V CK 282/03 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CK 282/03

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 27 lutego 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Kazimierz Zawada (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Henryk Pietrzkowski

SSN Zbigniew Strus

Protokolant Izabella Janke

w sprawie z powództwa M. C. działającego przez matkę A. C.

przeciwko [...] Spółdzielni Mieszkaniowej „[...]" w T.

przy uczestnictwie interwenienta ubocznego Korporacji „F.” S.A. w S. - Delegatury

w K.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 27 lutego 2004 r.,

kasacji powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 6 lutego 2003 r., sygn. akt I ACa […],

1) zmienia zaskarżony wyrok w ten sposób, że zasądzoną

w punkcie 1 kwotę 35.000 /trzydziestu pięciu tysięcy/ zł

zastępuje kwotą 50.000 /pięćdziesięciu tysięcy/ zł, a kwotę

2.550 /dwa tysiące pięćset pięćdziesiąt/ zł należną Skarbowi

Państwa z tytułu nieuiszczonego wpisu sądowego zastępuje

kwotą 3.600 /trzy tysiące sześćset/ zł,

w pozostałym zakresie kasację oddala i znosi wzajemnie

2)

pomiędzy stronami koszty postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z 26 kwietnia 2002 r. zasądził na rzecz

małoletniego

powoda

zadośćuczynienie

pieniężne

w

kwocie

85 000

zł

z ustawowymi odsetkami od daty wyroku oraz ustalił, że strona pozwana będzie

ponosiła odpowiedzialność za przyszłe, mogące się ujawnić skutki wypadku;

w pozostałej części powództwo oddalił. Wyrok ten opierał się na następujących

ustaleniach i ocenach:

W dniu 14 września 2002 r. niespełna ośmioletni powód przebywał

w towarzystwie

swej

starszej

dwunastoletniej

siostry

na

pozostającym

w administracji strony pozwanej placu zabaw przy ul T. w T.. Gdy wspinał się po

bocznych rurkach nie posiadającej siedzenia huśtawki, spadł doznając ciężkiej

kontuzji prawej nerki z urwaniem dolnego jej bieguna i rozerwaniem miedniczki

nerkowej. W dniu 8 października 2000 r. przeszedł operację, w trakcie której

usunięto dolny biegun nerki i odtworzono układ wydalniczy: miedniczkę i

moczowód. W szpitalu przebywał sześć tygodni. Z opinii biegłego urologa Jana

Myrty wynika, że jakkolwiek wynik operacji jest dobry, nie można przewidzieć, jak

kontuzjowana nerka będzie funkcjonować w przyszłości. Po opuszczeniu szpitala

stwierdzono u powoda pogrubienie jednego uda na skutek mającej ścisły związek z

przebytym urazem ciężkiej patologii żylnej o dużym zaawansowaniu.

Rozważając wysokość zadośćuczynienia, Sąd Okręgowy miał na uwadze

zarówno okres, jak przebieg leczenia, nasilenie cierpień fizycznych i psychicznych

związanych z wypadkiem oraz leczeniem, a także konsekwencje wywołane

charakterem urazu.

Sąd Apelacyjny na skutek apelacji strony pozwanej zmienił wyrok Sądu

Okręgowego w ten sposób, że obniżył wysokość zasądzonego zadośćuczynienia

do sumy 35 000 zł oraz wysokość kwoty należnej Skarbowi Państwa od strony

pozwanej do sumy 2 550 zł.; w pozostałym zakresie apelację oddalił.

W uzasadnieniu wskazał, że w pełni podziela ustalenia Sądu Okręgowego

dotyczące

przyczyn

i

przebiegu

wypadku,

jak

też

wnioski

dotyczące

materialnoprawnej podstawy odpowiedzialności strony pozwanej. Za bezzasadny

uznał w szczególności zarzut pozwanej dotyczący rozmiaru szkody doznanej przez

powoda. W ocenie Sądu Apelacyjnego, zgromadzony materiał dowodowy,

w szczególności opinia biegłego P. P., nie pozostawia wątpliwości, iż ujawniona

choroba żył i stopień jej zaawansowania pozostają w bezpośrednim związku

przyczynowym z doznanym urazem. Nie może być też mowy o przyczynieniu się

małoletniego powoda do zaistnienia wypadku, gdyż w chwili jego nastąpienia miał

on niespełna osiem lat, nie można mu więc przypisać winy. Podobnie należy ocenić

zarzut przyczynienia się matki powoda. Nie ma bowiem jakichkolwiek podstaw do

przypisania jej nienależytego nadzoru nad powodem.

