art. 145 § 2 zd. 2 przewidujące, że jeżeli brak

odpowiedniego dostępu jest następstwem sprzedaży gruntu lub innej czynności

prawnej, a między zainteresowanymi nie dojdzie do porozumienia sąd zarządzi,

jeżeli to możliwe, przeprowadzenie drogi koniecznej przez grunty, które były

przedmiotem tej czynności prawnej. Jeśli nawet przyjąć, że przepis ten może

wyrażać pewien element represyjny, to ma on charakter pewnej dyrektywy, co

potwierdza użycie słów „o ile to możliwe”, lecz – co jest oczywiste – nie ma on

charakteru

bezwzględnego.

Skoro

właściciel

nieruchomości sąsiedniej nie

uczestniczy w czynności, która pozbawiła określony grunt dostępu do drogi

publicznej, to nie powinien on ponosić uszczerbku wynikającego z wytyczenia drogi

przez

jego

grunt.

Uzasadnione

jest

zatem

dążenie

ustawodawcy

do

przeprowadzenia drogi koniecznej przez te grunty, które były przedmiotem

czynności prawnej. Jeżeli jednakże wbrew dyrektywie zawartej w art. 145 § 2 zd. 2

k.c. ustanowienie służebności na gruntach będących przedmiotem czynności

prawnej pociągnęłoby za sobą nieproporcjonalnie wielką stratę lub też wymagałoby

poczynienia nakładów niewspółmiernie dużych do znaczenia gospodarczego tej

służebności możliwe jest odstępstwo od zamierzenia ustawodawcy wyrażonego w

powołanym przepisie art. 145 § 2 zd. 2 k.c. Okoliczności konkretnej sprawy mogą

uzasadniać stanowisko, że zastosowanie się do tej dyrektywy może być –

posługując się terminem ustawy – „niemożliwe”. Czyli właściciel nieruchomości,

który swym działaniem faktycznym doprowadził do stanu izolacji tej nieruchomości

nie jest pozbawiony roszczenia o ustanowienie służebności drogi koniecznej (art.

145 k.c.).

Skoro Sąd Okręgowy przy wykładni i zastosowaniu art. 145 k.c. wyszedł z

odmiennych i – jak się okazuje – niemożliwych do podzielenia – założeń, zarzut

naruszenia tego przepisu okazał się uzasadniony. Upada także wyrażone w

uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia zapatrywanie o wystarczającym – dla

rozstrzygnięcia

tej

sprawy

–

zakresie

przeprowadzonego

postępowania

dowodowego.

Z art. 145 k.c., i z samej istoty służebności (art. 285 k.c.), wynika, że droga

konieczna może być ustanowiona tylko na rzecz każdoczesnego właściciela

nieruchomości izolowanej i może obciążać tylko nieruchomości sąsiednie. Sądy

obu instancji z odwołaniem się do art. 46 k.c., nie podzieliły twierdzeń

wnioskodawców

jakoby

działki

objęte

wnioskiem

nie

stanowiły

jednej

nieruchomości, skoro graniczą one ze sobą i stanowią jednorodny przedmiot

własności

skarżących.

Podważając

powyższe

zapatrywanie

skarżący,

z

odwołaniem się do zróżnicowanych poglądów w literaturze przedmiotu co do

pojęcia nieruchomości w prawie polskim dowodzą, że nawet zwarty, jednolity

obszar powierzchni ziemskiej należący do jednego właściciela może stanowić kilka

nieruchomości, w wypadku gdy dla poszczególnych fragmentów tego obszaru

urządzono oddzielne księgi wieczyste. Rozstrzygnięcie tej kontrowersji w

przedmiotowej sprawie nie wymaga omawiania definiowanego w zróżnicowany

sposób pojęcia nieruchomości i kryterium jej wyodrębnienia. Niewątpliwym jest, że

podstawą prawną podziału cywilnego nieruchomości są czynności prawne,

orzeczenia

sądowe

a

także

inne

zdarzenia

prawne.

