V CK 149/04 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CK 149/04

POSTANOWIENIE

Dnia 4 listopada 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Zbigniew Kwaśniewski

Protokolant Ewa Zawisza

w sprawie z wniosku J.M.

przy uczestnictwie P.P.

o podział majątku,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 4 listopada 2004 r.,

kasacji wnioskodawczyni

od postanowienia Sądu Okręgowego w J.

z dnia 27 listopada 2003 r., sygn. akt [...],

1.) odrzuca

kasację

w

części

dotyczącej

orzeczenia

na

uczestnika

zamieszczonego w punkcie trzecim;

2.) oddala kasację w części pozostałej;

3.) zasądza

od

wnioskodawczyni

rzecz

postępowania kwotę 900 zł (dziewięćset) tytułem zwrotu

kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 10 czerwca 2003 r. Sąd Rejonowy w J. ustalił, że w

skład majątku dorobkowego wnioskodawczyni J.M. i uczestnika postępowania P.P.

wchodzi zabudowana nieruchomość o powierzchni 10,86 a, położona w P. przy ul.

K. 1B, o wartości 300 000 zł, którą przyznał na własność uczestnikowi, a na rzecz

wnioskodawczyni zasądził spłatę w wysokości 150 000 zł.

Sąd ustalił również, że udziały stron w majątku wspólnym są równe oraz

orzekł o kosztach postępowania sądowego.

Przedmiotem podziału była wyłącznie nieruchomość, jako że strony

dobrowolnie podzieliły się pozostałymi składnikami dorobku przed wszczęciem

postępowania sądowego. Sąd ustalił, że nieruchomość tę kupił uczestnik do

majątku odrębnego w dniu 22 kwietnia 1996 r. za cenę 39 500 zł, ale nastąpiło to

w czasie trwania małżeńskiej wspólności ustawowej (6 stycznia 1996 r. –

13 czerwca 2002 r.) i dlatego ten przedmiot majątkowy stał się składnikiem dorobku

(art. 32 § 1 k.r.o.). Taki skutek prawny nastąpiłby – zdaniem Sądu - również

w sytuacji, gdyby P.P. nabył nieruchomość za środki pochodzące w całości z jego

majątku odrębnego; mógłby wtedy domagać się ustalenia nierównych podziałów w

majątku wspólnym, ale tego nie uczynił. Nie złożył też wniosku o rozliczenie

nakładów majątku odrębnego na majątek wspólny, chociaż udowodnił darowiznę

ojca „na zakup mieszkania” w kwocie 26 000 zł, dokonaną w dniu 20 marca 1996

r.

Sąd ustalił ponadto, że małżonkowie dokonali wspólnie znacznych nakładów

na kupioną nieruchomość, co spowodowało wydatny wzrost jej wartości w chwili

podziału.

W następstwie apelacji uczestnika, Sąd Okręgowy w J. postanowieniem z

dnia 27 listopada 2003 r. zmienił zaskarżone orzeczenie i oddalił wniosek,

orzekając o kosztach postępowania.

Końcową część postanowienia (pkt. III) ma następującą treść: „zwrócić akta

Sądowi Rejonowemu do rozpoznania wniosku wnioskodawczyni z dnia 29.V.2003 r.

(k.177) o rozliczenie nakładów z majątku wspólnego na majątek odrębny

uczestnika”.

Sąd II instancji zakwestionował – jako wadliwy – pogląd Sądu Rejonowego

w kwestii niemożności nabycia rzeczy do majątku odrębnego w czasie trwania

wspólności ustawowej i ustalił, że nieruchomość położona w P. weszła w trybie

surogacji (art. 33 pkt. 3 k.r.o.) do majątku odrębnego uczestnika. Na zakup

nieruchomości zostały bowiem przeznaczone środki pieniężne pochodzące

z darowizny ojca – J.P.; nie tylko kwota 26 000 zł, lecz także równowartość sum

dewizowych w kwocie 15 658 zł. Doprowadziło to do oddalenia wniosku o podział

majątku wspólnego. Pozostały jednak nie rozliczone nakłady z majątku wspólnego

na majątek odrębny (nieruchomość) uczestnika, dlatego Sąd Okręgowy zalecił

rozpoznanie wniosku J.M. w tym zakresie, zgłoszonego na rozprawie w dniu 29

maja 2003 r.

W

kasacji wnioskodawczyni domagała się zmiany, bądź uchylenia

postanowienia odwoławczego w całości.

Skarżąca powołała się na naruszenie prawa notarialnego przez błędną

wykładnię art. 888 i 890 k.c., a także na naruszenie przepisów procesowych,

a mianowicie art. 233 § 1, 316, 328 § 2 , 382, 386, 386 § 1 i 4, 518 i 567 k.p.c. oraz

art. 45 k.r.o.

Wnioskodawczyni zakwestionowała skuteczność darowizn dokonanych

przez J.P. z racji „braku dodatkowego oświadczenia darczyńcy zobowiązującego go

do bezpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego kosztem swego majątku”.

Zarzuciła też pominięcie rozliczenia nakładów z majątku wspólnego na majątek

odrębny uczestnika i wydanie niezgodnego z procedurą orzeczenia „zwracającego

akta sprawy celem rozliczenia tych nakładów”. Nie zgodziła się również z oceną

materiału dowodowego dokonaną w postępowaniu apelacyjnym.

