V CK 304/04 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CK 304/04

POSTANOWIENIE

Dnia 27 stycznia 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Jan Górowski (sprawozdawca)

SSN Iwona Koper

w sprawie z wniosku „S.(...)” Spółki z o.o. w Ł.

przy uczestnictwie „BANK (...)” Spółki Akcyjnej - Oddziału w M.

o wpis hipoteki kaucyjnej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 27 stycznia 2005 r.,

kasacji uczestnika postępowania od postanowienia Sądu Okręgowego w K. z dnia 9

marca 2004 r., sygn. akt III Ca (…),

oddala kasację.

Uzasadnienie

Wnioskodawca S.(...) Sp. z o.o. we wniosku, który wpłynął w dniu 24 października

2003 r. zażądała wpisu w dziale IV księgi wieczystej nr (...) Sądu Rejonowego w M.

hipoteki kaucyjnej do kwoty 150 000 zł, na rzecz Banku (…) w M. dla zabezpieczenia

wierzytelności do sumy nie wyższej niż 500 000 zł z terminem płatności do dnia 31

grudnia 2010 r. na podstawie zaświadczenia Banku z dnia 23 października 2003 r.

Przedłożony przez Bank dokument zaświadczał tylko, że na podstawie umowy

generalnej z dnia 26 maja 2003 r. o stałe udzielanie kredytów i gwarancji ustanowiona

została hipoteka kaucyjna na nieruchomości objętej księgą wieczystą nr (...) do kwoty

150 000 zł dla zabezpieczenia wierzytelności Banku do sumy najwyższej 500 000 zł, z

terminem spłaty do dnia 31 grudnia 2010 r., wynikających z powołanej umowy

generalnej

oraz

przeznaczonych

umów

na

szczegółowych

działalność

o

gospodarczą

udzielenie

kredytów

i gwarancji

prowadzoną

przez

spółkę S.(...).

Stwierdzał on także, że warunki kredytowania oraz udzielania kredytów i gwarancji

określone będą w umowach szczegółowych.

Postanowieniem z dnia 9 grudnia 2003 r. Sąd Rejonowy w M. wniosek oddalił, na

podstawie art. 6269 k.p.c. Za przeszkodę dokonania wpisu uznał brak w zaświadczeniu

Banku

określenia

wysokości

odsetek

umownych

należnych

od

wierzytelności

zabezpieczonej hipoteką (§ 46 ust. 1 pkt 4 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z

dnia 17 września 2001 r. w sprawie prowadzenia ksiąg wieczystych i zbiorów

dokumentów Dz. U. Nr 102 poz. 1122 ze zm., dalej „rozp. wyk.”). Od postanowienia tego

apelację wniósł uczestnik Bank (...) w M., w której podnosząc zarzut obrazy art. 102

ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tekst jedn.: Dz. U. z

2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze zm., dalej „u.k.w.h.”) i § 46 ust. 1 pkt 4 rozp. wyk. wniósł

o uchylenie zaskarżonego postanowienia.

Postanowieniem z dnia 9 marca 2004 r. Sąd Okręgowy w K. apelację oddalił,

stwierdzając, że strony zawarły umowę generalną o stałe udzielanie kredytów i

gwarancji, której zabezpieczeniem miała być hipoteka kaucyjna do wysokości 150 000 zł

stanowiąca zabezpieczenie wierzytelności Banku do kwoty 500 000 zł, z terminem

płatności do dnia 31 grudnia 2010 r. Sąd Okręgowy przyjął jednak, że strony łączył

jedynie stosunek cywilnoprawny wynikający z umowy ramowej, nie określającej

elementów istotnych przyszłych umów, z których wierzytelności miały te powstawać.

Tymczasem wykładnia systemowa prowadzi do wniosku, że, tak jak inne rodzaje

hipotek, także hipotekę kaucyjną cechuje akcesoryjność - tj. związanie tego

ograniczonego prawa rzeczowego z zabezpieczoną wierzytelnością. Z tego względu jego zdaniem - nie jest możliwe zabezpieczenie jedną hipoteką kaucyjną kilku

wierzytelności, powstałych na podstawie przyszłych umów szczegółowych zawartych w

oparciu o umowę generalną.

