V CK 199/04 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CK 199/04

POSTANOWIENIE

Dnia 4 listopada 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku BANKu we Frankfurcie nad Menem

przy uczestnictwie Syndyka Masy Upadłości "BM" Spółki z o.o.

w upadłości oraz BANKu S.A. w W.

o wpis przejścia prawa wpisanego w księdze wieczystej Kw [...],

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 4 listopada 2004 r.,

kasacji wnioskodawcy od postanowienia Sądu Okręgowego w L.

z dnia 27 listopada 2003 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę

Sądowi Okręgowemu w L. do ponownego rozpoznania i

orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

W postępowaniu o wpis przejścia prawa wpisanego w księdze wieczystej

Sąd pierwszej instancji oddalił wniosek o wpisanie przejścia na wnioskodawcę

hipoteki wpisanej w księdze wieczystej na rzecz uczestnika postępowania – Banku

S.A. (byłego BankuA S.A.). Powołał się na przesłanki określone w art. 245 1 k.c. i

stwierdził,

że

wnioskodawca

zamiast

umowy

przedstawił

zaświadczenie

wymienionego uczestnika postępowania, stwierdzające istnienie i wysokość części

tej wierzytelności przysługującej wnioskodawcy, które to zaświadczenie nie

zastępuje umowy wymaganej przez art. 2451 k.c.

Sąd drugiej instancji oddalił apelację wnioskodawcy, kwestionując pogląd

skarżącego, że zakaz wynikający z art. 27 Pr. upadł. dotyczył tylko nowych hipotek,

a więc nie wpisanych jeszcze do księgi wieczystej, natomiast nie miał on

zastosowania w sytuacji zmiany treści istniejącej już hipoteki, a polegającej na

wpisaniu innego podmiotu jako wierzyciela uprawnionego z tytułu tej hipoteki.

Zdaniem Sądu odwoławczego, przejście hipoteki, choć może pozostawać bez

wpływu na stan majątku upadłego, wymaga wpisu do księgi wieczystej, którego art.

27 Pr. upadł. odmawia każdemu wierzycielowi, nie dopuszczając żadnego wyjątku.

W ocenie Sądu drugiej instancji, wierzytelność hipoteczna nie przechodzi na

nabywcę dopóty, dopóki nie zostanie dokonany wpis do księgi wieczystej,

a ponieważ zgodnie z art. 27 Pr. upadł. po ogłoszeniu upadłości nie można uzyskać

wpisu hipoteki, przeto i po ogłoszeniu upadłości nie można nabyć takiej

wierzytelności.

Zarazem Sąd odwoławczy uznał, że brak jest przesłanek do ustalenia, że

skarżący w ogóle nabył wierzytelność hipoteczną i że podstawą tego nabycia jest

art. 518 § 1 pkt 1 k.c. W ocenie tego Sądu, Wnioskodawca nie był poręczycielem,

bo nie zawarł z b. BankiemA mowy poręczenia, lecz udzielił mu gwarancji

bankowej, a zatem jego odpowiedzialność była samoistna, nie związana ze

stosunkiem istniejącym między wierzycielem i dłużnikiem. Przez samą spłatę długu

Wnioskodawca nie mógł wstąpić w prawa wierzyciela z mocy ustawy i już choćby z

tego powodu powinien był przedstawić, jako podstawę wniosku, umowę przelewu

wierzytelności i przeniesienia zabezpieczającej ją hipoteki. Sąd odwoławczy

zaaprobował fakt, że Sąd Rejonowy nie oceniał wiarygodności dokumentu w

postaci zaświadczenia z dnia 21 czerwca 2002 r. b. BankuA wobec uznania, że

zawarte w nim oświadczenie nie może zastąpić umowy wymaganej przepisem art.

2451 k.c.

W kasacji wnioskodawcy od postanowienia Sądu drugiej instancji z dnia

27 listopada 2003 r., przytoczono obie podstawy kasacyjne.