W

uzasadnieniu

kasacji

zamieszczona

została

ponadto

sugestia,

iż sędziowie Sądu Okręgowego w J. powinni się wyłączyć od orzekania w sprawie z

udziałem wnioskodawczyni, zatrudnionej w okręgu tego Sądu, jako aplikant oraz

asesor sądowy (art. 49 i 51 k.p.c.).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sugestia o potrzebie wyłączenia się sędziów Sądu Okręgowego w J. z racji

przejściowego zatrudnienia J.M. w okręgu tego Sądu, jako aplikanta i asesora

sądowego jest niezrozumiała. Jeżeli sędziowie orzekający nie skorzystali z art. 51

k.p.c., to oznacza, że nie wystąpiły przesłanki z art. 49 k.p.c. Brak jest racjonalnych

argumentów uzasadniających istnienie tych przesłanek.

W postępowaniu nieprocesowym kasacja przysługuje od postanowienia co

do istoty sprawy oraz od postanowienia w przedmiocie odrzucenia wniosku

i umorzenia postępowania nieprocesowego (art. 519 1 § 1 k.p.c.). Zamieszczone

w punkcie trzecim zaskarżonego postanowienia orzeczenia o zwrocie akt celem

rozpoznania wniosku o rozliczenie nakładów z majątku wspólnego na majątek

odrębny uczestnika nie należy do tych rozstrzygnięć, przeto kasacja w tej części

jest niedopuszczalna i podlega odrzuceniu (art. 3937 § 2 k.p.c. w związku z art. 13 §

2 k.p.c.). Należy nadmienić, iż nie istnieją przeszkody procesowe w rozpoznaniu

wniosku J.M. (k.177), przewidziane w art. 618 § 3 k.p.c. (w związku z art. 567 § 3

k.p.c. i art. 688 k.p.c.), aktualizujące się tylko po dokonaniu sądowego podziału

dorobku (pozytywnego).

Merytoryczny

zakres

rozpoznania

kasacyjnego

koncentruje

się

w konsekwencji na problemie przynależności (nieprzynależności) nieruchomości

położonej w P. do majątku dorobkowego. W tej mierze Sąd Okręgowy zasadnie

skorygował błędny pogląd Sądu I instancji o rzekomej niemożności nabycia rzeczy

do majątku odrębnego w czasie trwania wspólności ustawowej. Pozytywna

możliwość wynika bowiem wprost z ustawy, m.in. w przypadku surogacji (art. 33

pkt. 3 k.r.o.)

Sąd Okręgowy dokonał odmiennej oceny dowodów i ustalił, że uczestnik

skutecznie kupił nieruchomość do majątku odrębnego w całości za środki pieniężne

darowane mu przez ojca (art. 33 pkt. 3 k.r.o.). Sąd ten miał procesowe uprawnienie

do dokonania takich ustaleń (zob. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 23 marca

1999 r., III CZP 59/98 - OSNC 1999, z. 7 - 8, poz. 124, mającą moc zasady

prawnej).

Sąd Najwyższy może kwestionować ustalenia faktyczne w sytuacji wyjątkowej,

a taka w rozpoznawanej sprawie nie zachodzi. Co więcej, ustalenia dokonane

w postępowaniu apelacyjnym są bardziej wszechstronne i przekonywujące, bo

opierają się na dokumentach, a także na rozważeniu całego kontekstu

sytuacyjnego związanego z nabyciem nieruchomości w dniu 22 kwietnia 1996 r.

Zakup do majątku odrębnego uczestnika był świadomą decyzją, poprzedzoną

konsultacją prawną notariusza, znajdującą odzwierciedlenie w akcie notarialnym.

Wskazane zostały środki nabycia pochodzące z darowizny J.P. Łatwo było

podważyć ustalenia faktyczne dokonane przez Sąd Rejonowy, bo Sąd ten błędnie

ocenił prawo materialne i w konsekwencji ograniczył zakres postępowania

dowodowego. Nie są więc uzasadnione zarzuty zgłoszone w ramach drugiej

podstawy kasacyjnej (art. 3931 pkt. 23 k.p.c.).

Nie są również zasadne zarzuty prawnomaterialne, mające podważyć

dojście do skutku darowizny. Została ona bezspornie wykonana, zatem

wystarczające były czynności konkludentne (art. 890 § 1 k.c.).

Co więcej, treść aktu notarialnego zaświadcza, że nabycie nastąpiło do majątku

odrębnego uczestnika, czyli środki pieniężne J.P., darowane przezeń synowi,

ograniczyły majątek darczyńcy na rzecz obdarowanego (art. 888 § 1 k.c.). Zarzuty

kasacyjne w tej mierze nie mogły być nigdy skuteczne, bo sugerowane niedojście

do skutku darowizny oznaczałoby nabycie nieruchomości przez J.P. w całości,

bądź do współwłasności z synem. Należy podkreślić, że wnioskodawczyni nie

składała apelacji, a więc nie zakwestionowała dokonanego przez Sąd Rejonowy

ustalenia, iż J.P. darował synowi w dniu 20 marca 1996 r. kwotę 26 000 zł.

Należało zatem oddalić kasację w części pozostałej i orzec o kosztach

postępowania kasacyjnego (art. 39312 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c. oraz art.

520 § 2 k.p.c.).