V CK 2/05 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CK 2/05

POSTANOWIENIE

Dnia 20 kwietnia 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

SSN Barbara Myszka

w sprawie z wniosku T. A. i S. A.

przy uczestnictwie Skarbu Państwa - Wojskowej Agencji Mieszkaniowej w W. - Oddziału

Regionalnego w W. (poprzednio: Skarbu Państwa - Wojskowej Agencji Mieszkaniowej w

W. - Oddziału Rejonowego w W.)

o wpis hipoteki umownej, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w

dniu 20 kwietnia 2005 r., kasacji uczestnika postępowania od postanowienia Sądu

Okręgowego w W. z dnia 22 lipca 2004 r., sygn. akt II Ca (…),

oddala kasację.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 3 lutego 2004 r. Sąd Rejonowy w W. oddalił wniosek T. i

S. małżonków A., zawarty w umowie notarialnej sprzedaży odrębnej własności lokalu, o

wpis w księdze wieczystej założonej dla nabytego lokalu hipoteki umownej na rzecz

Wojskowej Agencji Mieszkaniowej.

Zaskarżonym postanowieniem z dnia 22 lipca 2004 r. Sąd Okręgowy w W. oddalił

apelację uczestnika Skarbu Państwa – Wojskowej Agencji Mieszkaniowej od

powyższego orzeczenia.

Sądy ustaliły, iż umową notarialną z dnia 28 listopada 2003 r., zawartą pomiędzy

Wojskową Agencją Mieszkaniową a T. i S. małżonkami A., doszło do zbycia przez

Agencję nieruchomości lokalowej wpisanej do księgi wieczystej jako własność Skarbu

Państwa - Wojskowej Agencji Mieszkaniowej. W umowie notarialnej nabywcy ustanowili

na nabytym lokalu hipotekę w kwocie 6 915 zł na rzecz Wojskowej Agencji

Mieszkaniowej w W. Oddział w W. tytułem zabezpieczenia spłaty reszty ceny sprzedaży.

Sąd Okręgowy podzielił stanowisko Sądu pierwszej instancji, iż uczestnik

rozporządził mieniem Skarbu Państwa, które pozostawało jedynie w jego władaniu jako

zarządzającego prawem własności Skarbu Państwa, zgodnie z przepisami ustawy z

dnia 22 czerwca 1995 r. o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej (j.t:

Dz. U. z 2002 r. Nr 42, poz. 368 ze zm.) a zatem wierzycielem z tytułu zapłaty przez

nabywców reszty ceny sprzedaży, zabezpieczonej hipotecznie, był Skarb Państwa

reprezentowany przez Agencję a nie sama Agencja, co uzasadnia odmowę wpisu.

W kasacji opartej na obu podstawach wskazanych w art. 393 1 k.p.c., uczestnik w

ramach pierwszej podstawy zarzucił naruszenie art. 14 ust. 1 i 3, art. 15, art. 16 i art. 19

ust. 1 i ust. 2 pkt 2 ustawy o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych RP, przez ich błędną

wykładnię oraz art. 58 ust. 5 tej ustawy, przez jego niezastosowanie i bezpodstawne

przyjęcie, że wierzycielem z tytułu sprzedaży nieruchomości może być wyłącznie

właściciel - Skarb Państwa a także naruszenie art. 3531 k.c. przez jego niezastosowanie

i uznanie, że właściciel rzeczy nie może uczynić wierzycielem należności z tytułu

sprzedaży rzeczy osoby trzeciej. W ramach drugiej podstawy skarżący zarzucił

naruszenie art. 328 § 2 k.p.c. przez nie wyjaśnienie w zaskarżonym orzeczeniu

przesłanek jakimi kierował się Sąd drugiej instancji uznając, że przedmiotowa umowa

sprzedaży nie może stanowić podstawy wpisu hipoteki, naruszenie art. 378 § 1 w zw. z

art. 6268 § 2 k.p.c. przez przekroczenie zakresu kognicji sądu wieczystoksięgowego,

oraz naruszenie art. 316 § 1 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. przez nie uwzględnienie stanu

prawnego obowiązującego w dacie wydania orzeczenia Sądu drugiej instancji.

