V CK 286/05 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 8 czerwca 2005 r., V CK 286/05

Wskazanie przez nadawcę przesyłki w liście przewozowym osoby trzeciej

jako opłacającej należności przewozowe (płatnika) nie jest równoznaczne ze

zwolnieniem nadawcy lub odbiorcy przesyłki z obowiązku ich zapłaty

przewoźnikowi, jeżeli skutek taki nie został objęty wolą stron umowy

przewozu.

Sędzia SN Stanisław Dąbrowski (przewodniczący)

Sędzia SN Marian Kocon

Sędzia SN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Polskich Kolei Państwowych "C.", S.A. w

W. przeciwko R. Spółce Węglowej, S.A. w R. i Kompanii Węglowej S.A. w K. o

zapłatę, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 8 czerwca 2005 r.

kasacji pozwanej Kompanii Węglowej, S.A. w K. od wyroku Sądu Apelacyjnego w

Katowicach z dnia 13 października 2004 r.

oddalił kasację i zasądził od pozwanej na rzecz powódki kwotę 3600 zł tytułem

kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny uwzględnił w części apelację powodowej spółki (przewoźnika) i

zasądził od pozwanej Kompanii Węglowej, S.A. kwotę 325 009,80 zł z ustawowymi

odsetkami, a w pozostałej części oddalił apelację. Sąd stwierdził, że obowiązek

zapłaty przewoźnikowi tzw. przewoźnego z tytułu umowy przewozu spoczywa

bezpośrednio na nadawcy, a wskazanie przez nadawcę w liście przewozowym

innego podmiotu jako zobowiązanego do zapłaty przewoźnego nie zwalnia

nadawcy z obowiązku spełnienia świadczenia wobec przewoźnika. W ocenie Sądu,

zastrzeżenie w liście przewozowym spełnienia świadczenia pieniężnego przez

osobę trzecią, płatnika, skutkuje przyjęciem przez nadawcę ryzyka wypłacalności

tego płatnika, niezależnie od stosunków obligacyjnych łączących go z

przewoźnikiem. Sąd Apelacyjny uznał ponadto, że zawierane przez powódkę,

umowy rozliczeniowe z płatnikami nie miały charakteru zwalniającego z długu

wobec przewoźnika potencjalnych nadawców lub odbiorców przesyłki z tytułu

obowiązku zapłaty przewoźnego. Brak podstaw do zastosowania art. 5 k.c. Sąd

Apelacyjny uzasadnił niewykazaniem przez stronę pozwaną, jaka konkretnie

zasada współżycia społecznego została naruszona i które okoliczności uzasadniają

podniesienie tego zarzutu.

W kasacji pozwanej, opartej na pierwszej podstawie kasacyjnej, zarzucono

naruszenie art. 391 k.c., uzasadniając je błędną oceną Sądu, że wpisanie w

rubrykach 17 i 21 listów przewozowych przez pozwaną (nadawcę) numeru

identyfikującego osobę trzecią oraz numeru umowy rozliczeniowej nadaje umowie

stron charakter umowy o spełnienie świadczenia przez osobę trzecią (płatnika), z

przyjęciem odpowiedzialności gwarancyjnej pozwanej względem powódki. Ponadto

zarzucono naruszenie art. 47 § 2 ustawy z dnia 15 listopada 1984 r. – Prawo

przewozowe (jedn. tekst: Dz.U. z 2000 r. Nr 50, poz. 601 ze zm. – dalej:

"Pr.przew.") przez jego pominięcie i w konsekwencji wadliwą aprobatę przez Sąd

odwoławczy stanowiska Sądu pierwszej instancji, że wskazania listów

przewozowych co do osoby opłacającej należności przewozowe nie mogą być

traktowane jako „zastrzeżenia umowne” ze względu na niespełnianie wymogów co

do reprezentacji. (...)

Sąd Najwyższy zważył, co następuje: (...)

W orzecznictwie trafnie podkreślono, że zgodnie z art. 90 Pr.przew.

pierwszeństwo stosowania mają przepisy Prawa przewozowego, a przepisy ogólne

zawarte w kodeksie cywilnym, w tym także mające za przedmiot regulacji umowę

przewozu, mają zastosowanie posiłkowe, gdy przepisy szczególne danego

zagadnienia nie regulują albo gdy nie regulują go w sposób wyczerpujący (por.

uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 19 marca 1999 r., II CKN 231/98,

OSNC 1999, nr 10, poz. 179). Ponieważ przepisy Prawa przewozowego nie

stanowią expressis verbis o obowiązku nadawcy przesyłki zapłaty przewoźnikowi

wynagrodzenia za wykonanie jej przewozu, należy sięgnąć do przepisów kodeksu

cywilnego. Przepis art. 774 k.c. przewiduje, że przewoźnik zobowiązuje się w

zakresie działalności swojego przedsiębiorstwa do przewiezienia za

wynagrodzeniem m.in. rzeczy. Okolicznością bezsporną jest, że kontrahentem

przewoźnika w umowie przewozu rzeczy jest – według terminologii kodeksu

cywilnego – wysyłający przesyłkę, na którym spoczywa obowiązek zapłaty

przewoźnikowi wynagrodzenia na podstawie art. 353 § 1 w związku z art. 774 k.c.

Wszystkie ewentualne modyfikacje tego ustawowego obowiązku wysyłającego

wymagają wyraźnego umownego uzgodnienia przez strony umowy przewozu,

dopuszczalnego w ramach wyznaczonych zasadą swobody kontraktowej.