Bank w kasacji opartej na podstawie naruszenia prawa materialnego tj. na

błędnej wykładni i niewłaściwym zastosowaniu art. 102 u.k.w.h. oraz na naruszeniu

prawa procesowego mającego istotny wpływ na wynik sprawy, a to art. 382 k.p.c. w zw.

z art. 6268 § 2 k.p.c., art. 386 k.p.c. § 4 k.p.c. w zw. z art. 6269 k.p.c. art. 385 k.p.c. w zw.

art. 6269 k.p.c., art. 378 k.p.c., art. 62610 § 3 k.p.c. w zw. z art. 518 k.p.c. i art. 394 § 1

k.p.c. w zw. z art. 62610 k.p.c. wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przepis art. 62610 § 3 k.p.c., zdaniem skarżącego, zastrzega apelację w

postępowaniu wieczystoksięgowym jedynie dla zaskarżenia orzeczenia o wpisie, co

pozwala uznać, że tylko wpis jest rozstrzygnięciem co do istoty sprawy.

Rozumowania tego nie można podzielić, gdyż zgodnie z ogólnymi zasadami

wykładni przepis ten dotyczy orzeczenia w postaci wpisu, co wprost wynika z art. 62610

§ 1 i 2 k.p.c. Wprowadza on bowiem szczegółowe unormowanie co do zawiadamiania

uczestników postępowania o wpisie i zaskarżania tego orzeczenia co jest następstwem

zasady, że wpisu nie uzasadnia się (art. 6268 § 3 k.p.c.). Orzeczenia merytorycznego

oddalającego wniosek o wpis dotyczy natomiast przepis szczególny jakim jest art. 6269

k.p.c. i już z tego względu nieuprawnione jest rozumowanie a contrario na podstawie art.

62610 § 3 k.p.c.

Skoro zatem art. 62610 k.p.c. nie wyłącza ogólnego przepisu art. 518 k.p.c., to

postanowienie o oddaleniu wniosku podlega pisemnemu uzasadnieniu (art. 517 k.p.c. i

art. 357 § 2 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.) i przysługuje od niego apelacja.

W myśl art. 626 § 1 k.p.c. wpis następuje na wniosek i w jego granicach,

natomiast kognicję sądów w postępowaniu wieczystoksięgowym określa art. 626 8 § 2

k.p.c. Zgodnie z treścią tego przepisu sąd rejonowy przy wpisie, jak i sąd okręgowy przy

rozpoznaniu apelacji jest związany treścią wniosku; dołączonych do niego dokumentów

oraz treścią księgi wieczystej. Niedopuszczalność przekraczania tych granic oznacza

zakaz prowadzenia jakichkolwiek dowodów i dokonywania na ich podstawie ustaleń.

Artykuł 6268 k.p.c. nie zawiera stwierdzenia jaką miał poprzednio obowiązujący

art. 46 ust 2 u.k.w.h., według którego postanowienie odmawiające dokonania wpisu

można było oprzeć na okolicznościach powszechnie znanych, lub, które doszły do

wiadomości sądu z urzędu. Kwestia jednak, czy w związku z tym wystąpiła zmiana

stanu prawnego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 marca 2003 r., I CKN 152/01

(OSP 2004, nr 2 poz. 20) nie była w sprawie istotna, skoro ani Sąd Rejonowy, ani Sąd

Okręgowy nie wskazywały na tego rodzaju okoliczności faktyczne. Niewątpliwie

natomiast – odmiennie jak w poprzednim stanie prawnym - obecnie każda przeszkoda

do dokonania wpisu uzasadnia oddalenie wniosku bez wzywania do uzupełnienia

braków. Już z tych względów chybione były zarzuty obrazy dalszych powołanych

przepisów prawa procesowego.

Według utrwalonej praktyki czynność prawna stanowiąca podstawę wpisu jest

badana nie tylko pod względem formalnoprawnym, ale także pod względem jej

skuteczności materialnej (por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 25 lutego 1963 r.,

III CR 177/62, OSN 1964, nr II, poz. 36). Hipoteka umowna może być ustanowiona w

zasadzie w sposób określony w art. 245 k.c. i art. 32 u.k.w.h. Wymaga to w zasadzie

złożenia przez właściciela nieruchomości, w formie aktu notarialnego oświadczenia woli

o ustanowieniu hipoteki jako składnika umowy, które jest podstawą wpisu tego prawa do

księgi wieczystej.