W oparciu o powyższe wnosił o zmianę zaskarżonego postanowienia i nakazanie

wpisu hipoteki na jego rzecz, ewentualnie o uchylenie orzeczenia i przekazanie sprawy

do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wobec zmiany od dnia 6 lutego 2005 r. przepisów postępowania cywilnego, na

wstępie należy wskazać, iż zgodnie z art. 3 ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie

ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy – prawo o ustroju sądów

powszechnych (Dz. U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98), do rozpoznania kasacji w niniejszej

sprawie

mają

zastosowanie

dotychczasowym brzmieniu.

przepisy

Kodeksu

postępowania

cywilnego

w

Ocenę zarzutów kasacji trzeba rozpocząć od stwierdzenia, iż zgodnie z art. 65

ustawy o księgach wieczystych i hipotece, istnienie i treść hipoteki zależy od

wierzytelności, którą zabezpiecza. Dlatego nie można ustanowić hipoteki bez

wierzytelności, co oznacza, że nie można ustanowić hipoteki na rzecz osoby, której nie

przysługuje wierzytelność. W tym miejscu trzeba zauważyć, iż stanowisko skarżącego

prezentowane w sprawie w tym przedmiocie nie jest w pełni konsekwentne. Z jednej

bowiem strony, zarzucając Sądowi naruszenie wskazanych w kasacji przepisów ustawy

o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych RP twierdzi, że wierzytelność z tytułu ceny zbycia

nieruchomości (prawa odrębnej własności lokalu) Skarbu Państwa przez Wojskową

Agencję Mieszkaniową jest wierzytelnością tej Agencji a nie Skarbu Państwa. Z drugiej

zaś strony, zarzucając naruszenie art. 3531 k.c., stoi na stanowisku, że w ramach

swobody umów doszło do umownego przeniesienia przez Skarb Państwa, jako

wierzyciela, na rzecz osoby trzeciej - Agencji, wierzytelności z tytułu ceny sprzedaży

nieruchomości Skarbu Państwa. Z uwagi jednak na to, że podstawę wniosku o wpis

hipoteki na rzecz Agencji stanowiła umowa notarialna zbycia przez nią lokalu

mieszkalnego będącego własnością Skarbu Państwa i ustanowienie na rzecz Agencji

przez nabywców hipoteki umownej, brak było podstaw faktycznych i prawnych do

rozważania, jako podstawy wpisu hipoteki na rzecz Agencji, ewentualnej umowy, na

mocy której Skarb Państwa przeniósł na Agencję wierzytelność z tytułu ceny. Skarżący

żądając wpisania na jego rzecz hipoteki, nie powołał się na żadną tego rodzaju umowę

jak również na przeniesienie na jej rzecz wierzytelności zabezpieczonej następnie

hipoteką a zatem wywody w tym przedmiocie zawarte w kasacji oraz zarzut naruszenia

art. 3531 k.c. są pozbawione podstaw.

Przechodząc do rozważenia zarzutów naruszenia wskazanych w kasacji

przepisów ustawy o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych RP oraz twierdzenia skarżącego, iż

wierzytelność z tytułu ceny sprzedaży nieruchomości Skarbu Państwa, dokonanej przez

Wojskową Agencję Mieszkaniową, jest wierzytelnością Agencji, należy przede

wszystkim wskazać, że omawiana ustawa, określająca między innymi status prawny

Wojskowej Agencji Mieszkaniowej i zakres jej uprawnień w stosunku do mienia Skarbu

Państwa, była kilkakrotnie nowelizowana, w tym także w okresie między ustanowieniem

na rzecz Agencji hipoteki w umowie zbycia lokalu a datą orzekania przez Sąd drugiej

instancji. Skoro zgodnie z art. 67 ukwh do powstania hipoteki niezbędny jest wpis w

księdze wieczystej, to o możliwości wpisania hipoteki do księgi wieczystej decyduje stan

prawny obowiązujący w dacie wpisu. Nie przesądzając spornego w doktrynie

i orzecznictwie zagadnienia, czy o powstaniu prawa, którego przesłanką jest wpis

w księdze wieczystej decyduje data wpisu nieprawomocnego (a tym samym stan

faktyczny i prawny istniejący w tej dacie), czy wpisu prawomocnego, stwierdzić jedynie

trzeba, iż rację ma skarżący, że dla oceny statusu prawnego Agencji oraz możliwości

ustanowienia na jego rzecz hipoteki umownej w ustalonym w sprawie stanie faktycznym,

nie może być obojętna zmiana wskazanych w kasacji przepisów, obowiązująca od dnia

1 lipca 2004 r., dokonana na podstawie ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o zmianie

ustawy o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej oraz niektórych innych

ustaw (Dz. U. Nr 116, poz. 1203 ze zm.), choć nie była to zmiana decydująca dla

rozstrzygnięcia sprawy. W dalszych rozważaniach przepisy ustawy o zakwaterowaniu

Sił Zbrojnych RP będą cytowane i wykładane w brzmieniu nadanym tą nowelizacją.