Na podstawie art. 38 ust. 1 i ust. 2 pkt 4 Pr.przew. nadawca składa

przewoźnikowi na przesyłkę towarową list przewozowy, w którym zamieszcza m.in.

wskazanie sposobu rozliczeń. Czynności te może również wykonać osoba oddająca

przewoźnikowi przesyłkę do przewozu, gdyż na podstawie art. 47 ust. 2 Pr.przew.

uważa się ją za upoważnioną przez nadawcę do wykonywania wszelkich czynności

związanych z zawarciem umowy przewozu. W piśmiennictwie dominuje jednolite

stanowisko, że funkcja dowodowa listu przewozowego polega na tym, iż list ten

stanowi dowód zawarcia umowy przewozu, jej treści oraz dowód wykonania umowy

przewozu. Z zapisów poczynionych w listach przewozowych wynika jedynie, że

nadawca określił płatnika mającego opłacić należności przewozowe. Jednakże

brzmienie listów przewozowych nie obejmuje żadnych adnotacji mających

wskazywać na to, aby strony mowy przewozu uzgodniły, że określenie przez

nadawcę płatnika jest równoznaczne ze zwolnieniem nadawcy z jego

podstawowego obowiązku wynikającego z umowy przewozu, a mianowicie zapłaty

wynagrodzenia przewoźnikowi na wypadek, gdyby wskazany płatnik nie dokonał

zapłaty. Skarżący trafnie podniósł, że konsekwencją wpisów w rubrykach 17 i 21

listów przewozowych jest określenie technicznego sposobu rozliczenia się stron bez

zmiany zasad odpowiedzialności za zapłatę przewoźnego, wynikających z kodeksu

cywilnego i Prawa przewozowego. Oznacza to, że dopóki strony umowy przewozu

nie uzgodniły w niej zwolnienia wysyłającego z obowiązku zapłaty wynagrodzenia

przewoźnikowi, dopóty samo wskazanie osoby trzeciej jako płatnika nie jest

równoznaczne z zastrzeżeniem zwolnienia przez strony umowy przewozu.

Z ustaleń wynika, że zastrzeżenia w listach przewozowych dotyczące wskazania

osoby płatnika, nadawca uczynił na podstawie wskazania swojego kontrahenta –

kupującego, co nie przeczy stanowisku, że było to wyłącznie własne przyrzeczenie

nadawcy poczynione wobec przewoźnika odnośnie do tego, kto opłaci przewoźne.

Nie może być ono jednak utożsamiane z równoczesną milczącą zgodą przewoźnika

na zwolnienie nadawcy z obowiązku zapłaty przewoźnego, a treść listu

przewozowego nie daje podstaw do przyjęcia, aby przewoźnik aprobował taki

zamiar nadawcy.

Trafnie podkreślił Sąd Apelacyjny, że postanowienia umowy sprzedaży węgla,

regulujące sposób ponoszenia kosztów jego transportu, której wykonanie wymagało

zawarcia umowy przewozu celem wydania przedmiotu sprzedaży kupującemu

odbiorcy, nie mogą być bezpośrednio przenoszone na stosunki zobowiązaniowe

stron umowy przewozu, przewoźnik bowiem nie był stroną umowy sprzedaży. Skoro

treść listów przewozowych i poczynione ustalenia nie dają podstaw do przyjęcia,

aby zamiar nadawcy wskazania osoby płatnika z równoczesnym skutkiem

zwalniającym nadawcę z obowiązku zapłaty przewoźnego został zaaprobowany

przez przewoźnika jako jego kontrahenta, zasadne jest stanowisko, że strony

umowy przewozu takiego skutku nie zastrzegły.

W tej sytuacji o treści łączącego strony sporu stosunku zobowiązaniowego

decyduje treść umowy przewozu oraz treść postanowień wydanego przez powódkę

wzorca umownego w postaci regulaminu przewozu przesyłek towarowych.

W piśmiennictwie podkreśla się, że na podstawie art. 384 § 2 zdanie pierwsze k.c.

dostarczenie wzorca przy zawieraniu umowy nie jest wymagane wtedy, gdy

posługiwanie się nim jest zwyczajowo przyjęte w stosunkach danego rodzaju, a

druga strona mogła się z łatwością dowiedzieć o jego treści. W najnowszym

piśmiennictwie wskazano też, że posługiwanie się regulaminami opracowanymi

przez przewoźników ma charakter zwyczajowy, a przesłanka możliwości łatwego

dowiedzenia się o jego treści jest spełniona nawet w razie udostępnienia go przez

przewoźnika w Internecie.

Nie można więc odmówić racji stanowisku Sądu Apelacyjnego, który wskazał na

§ 16 ust. 5 regulaminu przewozu przesyłek towarowych jako na źródło obowiązku

pozwanego nadawcy przesyłki zapłacenia powodowemu przewoźnikowi

przewoźnego w sytuacji, w której wskazana przez nadawcę w liście przewozowym

osoba trzecia – płatnik – uchyliła się od dokonania zapłaty przewoźnikowi. Trafnie

stwierdził Sąd odwoławczy, że samo wskazanie przez nadawcę w liście

przewozowym osoby trzeciej jako płatnika zwalnia nadawcę tylko chwilowo z

obowiązku zapłaty przewoźnego, tj. w momencie nadania przesyłki do przewozu,

jeżeli strony umowy przewozu nie zastrzegły dalej idącego zwolnienia nadawcy

przesyłki od wykonania tego obowiązku. Zgodzić się należy z Sądem Apelacyjnym

również i w tej kwestii, że zawierane przez przewoźnika z płatnikami tzw. umowy

rozliczeniowe nie wywoływały bezpośredniego skutku zwalniającego nadawcę lub

odbiorcę przesyłki z obowiązku zapłaty należności przewozowych przewoźnikowi,

jeśli skutek taki nie został objęty wolą obu stron umowy przewozu. (...)

W tym stanie Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji (art. 39312 k.p.c.).