Gdyby przyjąć, że w czasie zawierania przez strony w dniu 26 maja 2003 r.

umowy generalnej o stałe udzielanie kredytów i gwarancji jak i w czasie orzekania,

odbiegającym od tego zwykłego sposobu był szczególny tryb ustanowienia hipoteki

właściwy dla obrotu bankowego określony w art. 95 ustawy a dnia 29 sierpnia 1997 r –

Prawo bankowe (tekst jedn.: Dz. U. z 2002 r. Nr 72, poz. 665), obecnie istotnie

zmieniony ustawą z dnia 1 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe oraz

zmianie innych ustaw (Dz. U. Nr 91, poz. 870; por. jednak uchwałę Sądu Najwyższego z

dnia 21 czerwca 2001 r., OSNC 2002, nr 1, poz. 5), to nie zachodziła konieczność

przedłożenia sądowi prowadzącemu księgę wieczystą oświadczenia właściciela

nieruchomości

o

ustanowieniu

hipoteki.

Według

natomiast

stanu

prawnego

obowiązującego od dnia 1 maja 2004 r. niezależnie od obowiązku przedłożenia

dokumentu Banku odpowiadającego wymaganiom do ustanowienia hipoteki umownej

wymagane jest także złożenie przez właściciela nieruchomości oświadczenia o

ustanowieniu hipoteki na rzecz banku z zachowaniem formy pisemnej pod rygorem

nieważności (art. 95 prawa bankowego w obecnym brzmieniu).

Z tych względów istotną w sprawie była kwestia, czy zaświadczenie skarżącego z

dnia 23 października 2003 r. odpowiadało wymogom określonym w art. 95 ust 1 prawa

bankowego, co nie było w sprawie kwestionowane, ale przede wszystkim, czy zawiera

ono treść uzasadniającą wpis hipoteki kaucyjnej.

Z powołanego na wstępie dokumentu Banku wynika, że mające być

zabezpieczonymi przedmiotową hipoteką wierzytelności wynikać będą z zawieranych w

przyszłości na podstawie umowy generalnej z dnia 26 maja 2003 r. umów

szczegółowych o stałe udzielanie kredytów i gwarancji określających ich warunki.

Należało zatem rzeczywiście rozważyć kwestię dopuszczalności takiego zabezpieczenia

hipoteką kaucyjną kilku wierzytelności przyszłych jakie mogą przysługiwać jednemu

wierzycielowi do tego samego dłużnika z kilku w istocie umów kredytu (umowa

generalna i umowy szczegółowe udzielające kredyty bądź gwarancje na różnych

warunkach).

W literaturze został wyrażony pogląd, że hipoteka kaucyjna może zabezpieczyć

wiele wierzytelności, które mogą powstać w przyszłości w związku z zawartą umową

generalną. Problem jednak w tym, że taka umowa jedynie przygotowuje i organizuje

proces zawierania przyszłych skonkretyzowanych umów i nie określa ani ich liczby a

tym samym ilości wierzytelności oraz ich wielkości, które mogą powstać w przyszłości.

Rodzi więc jedynie obowiązek kontraktowania przyszłych umów kredytowych lecz nie

określa warunków umów szczegółowych stanowiących dopiero podstawę powstania

wierzytelności, które miałaby zabezpieczać hipoteka kaucyjna. Z tego właśnie względu

rozstrzygając wynikłą w sprawie kwestię należało sięgnąć do wykładni systemowej w

tym do zasad szczegółowości i akcesoryjności hipoteki.

Zasada szczegółowości – która zapobiega przekształceniu się hipoteki w

zabezpieczenie generalne – jest w tym wypadku zachowana, gdyż zabezpieczone

wierzytelności są oznaczone w taki sposób, że nie ma wątpliwości, która z wielu

mogących

powstać

między

określonymi

osobami

wierzytelności

podlega

zabezpieczeniu. Wystarczające z omawianego punktu widzenia jest bowiem wskazanie

stron

i stosunku

prawnego

ramowego,

w wykonaniu

którego

zabezpieczona

wierzytelność może powstać, co wskazana w zaświadczeniu umowa generalna

realizuje.

