V CK 305/05 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CK 305/05

POSTANOWIENIE

Dnia 14 czerwca 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Hubert Wrzeszcz

SSN Tadeusz Żyznowski

Protokolant Piotr Malczewski

w sprawie z wniosku Gminy O.

przy uczestnictwie Skarbu Państwa - Starosty Powiatu Z., Skarbu Państwa - (…)

Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w K., "Z.(…)" Spółki z o.o. w O., J. C., H. P., Z.

K., H. B., W. W., E. S., J. W., M. W., L. G., A. G., L. B., A. P., S. S., Z. K., O. P., M. W.

oraz następców prawnych zmarłego uczestnika T. C. – T. C., J. C. i M. W. o

stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie, po rozpoznaniu na

rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 14 czerwca 2005 r., kasacji uczestników: J. C., H. P.,

T. C., Z. K., H. B., W. W., E. S., J. W., M. W., L. G., A. G., L. B., A. P., S. S., Z. K., O. P.

i M. W. od postanowienia Sądu Okręgowego w C. z dnia 17 lutego 2004 r., sygn. akt VI

Ca (…),

1.) oddala kasację;

2.) nie obciąża uczestników postępowania kosztami postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 3 stycznia 2003 r. Sąd Okręgowy w Z. stwierdził, że

Skarb Państwa nabył przez zasiedzenie, z dniem 20 sierpnia 1979 r., prawo własności

nieruchomości położonej w P., o powierzchni 3,0574 ha, składającej się z działek nr

(…)/1, (…)/4, (…)/5, (…)/6 i (…)/7 wpisanych do ksiąg wieczystych nr (…) i nr (…)4

Sądu Rejonowego w Z. oraz orzekł o kosztach postępowania sądowego.

Sąd ustalił, że nieruchomość ta obejmuje obiekt zabytkowy w postaci ruin

Zamku O.(...) wraz z okolicznymi skałami i drogą dojazdową. Według zapisów w

ewidencji gruntów, władającym nieruchomością był i jest Skarb Państwa, natomiast w

księgach wieczystych wpisani są jako współwłaściciele spadkobiercy M. W., która w

1910 r. kupiła od H. A. część gruntów byłego majątku ziemskiego O.. Teren obiektu

zabytkowego nie był objęty postępowaniem uwłaszczeniowym, w przeciwieństwie do

gruntów sąsiednich, ponieważ w ewidencji zarejestrowany był jako własność

państwowa, do której również w okresie międzywojennym nikt nie zgłaszał pretensji. Już

w 1921 r. służby konserwacji i ochrony zabytków zabezpieczyły teren Zamku,

stanowiący wówczas całkowicie zrujnowaną, opuszczoną nieruchomość, zupełnie

nieprzydatną do wykorzystania gospodarczego. W 1927 r. powołane zostało Koło Opieki

nad Ruinami Zamku w O., które – w miarę swoich możliwości – podejmowało prace

konserwatorsko – zabezpieczające. Staraniem Koła uznano Zamek za obiekt

zabytkowy.

W okresie powojennym obiekt ten został przejęty w posiadanie przez jednostki

organizacyjne Skarbu Państwa co najmniej od 1949 r., a pierwsze prace remontowokonserwacyjne prowadzone były od 19 sierpnia 1949 r. Odbudowę ruin i ich

konserwację przeprowadzono na wyłączny koszt Skarbu Państwa, po czym obiekt –

jako zabytek o randze ogólnopolskiej wpisany ponownie do rejestru zabytków w 1967 r.

– udostępniono zwiedzającym.

Sąd Rejonowy uznał, że Skarb Państwa władał zabytkową nieruchomością co

najmniej od 19 sierpnia 1949 r. w sposób wyłączny, bez uzgodnienia z kimkolwiek i bez

sprzeciwu kogokolwiek, dokonując ogromnych, widocznych nakładów finansowych,

przez co może być uznany za posiadacza samoistnego w złej wierze, który po okresie

30-letniego władania nabył prawo własności tej nieruchomości w drodze zasiedzenia

(art. 50 § 1 prawa rzeczowego w związku z art. XLI § 2 przepisów wprowadzających

kodeks cywilny).