Zgodnie z art. 8 ust. 1 pkt 3 oraz art. 14 ust. 1 ustawy, Wojskowa Agencja

Mieszkaniowa jest państwową osobą prawną, której Skarb Państwa powierza

wykonywanie w jego imieniu i na jego rzecz prawa własności i innych praw rzeczowych

w stosunku do nieruchomości stanowiących jego własność. Obejmując we władanie te

nieruchomości Agencja wstępuje w prawa i obowiązki z nimi związane w stosunku do

Skarbu Państwa oraz osób trzecich (art. 15 ust. 1). Gospodarowanie powierzonym

mieniem Skarbu Państwa oraz obrót objętymi nieruchomościami, w tym sprzedaż lokali

mieszkalnych i innych nieruchomości należy do zadań własnych Agencji (art. 16 ust. 1

pkt 1 i 2) a przychody z tytułu zbywania składników majątkowych są przychodami

Agencji, która prowadzi samodzielną gospodarkę finansową (art. 19 ust. 1 i 3 pkt 2).

Oceniając status i charakter prawny władztwa Agencji nad powierzonym jej mieniem

Skarbu Państwa należy zwrócić uwagę na charakterystyczną zmianę art. 14 ust. 1,

dokonaną przez wskazaną wyżej ustawę nowelizacyjną z dnia 16 kwietnia 2004 r., która

dodała do poprzedniej regulacji stwierdzenie, iż wykonywanie przez Agencję prawa

własności Skarbu Państwa dokonuje się nie tylko na jego rzecz, lecz także „w jego

imieniu”,

co

podkreśliło

powierniczy jedynie

charakter władztwa

Agencji nad

powierzonym jej mieniem Skarbu Państwa i dokonywanych przez nią czynności

prawnych, jako podejmowanych „w imieniu i na rzecz Skarbu Państwa”. Oznacza to, iż

Agencja jest jedynie administratorem powierzonego jej mienia Skarbu Państwa,

wykonującym w jego imieniu i na jego rzecz prawo własności oraz inne prawa rzeczowe

a czynności prawne dotyczące mienia Skarbu Państwa, dokonane przez Agencję,

wywołują bezpośredni skutek w majątku Skarbu Państwa jako właściciela tego mienia.

Potwierdza to regulacja zawarta w art. 14 ust. 3 ustawy, zgodnie z którą Skarbowi

Państwa reprezentowanemu przez Agencję przysługuje prawo własności lub inne

prawa, uzyskane z tytułu zbycia lub obciążenia prawem rzeczowym bądź innym prawem

mienia Skarbu Państwa, o którym mowa w ust. 1 a więc nieruchomości powierzonych

Agencji. Stosownie zatem do postanowień art. 14 ust. 3 w związku z art. 14 ust. 1

ustawy, wszystkie prawa rzeczowe lub obligacyjne, uzyskane przez Agencję z tytułu

zbycia nieruchomości stanowiącej własność Skarbu Państwa, Agencja nabywa w

imieniu i na rzecz Skarbu Państwa i prawa te przysługują Skarbowi Państwa

reprezentowanemu przez Agencję, nie zaś samej Agencji, jako osobie prawnej, której

może przysługiwać prawo własności i prawa wynikające z jego zbycia, jednak nie w

stosunku do nieruchomości powierzonych przez Skarb Państwa a jedynie w stosunku do

nieruchomości stanowiących jej własność.

Powołany w kasacji przepis art. 58 ust. 5 ustawy, który wierzytelność w stosunku

do nabywcy odrębnej własności lokalu, stanowiącego uprzednio własność Skarbu

Państwa i zbytego przez Agencję, określa jako „wierzytelność Agencji” i zezwala na jej

zabezpieczenie hipoteczne na sprzedawanym lokalu, nie może być wykładany bez

nawiązania do wyżej omówionych regulacji art. 14 ust. 1 i 3 ustawy oraz statusu Agencji

jako jedynie powiernika Skarbu Państwa. Oznacza to, iż Agencja nabywa wierzytelność

z tytułu ceny sprzedaży takiego lokalu w imieniu i na rzecz Skarbu Państwa, podobnie

jak ustanowienie hipoteki umownej na zabezpieczenie takiej wierzytelności następuje na

rzecz Skarbu Państwa, jako wierzyciela hipotecznego, reprezentowanego przez

Agencję, nie zaś na rzecz samej Agencji.

Nie rozważenie powyższego przepisu przez Sąd Okręgowy nie miało zatem

znaczenia dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy, skoro postanowienia w nim

zawarte nie uzasadniają twierdzenia skarżącej, iż to samej Agencji przysługiwała

wierzytelność zabezpieczona hipoteką umowną, która wobec tego powinna być wpisana

na jej rzecz. Podobnie, wbrew stanowisku skarżącej, nie przesądza o tym także

regulacja zawarta w art. 19 ust. 1 i 3 pkt 2 ustawy. Jak trafnie stwierdził Sąd Okręgowy,

wskazanie w tych przepisach, iż przychodami Agencji są między innymi przychody z

tytułu zbywania składników majątkowych, stanowi jedynie ustawowe uregulowanie

źródeł przychodów tej państwowej osoby prawnej i oznacza, że Agencja może

dysponować przychodami uzyskanymi ze sprzedaży składników mienia Skarbu

Państwa. Nie ma to jednak wpływu na określenie osoby wierzyciela hipotecznego

uprawnionego z tytułu zabezpieczenia ceny zbycia lokalu stanowiącego własność

Skarbu Państwa, którym, na podstawie wyżej omówionych przepisów, jest Skarb

Państwa reprezentowany przez Wojskową Agencję Mieszkaniową.