Pozostaje więc do rozważenia, czy takie zabezpieczenie byłoby zgodne z zasadą

akcesoryjności hipoteki, która wprawdzie zostaje osłabiona w wypadku hipoteki

kaucyjnej gdy zabezpiecza wierzytelność przyszłą, lecz nie wyłączona.

Zasada akcesoryjności w najbardziej ogólnym ujęciu oznacza uzależnienie

istnienia jednego prawa, określanego jako niesamodzielne, związane bądź uboczne od

innego prawa (określonego jako główne). W wypadku zabezpieczenia wierzytelności

akcesoryjność polega na takim powiązaniu pomiędzy zabezpieczającym wierzytelność

prawem i zabezpieczoną nim wierzytelnością, iż powstanie zakres, treść, przeniesienie,

wykonywanie

i

wygaśnięcie

prawa

zabezpieczającego

uzależnione

jest

od

zabezpieczonej wierzytelności. Na akcesoryjny charakter hipoteki w stosunku do

zabezpieczonej wierzytelności wskazują w szczególności art. 65 ust 1, 69, 73, 79 i 94

u.k.w.h.

W razie zabezpieczenia wierzytelności przyszłych (art. 102 ust 2 u.k.w.h.)

hipoteka kaucyjna może powstać, chociaż nie istnieje jeszcze zabezpieczone nią prawo.

Dopuszczalność zabezpieczenia tego rodzaju hipoteką wierzytelności przyszłych

prowadzi do przełamania zasady akcesoryjności ale jest to możliwe tylko dlatego, ze

ustawa na to wprost zezwala i tylko w takim zakresie w jakim dopuszcza to przepis.

Nie można więc zabezpieczyć wierzytelności mogącej powstać w przyszłości z

nieistniejącego jeszcze stosunku prawnego gdyż doszłoby w ten sposób do

przekreślenia omawianej zasady. Jeżeli strony przewidują zawarcie umowy, z której

miałaby wynikać zabezpieczona hipoteką wierzytelność to nie istnieje potrzeba

ustanowienia dla niej hipoteki. W razie bowiem pogorszenia się zdolności kredytowej

dłużnika przyszły wierzyciel może odmówić zawarcia umowy. Po wtóre zabezpieczona

hipoteką wierzytelność, która czysto hipotetycznie może powstać z pewnego stosunku

prawnego o charakterze ramowym, na długi czas ograniczałaby zdolność kredytową

właściciela nieruchomości (podmiotu innego prawa). Po trzecie istnienie hipoteki

zabezpieczającej wierzytelność, która teoretycznie tylko może powstać w przyszłości

godziłaby w interesy innych wierzycieli nie mających takiego zabezpieczenia w wypadku

ogłoszenia upadłości właściciela nieruchomości obciążonej.

Niedopuszczalne jest więc zabezpieczenie hipoteką kaucyjną wierzytelności

mogących powstać w przyszłości ze stosunku prawnego, którego zaistnienie zależy od

woli jednej ze stron, chociażby wierzytelność przyszła została w sposób dostateczny

oznaczona.

W sytuacji, w której hipoteka kaucyjna miałaby zabezpieczać wierzytelność z

dwóch lub więcej kredytów udzielonych temu samemu dłużnikowi na podstawie umów

szczegółowych zawartych w wykonaniu umowy generalnej nie istniałaby możliwość

ustalenia w jakim zakresie każda z kilku wierzytelności podlega zabezpieczeniu.

Podobne trudności pojawiłyby się w razie przelewu zabezpieczonych wierzytelności

wraz z hipoteką kaucyjną. Chociaż bowiem w drodze wyjątku od zasady akcesoryjności

wierzytelność zabezpieczona hipoteką kaucyjną może być przeniesiona bez tego

zabezpieczenia, to możliwe jest również przeniesienie wierzytelności wraz z tą hipoteką,

do czego niezbędny jest wpis w księdze wieczystej. W razie przelewu zabezpieczonych

wierzytelności na rzecz różnych osób powstawałaby podobna więc sytuacja, jak w

wypadku zabezpieczenia kilku wierzytelności przysługujących różnym osobom jedną

hipotekę, co uważa się za niedopuszczalne. Możliwość taka musiałaby wynikać z

wyraźnego przepisu ustawy, a obecne unormowania nie dają ku temu dostatecznych

podstaw.

Z tych względów kasacja uległa oddaleniu (art. 39312 k.p.c.).