V CK 203/04 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CK 203/04

POSTANOWIENIE

Dnia 16 grudnia 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Strus (przewodniczący)

SSN Maria Grzelka (sprawozdawca)

SSN Hubert Wrzeszcz

Protokolant Piotr Malczewski

w sprawie z wniosku BANKG. z siedzibą w F.

przy uczestnictwie BANKP. S.A. (uprzednio: BankuA. S.A.) oraz Syndyka Masy

Upadłości "B." Spółki z o.o.

o wpis zmiany hipoteki,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 16 grudnia 2004 r.,

kasacji wnioskodawcy od postanowienia Sądu Okręgowego w L.

z dnia 9 października 2003 r., sygn. akt [...],

oddala kasację.

Uzasadnienie

Zaskarżonym postanowieniem Sąd Okręgowy w L. oddalił apelację

wnioskodawcy od postanowienia Sądu Rejonowego w L. z dnia 10 lutego 2003 r.,

mocą którego oddalony został wniosek o wpis przejścia na wnioskodawcę hipoteki,

co do kwoty 485.000 zł ustanowionej na rzecz uczestnika postępowania BankuA.

S.A. oraz o pozostawienie w księdze wieczystej nr [...] wpisu hipoteki na rzecz

tegoż BankuA. w kwocie 15.000 złotych. Sąd Okręgowy podzielił stanowisko Sądu

pierwszej instancji, że uwzględnienie wniosku mogłoby nastąpić tylko na podstawie

umowy pomiędzy uprawnionym wierzycielem hipotecznym i nabywcą o przelew

wierzytelności oraz przeniesienie zabezpieczającej ją hipoteki, tj. po spełnieniu

wymogów przewidzianych w art. 2451 k.c.

Wprawdzie, stosownie do przepisów Prawa bankowego, wnioskodawca

mógłby posłużyć się odpowiednim dokumentem wystawionym przez Bank, ale

dokument ten musiałby stwierdzać zawarcie umowy przelewu wierzytelności

i hipoteki. Tymczasem do wniosku o wpisy wnioskodawca załączył tylko pismo

BankuA. stwierdzające, że wnioskodawca spłacił część długu dotyczącego dłużnika

– właściciela nieruchomości obciążonej, oraz (przy skardze na postanowienie

referendarza) - odpisy aneksów do umów gwarancji.

Ponadto, Sąd Okręgowy uznał, że nawet gdyby wnioskodawca wykazał

zawarcie umowy, o której mowa w art. 2451 k.c. to na przeszkodzie do dokonania

żądanych wpisów stał art. 27 Prawa upadłościowego, zgodnie z którym po

ogłoszeniu upadłości nie jest dopuszczalne wpisanie w księdze wieczystej hipoteki;

przejście wierzytelności zabezpieczonej hipoteką takiego wpisu by wymagało.

Również rozważał Sąd Okręgowy kwestię przejścia na wnioskodawcę hipoteki

z mocy samego prawa w ramach instytucji wstąpienia w prawa zaspokojonego.

wierzyciela (art. 518 § 1 pkt 1 k.c.). Dopuszczając taką możliwość Sąd Okręgowy

wskazał, że powyższa konstrukcja prawna odnosi się do sytuacji, gdy osoba trzecia

spłaca cudzy dług, za który jest odpowiedzialny osobiście i rzeczowo.

W rozpoznawanej sprawie wnioskodawca nie był odpowiedzialny osobiście ani

rzeczowo wobec wierzyciela hipotecznego, ponieważ nie zawarł z BankiemA., jako

wierzycielem Spółki „B.” umowy poręczenia. Udzielił temu Bankowi w trybie

przepisów

Prawa

bankowego

gwarancji,

że

spełni

świadczenie

w

razie

niezrealizowania go przez Spółkę „B.”, a więc zaciągnął samoistne własne

zobowiązanie, a taka sytuacja nie jest objęta hipotezą art. 518 § 1 pkt 1 k.c.

W kasacji wnioskodawca zarzucił powyższemu orzeczeniu naruszenie prawa

materialnego – art. 27 Prawa upadłościowego w związku z art. 518 § 1 pkt 1 k.c.

w zw. z art. 97 ustawy o księgach wieczystych i hipotece i wnosił o zmianę tego

orzeczenia (bez wskazania w jakim kierunku). Skarżący podniósł, że art. 27 Prawa

upadłościowego zakazuje wpisu wymaganego do

powstania hipoteki natomiast

nie stanowi przeszkody do wpisu zmiany hipoteki. Ponadto wskazał, że - wbrew

ustaleniu Sądu Okręgowego – dokonał spłaty części wierzytelności zabezpieczonej

hipoteką na rzecz BankuA. w związku z poręczeniem cywilnym udzielonym temu

Bankowi na zabezpieczenie jego wierzytelności do właściciela nieruchomości

obciążonej a nie z tytułu gwarancji bankowej. W związku z tym przez sam fakt

spłaty wstąpił z mocy art. 518 § 1 pkt 1 k.c. w prawa dotychczasowego wierzyciela

hipotecznego i na podstawie art. 97 ustawy o księgach wieczystych i hipotece te

jego prawa podlegały ujawnieniu w księdze wieczystej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rację ma skarżący, że art. 27 Prawa upadłościowego nie usprawiedliwiał

odmowy dokonania wnioskowanych w niniejszej sprawie wpisów. Jak to wyjaśnił

Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 18 lutego 1994 r., III CZP 4/94 – OSNC 1994