W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej wnioskodawca zarzucił nie

zastosowanie art. 65 § 2 k.c. w zw. z art. 876 k.c. i w konsekwencji dokonanie

błędnej wykładni oświadczeń woli wnioskodawcy oraz uczestnika postępowania

wyrażonej w umowie poręczenia, która jest dowodem w niniejszej sprawie.

Nadto wnioskodawca zarzucił nie zastosowanie art. 27 Pr. upadł. w zw. z art. 518

§ 1 pkt 1 k.c. w zw. z art. 97 ukwh., które to przepisy wymagają w jego ocenie

łącznego

zastosowania

w

stanie

faktycznym

sprawy

wynikającym

ze

zgromadzonego materiału dowodowego.

Zarzuty zgłoszone w ramach drugiej podstawy kasacyjnej obejmują obrazę

art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 245 k.p.c. i art. 626 8 § 2 k.p.c., która miała istotny

wpływ na wynik sprawy. W ocenie wnioskodawcy, Sąd odwoławczy wszechstronnie

nie rozważył zgromadzonego materiału dowodowego, a w szczególności nie

wyjaśnił przyczyn odmowy uznania wiarygodności dokumentów złożonych przez

Wnioskodawcę, z których jednoznacznie wynikało, że między nim a Bankiem

będącym

uczestnikiem

postępowania

istniał

stosunek

prawny

wynikający

z poręczenia, a nie – jak przyjął to Sąd II instancji – stosunek prawny z tytułu

gwarancji bankowej. Zdaniem wnioskodawcy, odmowa uznania wiarygodności

dokumentów doprowadziła Sąd do wadliwego ustalenia, że doszło do udzielenia

przez Wnioskodawcę gwarancji bankowej, a nie do zawarcia umowy poręczenia, co

miało istotne znaczenie dla oceny wystąpienia cesji ustawowej w kontekście

przesłanek wymaganych przez art. 518 § 1 pkt 1 k.c.

W ocenie skarżącego przepis art. 27 Pr. upadł. znajduje zastosowanie także do

wierzyciela uzyskującego ten status w wyniku cesji ustawowej, a zarazem przepis

ten nie stanowi przeszkody dla dokonywania zmian hipotek wpisanych już

wcześniej do ksiąg wieczystych, a więc przed ogłoszeniem upadłości. Ratio legis

art. 27 Pr. upadł. stanowi jedynie powstrzymanie obciążania majątku upadłego

nowymi hipotekami po ogłoszeniu upadłości, wywodzi wnioskodawca.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Uwzględniając granice rozpoznawanej kasacji, wniesionej od postanowienia

Sądu odwoławczego z dnia 27 listopada 2003 r., a wyznaczone zarzutami

zgłoszonymi w ramach obu podstaw kasacyjnych, Sąd Najwyższy uznał tę kasację

za opartą na usprawiedliwionych podstawach.

Zakres kognicji Sądu wieczystoksięgowego określony w art. 626 8 § 2 k.c.,

obejmujący m.in. obowiązek badania dołączonych do wniosku dokumentów, ma ten

skutek, że ocena ich wiarygodności i mocy dowodowej powinna odbywać się wg.

własnego przekonania Sądu, ale zarazem i na podstawie wszechstronnego

rozważenia

zebranego

materiału,

a

więc

dokonanego

z

uwzględnieniem

precyzyjnej analizy treści załączonych do wniosku dokumentów.