Sąd Rejonowy rozważał skutki materialnoprawne wpisów do księgi wieczystej nr

(…) w dniu 24 kwietnia 1950 r. oraz do księgi wieczystej nr (…)4 w dniu 30 listopada

1953 r., odnoszące się do zmiany właścicieli. Przyjął jednak, że wpisy te nie przerwały

biegu zasiedzenia służącemu Skarbowi Państwa, ponieważ nie był on uczestnikiem

postępowania wieczystoksięgowego.

Sąd uznał, że władanie zabytkową nieruchomością przez Skarb Państwa miało

charakter prawnorzeczowy, a ponadto właściciele mogli dochodzić swoich praw wobec

tej nieruchomości na drodze sądowej.

Stanowisko te podzielił Sąd Okręgowy w C., oddalając apelację uczestników –

współwłaścicieli nieruchomości. Sąd ten wyraził przekonanie, iż nie mieli oni nawet

świadomości

swoich

uprawnień

do

nieruchomości

zamkowej,

stąd

ich

kilkudziesięcioletnie milczenie. Fakt istnienia właścicieli, udokumentowany wpisami do

ksiąg wieczystych, miał – zdaniem Sądu – tylko te znaczenie, że Skarb Państwa nie

mógł być uznany za posiadacza samoistnego w dobrej wierze.

W kasacji uczestnicy – współwłaściciele nieruchomości wnieśli o zmianę

postanowienia odwoławczego i oddalenie wniosku o stwierdzenie zasiedzenia.

Skarżący powołali się na naruszenie prawa materialnego, a mianowicie:

1)

art. 172 k.c. i art. 336 k.c. przez uznanie Skarbu Państwa za posiadacza

samoistnego, mimo iż w księgach wieczystych nr (…) i (…)4 wpisani byli prywatni

właściciele nieruchomości położonej w P.;

2)

art. 121 pkt. 4 k.c. w związku z art. 175 k.c. przez niezastosowanie

instytucji zawieszenia biegu zasiedzenia i przyjęcie, że w latach 1949 – 1989 nie

zachodziły okoliczności uzasadniające zawieszenie biegu zasiedzenia.

W kasacji zamieszczony został również zarzut naruszenia prawa procesowego,

a mianowicie art. 233 § 1 k.p.c., przez niewłaściwą ocenę notatki sporządzonej w dniu

18 września 1972 r. przez przewodniczącego Prezydium PRN w Z.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W sprawie tej wnioskodawcą jest Gmina O., mająca interes prawny w

stwierdzeniu nabycia własności nieruchomości zabytkowej przez Skarb Państwa. Od

1985 r. terenem Zamku O.(...) zarządza bowiem gminna spółka z o. o. „Z.(…)” w O., w

sytuacji

gdy

zachodzi

potrzeba

przeprowadzenia

dalszych

kosztownych

prac

remontowo-konserwacyjnych. Konieczne jest zatem uporządkowanie stanu prawnego

nieruchomości.

Przedmiotem zasiedzenia jest nietypowa nieruchomość stanowiąca zabytek

(wpisana do rejestru zabytków już w 1933 r., a następnie – w 1967 r.) i to w postaci ruiny

obiektu zabytkowego. Uwidacznia się tu cała problematyka możliwości (niemożności)

nabycia nieruchomości w drodze zasiedzenia przez Skarb Państwa na tle różnych

zdarzeń z odległej przeszłości. W praktyce orzeczniczej wyłoniły się dwie koncepcje

przełamania upływu czasu na korzyść osób uprawnionych, które, z przyczyn natury

polityczno-prawnej, nie mogły dochodzić swoich praw w okresie przed 1989 rokiem.

Sądy w sposób szeroki odniosły się do obu tych koncepcji, a dokonana wykładnia

sądowa stanowi podstawowy motyw zarzutów kasacyjnych.