nr 9, poz. 170, w postanowieniu z dnia 22 stycznia 2002 r., IV CKN 1805/00

(nie publ.), oraz w postanowieniu z dnia 11 maja 2004 r., II CK 280/03 (nie publ.) i z

czym należy się zgodzić, wymieniony przepis przewidywał zakaz wpisu hipoteki

wymaganego dla powstania tego ograniczonego prawa rzeczowego, natomiast nie

znajdował zastosowania do wpisów dotyczących zmiany hipoteki polegającej na

zmianie wierzyciela hipotecznego. Jeżeli bowiem obciążenie nieruchomości

upadłego miało miejsce zanim nastąpiło ogłoszenie upadłości to, z punktu widzenia

interesów wierzycieli osobistych upadłego, było to obojętne ponieważ w tamtym

czasie nie podlegali oni jeszcze ochronie jaką zapewnia im dopiero postępowanie

upadłościowe. Natomiast po ogłoszeniu upadłości zmiana wierzyciela hipotecznego

także nie pogarsza sytuacji faktycznej i prawnej wierzycieli osobistych upadłego

ponieważ nie odnosi się do obciążenia jako takiego i w niczym nie umniejsza

możliwości zaspokojenia się tych wierzycieli z masy upadłości w porównaniu ze

stanem sprzed zmiany wierzyciela hipotecznego.

Błędna

wykładnia

art.

prawa

upadłościowego

w

zaskarżonym

postanowieniu nie przesądzała jednak o uwzględnieniu kasacji. Dla uzyskania

wpisu wyrażającego przejście hipoteki wnioskodawca musiałby się legitymować

przelewem wierzytelności i zabezpieczającej ją hipoteki (art. 245 1 k.c.i art. 79 ust. 2

ustawy o księgach wieczystych i hipotece - jedn. tekst Dz.U. z 2001 r. nr 124, poz.

1361 ze zm.) albo cessio legis na podstawie art. 518 § 1 pkt 1 k.c., lub art. 97

ustawy o księgach wieczystych i hipotece. Bezspornym było w sprawie, że

wnioskodawca nie powoływał się na umowę przeniesienia wierzytelności i hipoteki

oraz wpis do księgi wieczystej jako źródła nabycia prawa z tytułu przelewu hipoteki.

Również nie mógł on być uznany za osobę, która weszła w prawa zaspokojonego

wierzyciela w rozumieniu art. 518 § 1 pkt 1 k.c. Wbrew przekonaniu skarżącego,

sam fakt zaspokojenia wierzyciela hipotecznego zapłatą kwoty 485.000 złotych nie

stwarzał po jego stronie takiego uprawnienia. Musiałaby to być spłata cudzego

długu, za który wnioskodawca byłby odpowiedzialny osobiście lub rzeczowo.

Tymczasem, jak to trafnie ocenił Sąd Okręgowy, wnioskodawca spłacał własny dług

zaciągnięty w wyniku umowy z dnia 4 grudnia 2001 r. zmieniającej umowy

gwarancji z dnia 22 stycznia 2001 r. i 19 lipca 2001 r. Co do tego, że powyższa

umowa była umową gwarancji bankowej a nie umową poręczenia, ustalenie Sądu

Okręgowego nie zostało w kasacji wzruszone. Wymagałoby to powołania się przez

skarżącego na podstawę kasacyjną przewidzianą w art. 393 1 pkt 2 k.p.c.,

ewentualnie na naruszenie w zaskarżonym postanowieniu art. 65 § 1 k.c.; tego

rodzaju zarzutów w kasacji brak.

Odnośnie do art. 97 ustawy o księgach wieczystych i hipotece to także

skarżący nie ma racji, gdy twierdzi w kasacji, że przepis ten stanowi formalną

podstawę ujawnienia prawa nabytego z mocy samego prawa na podstawie art. 518

§ 1 pkt 1 k.c. Pomijając już, że wnioskodawca nie mógł być uznany za osobę,

o której mowa w art. 518 § 1 pkt 1 k.c., należy podkreślić, że wzmiankowany art. 97

stanowi samodzielną materialno-prawną podstawę cessio legis hipoteki i jest

przepisem szczególnym w stosunku do art. 518 § 1 pkt 1 k.c. Wymaga, żeby

osoba, która spłaciła wierzyciela hipotecznego była jego dłużnikiem osobistym

z tytułu własnego długu, ale jednocześnie, żeby przysługiwało jej roszczenie

zwrotne przeciwko właścicielowi nieruchomości obciążonej albo przeciwko jego

poprzednikowi prawnemu. Istnienie roszczenia zwrotnego stanowi warunek sine

qua

non

możliwości

powoływania

się

dłużnika

spłacającego

wierzyciela

hipotecznego na przejście ex lege spłaconej wierzytelności na niego na podstawie

art. 97 ustawy o księgach wieczystych i hipotece. W celu uzyskania wpisu

wyrażającego przejście hipoteki wnioskodawca powinien legitymować się pismem

Banku, z którego wynikałoby nie tylko, że spłacił on własny dług, ale także, że miał

on roszczenie zwrotne do Spółki „B.”. Wnioskodawca bezspornie takiego

dokumentu do wniosku nie załączył.

Niezależnie od powyższego należy zauważyć, że zarzut naruszenia art. 97

ustawy o księgach wieczystych i hipotece nie został w kasacji sprecyzowany co do

postaci naruszenia (błędna wykładnia lub niewłaściwe zastosowanie) ani

umotywowany w sposób pozwalający na jego rozważenie, co już samo w sobie

mogłoby stanowić przyczynę jego odrzucenia.

Z przedstawionych względów Sąd Najwyższy oddalił kasację (art. 39312

k.p.c.).