Natomiast

podział

wieczystoksięgowy, polegający na tzw. manipulacjach wieczystoksięgowych

prowadzi do odłączenia części nieruchomości i dołączenia do nieruchomości

objętej inną księgą wieczystą bez zmiany podmiotu własności. Dopuszczalne jest

bowiem odłączenie części nieruchomości z jednej księgi wieczystej i dołączenie tej

części do innej księgi wieczystej prowadzonej dla drugiej nieruchomości tego

samego właściciela. Zasadnie Sąd orzekający odwołał się do art. 46 § 1 k.c.

Pojęcie nieruchomości w rozumieniu prawnorzeczowym nie jest zależne ani od

istnienia, ani też od liczby ksiąg wieczystych, lecz jedynie od tożsamości podmiotu

własności. Podzielenie jednolitej, zwartej fizycznie części powierzchni ziemi na

odrębne nieruchomości i urządzenie dla nich odrębnych ksiąg wieczystych, bez

zmiany podmiotu ich własności – nie przesądza o spełnieniu przesłanek

ustanowienia służebności drogi koniecznej dla tak utworzonej nieruchomości nie

mającej połączenia z drogą publiczną. Zasadnie zatem przyjęły Sądy obu instancji,

iż stanowiąca zwarty i jednolity obszar nieruchomość wnioskodawców, należąca do

tych samych współwłaścicieli, stanowi jedną nieruchomość w rozumieniu art. 145

k.c. bez względu, czy i ile dla poszczególnych fragmentów tego obszaru urządzono

ksiąg wieczystych. Odmiennego zapatrywania skarżących nie można – z powyżej

przytoczonych przyczyn – podzielić.

W odniesieniu do powołanych w kasacji pozostałych przepisów mających

wypełniać podstawę z art. 3931 pkt 2 k.p.c. i dowodzić wadliwości rozstrzygnięcia w

zakresie odrzucającym apelację, skarżący pomijają, że kodeks postępowania

cywilnego wyróżnia postanowienie kończące postępowanie w sprawie (art. 393 18 §

2, art. 394 § 1), orzeczenia kończące postępowanie (art. 338 § 1), orzeczenia

kończące postępowanie w instancji (art. 108 § 1) i postanowienia kończące

postępowanie zażaleniowe (art. 397 § 1). Wyrazem dążenia ustawodawcy do

jednolitego posługiwania się terminem postanowienia kończącego postępowanie w

sprawie – w obrębie środków odwoławczych – jest uregulowanie dopuszczalności

zażalenia zawarte – w powołanym przez skarżących – art. 394 § 1 k.p.c. Przepis

ten wyróżnia postanowienia kończące postępowanie w sprawie, a inne – tamże

wymienione postanowienia – indywidualizuje przez określenie ich przedmiotu (por.

uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów z dnia 6 października 2000 r., III

CZP 31/2000 – OSNC 2001, nr 2, poz. 22 i powołane tam orzecznictwo). Stosownie

do art. 39318 § 2 k.p.c. w sprawie kasacyjnej, zażalenie przysługuje także na

postanowienie sądu drugiej instancji kończące postępowanie w sprawie, z

wyjątkiem postanowień od których przysługuje kasacja (art. 392 k.p.c.). Na

postanowienie sądu drugiej instancji o odrzuceniu apelacji przysługuje zażalenie a

nie kasacja. Wniesienie przez skarżących, od postanowienia odrzucającego

apelację, kasacji a nie jak należało zażalenia nie może być potraktowane jako

mylne oznaczenie środka odwoławczego. Kasacja w zakresie odrzucającym przez

Sąd

drugiej

instancji

apelację

wnioskodawców

podlega

odrzuceniu

jako

niedopuszczalna (art. 3935 k.p.c.); w pozostałym zakresie zaskarżone orzeczenie

należało uchylić a sprawę przekazać Sądowi drugiej instancji do ponownego jej

rozpoznania wraz z rozstrzygnięciem o kosztach postępowania za instancję

kasacyjną (art. 39315 k.p.c.).