Motywując obniżenie wysokości zadośćuczynienia, Sąd Apelacyjny wyjaśnił,

że ukształtowane na tle art. 445 k.c. orzecznictwo nakazuje brać pod uwagę przy

ustalaniu zadośćuczynienia nie tylko rozmiar cierpień poszkodowanego, lecz

również

aktualne

stosunki

majątkowe

społeczeństwa.

Przy

uwzględnieniu

wszystkich tych kryteriów zadośćuczynienie powinno być przyznane w rozsądnych

granicach. Nie kwestionując tego, że małoletni powód doznał poważnych cierpień,

przyznane mu przez Sąd Okręgowy zadośćuczynienie należało zdaniem Sądu

Apelacyjnego uznać za rażąco wygórowane w świetle stosunków majątkowych

przeważającej części społeczeństwa.

W skardze kasacyjnej kwestionującej wyrok Sądu Apelacyjnego w części

obniżającej zasądzone zadośćuczynienie o kwotę 50 000 zł powód powołał się na

naruszenie art. 445 § 1 k.c. przez uznanie, że odpowiednią w jego świetle kwotą

należnego zadośćuczynienia jest suma 35 000 zł., oraz na naruszenie art. 328 § 2

k.p.c.,

przejawiające

się

w

lakonicznym

wyjaśnieniu

przyczyn

obniżenia

zasądzonego zadośćuczynienia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzut naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. jest chybiony. Fakt lakonicznego

wyjaśnienia

przez

Sąd

Apelacyjny

przyczyny

obniżenia

wysokości

zasądzonego zadośćuczynienia nie uniemożliwia kontroli kasacyjnej zaskarżonego

wyroku, a o naruszeniu wymienionego przepisu przez sąd drugiej instancji może

być mowa tylko wtedy, gdy treść uzasadnienia nie pozwala na kontrolę kasacyjną

zaskarżonego wyroku.

Trafny jest natomiast zarzut naruszenie art. 445 § 1 k.c. Według tego

przepisu, w przypadkach przewidzianych w art. 444 k.c., a więc między innymi

w razie uszkodzenia ciała, sąd może przyznać poszkodowanemu odpowiednią

sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę. W orzecznictwie

ugruntował się aprobowany przez piśmiennictwo pogląd opowiadający się za

kompensacyjnym

charakterem

przewidzianego

w

art.

§1

k.c.

zadośćuczynienia, czyli za tym, że ma ono na celu przede wszystkim naprawienie

szkody niemajątkowej, wyrażającej się krzywdą w postaci doznanych cierpień

fizycznych i psychicznych (por. w szczególności wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4

czerwca 1968 r., I PR 175/68, OSNCP 1969, nr 2, poz. 37, oraz uchwałę pełnego

składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 8 grudnia 1973 r., III CZP 37/73,

OSNCP 1974, nr 9, poz. 145). O rozmiarze należnego zadośćuczynienia

pieniężnego powinien zatem decydować w zasadzie rozmiar doznanej krzywdy:

stopień cierpień fizycznych i psychicznych, ich intensywność i czas trwania,

nieodwracalność następstw wypadku i inne podobne okoliczności. Niewymierny

w pełni charakter tych okoliczności sprawia, że sąd przy ustalaniu rozmiaru krzywdy

i tym samym wysokości zadośćuczynienia ma pewną swobodę. Podkreśla się, że

ocena sądu w tym względzie powinna się opierać na całokształcie okoliczności

sprawy, nie wyłączając takich czynników, jak np. wiek poszkodowanego (por. np.

orzeczenia Sądu Najwyższego: z dnia 2 września 1960 r., 3 CR 173/60, OSN 1962,

nr I, poz. 14, z dnia 15 grudnia 1965 r., II PR 280/65, OSNCP 1966, nr 10, poz.

168, i z dnia 12 września 2002 r., IV CKN 1266/00, LEX nr 80272) i postawa

sprawcy (por. np. orzeczenia Sądu Najwyższego: z dnia 10 października 1967 r.,

I CR 224/67, OSNCP 1968, nr 6, poz. 107, oraz z dnia 19 sierpnia 1980 r., IV CR

283/80, OSNCP 1981, nr 5, poz. 81). Wiek poszkodowanego i postawa sprawcy

mogą rzutować na rozmiar krzywdy: gdy poszkodowany jest osobą młodą lub

następuje szczególne nasilenie winy sprawcy rozmiar krzywdy może być większy

niż gdy takie okoliczności nie występują.

Wysokość odpowiedniej sumy, której przyznanie przewiduje art. 445 § 1 k.c.,

zależy więc przede wszystkim od rozmiaru doznanej przez poszkodowanego

krzywdy, ustalonej przez sąd przy uwzględnieniu całokształtu okoliczności sprawy.