Rację ma więc skarżący twierdząc, że ustalenie Sądu drugiej instancji, iż

wnioskodawca nie zawarł z BankiemA umowy poręczenia, a jedynie udzielił mu

gwarancji bankowej, dowodzi naruszenia wynikającego z przepisu art. 233 § 1

k.p.c. obowiązku Sądu wszechstronnego rozważenia zebranego materiału, skoro

treść wymagających wszechstronnej oceny i załączonych do wniosku dokumentów

może prowadzić do zgoła odmiennego wniosku. I choć sam zapis w pkt. 2

zaświadczenia BankuA z dnia 21 czerwca 2002 r. o przeniesieniu wierzytelności w

trybie art. 518 § 1 pkt 1 k.c. na Wnioskodawcę (k. 307) nie przesądza jeszcze o

wystąpieniu skutku w postaci cesji ustawowej, to jednak oceny i kwalifikacji

stosunku prawnego łączącego oba wymienione podmioty nie można dokonać w

sposób

wszechstronny

i

wyczerpujący

bez

uprzedniej

starannej

analizy

postanowień dokumentu „Zmiana Nr 1

do Umów gwarancji” (k. 351 akt), a

zwłaszcza

dokumentu

postanowienia

pkt.

tego

zatytułowanego

„Cesja

wierzytelności” (k. 353 – 354 akt). Przedmiotem badania i wszechstronnej oceny

musi być również zapis w pkt. B Preambuły, zamieszczonej w dokumencie

„Poprawka Nr 2 do Umów gwarancji” (k. 358 akt), z którego jednoznacznego

brzmienia wynika, że wspólną intencją stron było udzielenie BankowiA gwarancji w

formie poręczenia. Brak w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia odniesienia

się do wymienionych dowodów uzasadnia trafność zarzutu naruszenia art. 233 § 1

k.p.c. wskutek dokonania oceny materiału dowodowego z uchybieniem obowiązku

jego wszechstronnego rozważenia.

Zawarte w wymienionych dokumentach oświadczenia woli stron wymagają

z kolei dokonania ich wykładni z zastosowaniem reguł wynikających z art. 65 § 2

k.c., co pozwoli dopiero na prawidłową ocenę kwalifikacji łączącego oba Banki

stosunku prawnego i z kolei umożliwi ocenę czy przyjęta dotychczas przez Sąd

odwoławczy jego kwalifikacja nie została dokonana pochopnie, a co najmniej

przedwcześnie.

Wynik ustaleń poczynionych przy prawidłowym zastosowaniu wskazanych

wcześniej przepisów procesowych będzie miał z kolei rozstrzygające znaczenie dla

oceny, czy wnioskodawca stał się wierzycielem z mocy cessio legis, jako że dla

zastosowania przepisu art. 518 § 1 pkt 1 k.c. decydujące znaczenie ma

okoliczność, czy wnioskodawca płacił cudzy dług, za który jest odpowiedzialny

osobiście w wyniku ewentualnego zawarcia umowy poręczenia, czy też przesłanka

określona tym przepisem nie wystąpiła wobec odpowiedzialności wnioskodawcy

wynikającej z ewentualnego udzielenia przezeń gwarancji bankowej.

Gdyby się ewentualnie okazało, że wnioskodawca stał się wierzycielem

w wyniku wystąpienia skutecznej cessio legis, to wówczas dopiero wchodzi

w rachubę ocena skutków wynikających z art. 27 Pr. upadł. a zwłaszcza

interpretacji czasowego i przedmiotowego zakresu wynikającego z tego przepisu

zakazu. Użyte w tym przepisie słowo „wierzyciel” oznacza każdego wierzyciela, bez

względu na charakter zdarzenia skutkującego uzyskaniem takiego statusu, a więc

zarówno w razie stania się wierzycielem w następstwie zawarcia stosownej umowy

przelewu, jak też w wyniku wystąpienia cesji ustawowej, jeśli zaszły przesłanki

z art. 518 § 1 pkt 1 k.c. Kwestia ich wystąpienia wymaga jednak dopiero

poczynienia niezbędnych, a udokumentowanych ustaleń.

Zasadnie zarzucił skarżący błędną wykładnię art. 27 Pr. upadł., trafnie

wywodząc, że zakaz wynikający z tego przepisu nie obejmował dokonania wpisu

zmian tych hipotek, które były wpisane już do księgi wieczystej jeszcze przed

ogłoszeniem upadłości dłużnika.