Nie może mieć zastosowania w rozpoznawanej sprawie koncepcja zawieszenia

biegu zasiedzenia z racji niemożności dochodzenia przed sądem roszczeń przez

właścicieli (art. 121 pkt. 4 k.c. w związku z art. 175 k.c.). Koncepcja ta dotyczy sytuacji,

gdy nastąpiła realna niemożność dochodzenia roszczeń właścicielskich wskutek

restrykcji w sferze stanowienia prawa lub w następstwie powszechnej praktyki organów

realizujących prawo (zob. orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 11 października 1996 r.,

III CZP 76/96 – OSNC 1997, z. 2, poz. 16 i z dnia 13 grudnia 2001 r., IV CKN 307/01 –

OSNC 2002, z. 10, poz. 124). Nie sposób wszakże wysuwać zarzutów wobec

właściwego w tej sprawie prawa pozytywnego, którym jest przede wszystkim

rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 6 marca 1928 r. o opiece nad

zabytkami (Dz. URP Nr 29, poz. 265) oraz ustawa z dnia 15 lutego 1962 r. o ochronie

dóbr kultury (Dz. U. 1999 r. Nr 98, poz. 1150 ze zm.), będąca wierną kontynuacją

dotychczasowych rozwiązań prawnych. Powyższe przepisy są nastawione na ochronę

zabytku, a problem właścicielski ma charakter drugorzędny. Zawsze istnieją w interesie

publicznym ograniczenia uprawnień osób (fizycznych i prawnych) mających tytuł prawny

do

zabytkowego

obiektu

i

odpowiada

to

standardom

międzynarodowym.

W szczególności wówczas, gdy zabytek ma znaczenie ogólnokrajowe. Nie było

natomiast żadnych przeszkód prawnych do dochodzenia roszczeń właścicielskich

wobec

posiadacza

Kilkudziesięcioletnie

Zamku

milczenia

O.(...)

na

drodze

współwłaścicieli

sądowej,

wskazywać

już

od

może

1921

na

brak

roku.

ich

świadomości co do posiadanych uprawnień właścicielskich Również zwykły rozsądek

sprzeciwiał się wysuwaniu roszczeń w sytuacji, gdy teren zamkowy był kompletną ruiną,

zupełnie nieprzydatną gospodarczo, a nakładającą znaczne, nierekompensowane

obowiązki finansowe. Inny jest stan zaadaptowanej ruiny historycznej w chwili obecnej,

w następstwie ogromnych wydatków i działań organizacyjnych podejmowanych przez

Skarb Państwa przez kilkudziesięcioletni okres.

Trafny jest również pogląd obu Sądów, iż Skarb Państwa objął w posiadanie

teren zamkowy „ze świadomością właścicielską”. W szczególności dlatego, że teren ten

był opuszczony już w okresie międzywojennym, a w istocie nie został objęty w

posiadanie w 1910 r. przez M. W. Nie ma przeszkód prawnych w uznaniu Skarbu

Państwa za posiadacza (art. 336 k.c.), tym bardziej że objęcie obiektu zabytkowego nie

było poprzedzone „aktami władczymi”, a władanie odpowiadało wykonywaniu własności

państwowej (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 21 września 1993 r., III CZP 72/93

– OSNCP 1994, z. 3, poz. 49 oraz orzeczenie z dnia 9 maja 2003 r., V CK 24/02 – nie

publ.).

Z racji faktycznego władania rzeczą wynika prawne domniemanie istnienia

posiadania samoistnego (art. 339 k.c.). Taka kwalifikacja posiadania przez Skarb

Państwa terenu Zamku O.(...) wynika też z czasokresu niezakłóconego przez nikogo

władania tą nieruchomością oraz z poniesienia ogromnych nakładów na obiekt

zabytkowy. O „właścicielskim” charakterze posiadania zaświadczają również wpisy w

ewidencji gruntów.

To, iż teren zamkowy stanowi własność uczestników, nie sprzeciwia się

zasiedzeniu, bowiem zasiedzenie następuje przeciwko właścicielowi. Fakt wpisu

właścicieli w księgach wieczystych został uwzględniony w postępowaniu sądowym,

Skarb Państwa został mianowicie uznany za posiadacza samoistnego w złej wierze (art.

172 § 2 k.c.). Wydłużyło to termin zasiedzenia.

Niesłuszny jest kasacyjny zarzut naruszenia prawa procesowego (art. 233 § 1

k.p.c.). Informacja z dnia 18 września 1972 r. nie dotyczyła bowiem przedmiotu

zasiedzenia, lecz zagospodarowania terenu wokół Zamku.

Należało w konsekwencji oddalić kasację (art. 393 12 k.p.c. w związku z art. 13 §

2 k.p.c. oraz art. 3 ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie kodeksu postępowania

cywilnego... – Dz. U. 2005 r. Nr 13 poz. 98).

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 520 § 1

k.p.c.