Uzupełnieniem tej zasady, a właściwie jej ograniczeniem, jest, wywodzone

również z użytego w art. 445 § 1 k.c. zwrotu mówiącego o odpowiedniej sumie,

przyjmowane konsekwentnie w orzecznictwie rozwiązanie, zgodnie z którym przy

uwzględnieniu krzywdy poszkodowanego wysokość zadośćuczynienia powinna być

„utrzymana w rozsądnych granicach, odpowiadających aktualnym warunkom i

przeciętnej stopie życiowej społeczeństwa” (por. zwłaszcza orzeczenie Sądu

Najwyższego z dnia 24 czerwca 1965 r., I PR 203/65, OSP 1966, nr 4, poz. 92).

Niewątpliwie także to ostatnie kryterium brane pod uwagę przy ustalaniu wysokości

zadośćuczynienia ma charakter ocenny. Konsekwencją stosowania go była długo

utrzymująca się tendencja do zasądzania raczej skromnych sum tytułem

zadośćuczynienia, przełamana w pewnym stopniu w latach siedemdziesiątych na

korzyść poszkodowanych, podtrzymana jednak znów w latach osiemdziesiątych.

Próby jej korektury w kierunku zasądzania nieco wyższych sum na rzecz

poszkodowanych można zaobserwować ponownie w ostatnich latach.

Ocenny charakter kryteriów wyznaczających wysokość zadośćuczynienia

pieniężnego przyznawanego na podstawie art. 445 § 1 k.c., a uprzednio art. 165 §

1 kodeksu zobowiązań, dał podstawę do sformułowania dyrektywy, według której

podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 445 §1 k.c. przez sąd

drugiej instancji wskutek zawyżenia lub zaniżenia wysokości zasądzonego

zadośćuczynienia pieniężnego może być, praktycznie rzecz biorąc, uwzględniony

tylko w razie wykazania oczywistego naruszenia tych kryteriów przez sąd drugiej

instancji (por. orzeczenia Sądu Najwyższego: z dnia 26 listopada 1948 r., C 859/48,

„Państwo i Prawo” 1949, nr 11, s. 127, z dnia 15 września 1999 r., III CKN 339/98,

OSP 2000, nr 4, poz. 66, i z dnia 12 października 2000 r., IV CKN 128/00, LEX nr

52520).

Jak wiadomo, Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia Sądu Okręgowego co do

rozmiaru krzywdy doznanej przez małoletniego powoda, a istotnej zmiany

wysokości

konieczność

zasądzonej

kwoty

utrzymania

zadośćuczynienia

zadośćuczynienia

w

dokonał

ze

rozsądnych

względu

na

granicach,

odpowiadających

aktualnym

warunkom

i

przeciętnej

stopie

życiowej

społeczeństwa. Należy zgodzić się ze skarżącym, że wspomniana zmiana

wysokości zadośćuczynienia została dokonana przez Sąd z uchybieniem art. 445

§1 k.c. Narusza ona w sposób nie budzący wątpliwości powołane kryterium tej

zmiany. Sąd Apelacyjny, z jednej strony, trafnie uznał, że przy uwzględnieniu

doznanej przez powoda krzywdy, zasądzone przez Sąd Okręgowy na rzecz

powoda zadośćuczynienie w kwocie 85 000 zł wykraczało poza rozsądne granice

odpowiadające aktualnym warunkom i przeciętnej stopie życiowej społeczeństwa.

Kwota ta bowiem wyraźnie przekraczała zasądzane w ostatnich latach sumy

zadośćuczynienia nawet na rzecz osób dotkniętych niewątpliwie większą krzywdą

(por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 lipca 2000 r., II CKN 1199, LEX nr

50884). Z drugiej jednak strony, Sąd Apelacyjny popadł w przeciwną skrajność.

Zestawienie przypadku

powoda

z innymi przypadkami uszkodzenia

ciała

stanowiącymi podstawę powództwa o zadośćuczynienie prowadzi do wniosku, że

wykazuje on największe podobieństwo z tymi z nich, w których, uwzględniając

podobny rozmiar krzywdy i aktualne warunki życiowe przeważającej części

społeczeństwa,

zasądzano

zadośćuczynienie

w

kwocie

około

50 000

zł.

W konsekwencji, dokonane w sprawie ustalenia nakazywały określić wysokość

należnego powodowi zadośćuczynienia na kwotę 50 000 zł.

Z przedstawionych przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 393 15 k.p.c.

orzekł, jak w sentencji; podstawę rozstrzygnięcia o kosztach stanowiły przepisy art.

100 k.p.c. i art. 11 ust. 1 ustawy z 13 czerwca 1967 r. o kosztach sądowych

w sprawach cywilnych (jedn. tekst: Dz. U. z 2002 r. nr 9, poz. 88 ze zm.).

db