Wynikająca z wymienionego przepisu przeszkoda w uzyskaniu przez

każdego wierzyciela przeciwko upadłemu dłużnikowi wpisu do ksiąg wieczystych po

ogłoszeniu jego upadłości powinna być rozumiana jako ustawowy zakaz dokonania

wpisu, m.in. nowo powstałej hipoteki na nieruchomości stanowiącej własność

upadłego dłużnika, chociażby sam wniosek o wpis hipoteki został złożony przed

ogłoszeniem upadłości (zob. uchwała SN z dnia 18 lutego 1994 r., III CZP 4/94,

OSNC 1994/9/170). W uzasadnieniu tej uchwały wyraźnie stwierdzono, że funkcja

jurydyczna art. 27 Pr. upadłościowego polegała na zamrożeniu reszty majątku

upadłego. Również w późniejszym okresie podtrzymano w orzecznictwie to

stanowisko,

stwierdzając,

że

po

ogłoszeniu

upadłości

dłużnika

nie

jest

dopuszczalne, wpisanie hipoteki na nieruchomości upadłego także wówczas, gdy

wniosek o wpis został złożony przed ogłoszeniem upadłości (zob. postanowienie

SN z dnia 22 stycznia 2002 r., IV CKN 1805/00, LEX nr 54445). Trafne wskazanie

na funkcję jurydyczną art. 27 pr. upadłościowego, jako polegającą na zamrożeniu

reszty majątku upadłego musi jednak prowadzić do wniosku, że realizacja tej funkcji

następuje poprzez zapobieżenie dokonaniu wpisu nowej hipoteki na składniku

majątku upadłego już po ogłoszeniu jego upadłości. Nie ma ona natomiast na celu

zakazu modyfikacji jedynie treści istniejącego już wpisu hipoteki, w przedmiocie

zmiany osoby wierzyciela hipotecznego, w odniesieniu do wpisu dokonanego

jeszcze przed ogłoszeniem upadłości dłużnika. Ta ostatnia sytuacja występuje

właśnie w przedmiotowej sprawie. Zmiana osoby wierzyciela hipotecznego hipoteki

wpisanej jeszcze przed ogłoszeniem upadłości dłużnika nie sprzeciwia się realizacji

funkcji jurydycznej art. 27 pr. upadłościowego, polegającej na zamrożeniu reszty

majątku upadłego, jeśli obciążenie majątku wynikające z wpisu ograniczonego

prawa rzeczowego istniało już przed ogłoszeniem upadłości dłużnika. Z punktu

widzenia ochrony interesów wierzycieli upadłego dłużnika istotna jest bowiem nie

tyle osoba konkretnego wierzyciela hipotecznego, a istotnym jest samo istnienie

obciążenia majątku upadłego, które powstało w następstwie wcześniej wpisanej

hipoteki, bo jeszcze przed ogłoszeniem upadłości dłużnika. Taką interpretację art.

27 pr. upadłościowego przyjął Sąd Najwyższy w nie publikowanym dotychczas

postanowieniu z dnia 11 maja 2004 r., sygn. akt II CK 280/03, w uzasadnieniu

którego wyraźnie stwierdził,

że przyjęta we

wcześniejszym orzecznictwie

interpretacja przepisu art. 27 pr. upadłościowego dotyczy takich stanów

faktycznych, w których upadłość uczestnika postępowania została ogłoszona przed,

a nie po dokonaniu wpisu hipotek przez sąd wieczystoksięgowy. W wymienionym

ostatnio postanowieniu SN określono wręcz jako błędną wykładnię art. 27 Pr.

upadłościowego, a polegającą na bezzasadnym przyjęciu, ze postanowienie

o ogłoszeniu upadłości wydane po wpisie hipoteki stanowiło przeszkodę

materialnoprawną do dokonania wpisu.

Zarzut kasacji w przedmiocie błędnej wykładni przepisu art. 27 pr.

upadłościowego okazał się więc trafny.

W tym stanie rzeczy, wobec oparcia kasacji na usprawiedliwionych

podstawach, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art. 393 13 § 1

k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.