Stwierdzić zatem należy, iż Wojskowa Agencja Mieszkaniowa, zbywając na

podstawie umowy z dnia 28 listopada 2003 r. nieruchomość lokalową stanowiąca

własność Skarbu Państwa, uczyniła to w imieniu i na rzecz Skarbu Państwa, nabywając

także w imieniu i na rzecz Skarbu Państwa, wierzytelność z tytułu reszty ceny, dla

zabezpieczenia której ustanowiona została hipoteka umowna, której wierzycielem jest

Skarb Państwa reprezentowany przez Agencję. W tym stanie rzeczy nie mógł zostać

uwzględniony wniosek sformułowany jako żądanie wpisania do księgi wieczystej

hipoteki w określonej kwocie na rzecz Wojskowej Agencji Mieszkaniowej, co słusznie

stwierdziły Sądy obu instancji. Wpis do księgi wieczystej hipoteki umownej

zabezpieczającej

wierzytelność

z

tytułu

reszty

ceny

nieruchomości

lokalowej

stanowiącej własność Skarbu Państwa, sprzedanej w jego imieniu przez Wojskową

Agencję Mieszkaniową, następuje bowiem na rzecz Skarbu Państwa - Wojskowej

Agencji Mieszkaniowej, nie zaś na rzecz samej Agencji. Podobne stanowisko zajął Sąd

Najwyższy w postanowieniu z dnia 19 września 2002 r. V CKN 1223/00 (OSNC

2003/9/127) w odniesieniu do wniosku o wpis na rzecz Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych hipoteki przymusowej zabezpieczającej wierzytelności z tytułu składek na

ubezpieczenie społeczne stwierdzając, że wpis następuje na rzecz Skarbu Państwa Zakładu

Ubezpieczeń

Społecznych,

jako

dysponenta

Funduszu

Ubezpieczeń

Społecznych, a nie na rzecz samego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Z uwagi na to,

że status prawny ZUS w stosunku do Funduszu jest zbliżony do statusu Wojskowej

Agencji Mieszkaniowej w odniesieniu do powierzonego jej mienia Skarbu Państwa,

stanowisko to znajduje odpowiednie zastosowanie także do wniosku Agencji o wpis

hipoteki umownej.

Odmowy wpisu hipoteki nie uzasadniała zatem, jak sugeruje skarżący,

nieważność czy bezskuteczność umowy o ustanowieniu hipoteki, lecz bezzasadność

wniosku sformułowanego jako wniosek o wpis hipoteki na rzecz Agencji. Zgodnie z

przepisami § 46 ust. 4 w związku z § 41 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 17 września 2001 r. w sprawie prowadzenia ksiąg wieczystych i

zbiorów dokumentów (Dz.U. Nr 102, poz. 1122 ze zm.), jeżeli uprawnionym z tytułu

prawa własności nieruchomości, jak również z tytułu hipoteki jest Skarb Państwa, wpis w

księdze wieczystej powinien wymieniać Skarb Państwa ze wskazaniem organu, który go

reprezentuje lub osoby prawnej, której powierzono wykonywanie praw Skarbu Państwa.

Badanie czy wniosek o wpis hipoteki odpowiada tym wymaganiom, jak również badanie,

kto zgodnie z przepisami prawa materialnego (w tym wypadku ustawy o zakwaterowaniu

Sił Zbrojnych RP) jest wierzycielem hipotecznym, należy do zakresu kognicji Sądu

orzekającego na podstawie art. 6268 § 2 k.p.c. Kasacyjny zarzut naruszenia tego

przepisu jest zatem nieuzasadniony. Nieskuteczne są także zarzuty naruszenia art. 328

§ 2 oraz art. 316 § 1 k.p.c. Jak wskazano bowiem wyżej, pominięcie przez Sąd drugiej

instancji zmiany stanu prawnego od dnia 1 lipca 2004 r. nie miało wpływu na

rozstrzygnięcie sprawy, podobnie jak nie w pełni precyzyjne wskazanie skutków

ustanowienia hipoteki w sposób określony w umowie sprzedaży z dnia 28 listopada

2003 r.

Biorąc wszystko to pod uwagę Sąd Najwyższy na podstawie art. 393 12 k.p.c.

oddalił kasację jako nieuzasadnioną.