V CK 139/05 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CK 139/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 21 września 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Gerard Bieniek

SSN Marian Kocon

w sprawie z powództwa W. M.

przeciwko Gminie W.

o zapłatę,

przy udziale Rzecznika Praw Obywatelskich po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie

Cywilnej w dniu 21 września 2005 r., kasacji powódki i Rzecznika Praw Obywatelskich

od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 31 sierpnia 2004 r., sygn. akt I ACa (…),

1.)

uchyla zaskarżony wyrok w części orzekającej o roszczeniu w wysokości

294548,60 zł (dwieście dziewięćdziesiąt cztery tysiące pięćset czterdzieści

osiem złotych 60/100) oraz co do kosztów postępowania i w tym zakresie

przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i

orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego;

2.)

w pozostałej części kasację powódki oddala.

Uzasadnienie

Powódka

W.

M. domagała

się

zasądzenia

od

pozwanej

Gminy

W. odszkodowania w wysokości 128 000, zł.

Powódka twierdziła, że Prezydent W. decyzją z dnia 15 listopada 1999 r.

bezpodstawnie nakazał rozbiórkę budynku nr (…) przy ulicy H. w W., w którym mieści

się jej lokal nr (…), stanowiący przedmiot odrębnej własności, o wartości 120 000, zł.

Ponadto utraciła ruchomości znajdujące się w tym mieszkaniu, o wartości 8000, zł.

Wyrokiem z dnia 11 marca 2002 r. Sąd Okręgowy w W. oddalił powództwo,

przede wszystkim dlatego, że rozbiórka budynku nastąpiła w wykonaniu prawomocnych

decyzji administracyjnych.

W następstwie apelacji powódki, Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 6 sierpnia 2002

r. uchylił zaskarżony wyrok w części dotyczącej roszczenia o zapłatę 8000, zł i przekazał

sprawę do ponownego rozpoznania, a w pozostałym zakresie oddalił apelację. Sąd

odwoławczy podzielił stanowisko Sądu I instancji w odniesieniu do przedwczesności

roszczenia odszkodowawczego za „utracone mieszkanie” (120 000, zł), wobec

niespełnienia przesłanek przewidzianych w art. 160 k.p.a. Inne były natomiast –

zdaniem Sądu – przesłanki roszczenia odszkodowawczego za utracone ruchomości,

gdyż dotyczyły zawinionego działania pozwanej przy rozbiórce budynku.

W toku dalszego postępowania pierwszoinstancyjnego powódka rozszerzyła

powództwo z kwoty 8000, zł do kwoty 11 411,23 zł, a następnie zgłosiła dalsze

roszczenia:

1.) o zapłatę 120 000, zł za utracone mieszkanie;

2.) o zapłatę 116 363,44 zł (rozszerzone później o dalszą kwotę 38 185,16 zł) z

tytułu

utraty

dochodów związanych

z gospodarczym

wykorzystaniem

mieszkania;

3.) o zadośćuczynienie w wysokości 20 000, zł;

4.) o

zwrot

kosztów

dojazdu

na

rozprawy

przed

Naczelnym

Sądem

Administracyjnym (758,49 zł).

Wyrokiem z dnia 20 lutego 20004 r. Sąd Okręgowy uwzględnił powództwo

w wysokości 2 190,75 zł, wobec niezabezpieczenia budynku przed kradzieżą przez

Zarząd Gospodarki Komunalnej, przy uwzględnieniu otrzymanego przez powódkę

odszkodowania ubezpieczeniowego. W pozostałej części powództwo zostało oddalone,

mimo otwarcia drogi sądowej przed sądem powszechnym z racji stwierdzenia

nieważności decyzji Prezydenta W. z dnia 15 listopada 1999 r. i odmowy wypłaty

odszkodowania w postępowaniu administracyjnym, ponieważ – zdaniem Sądu Prezydent nie działał jako przedstawiciel Gminy, lecz jako przedstawiciel Miasta W. na

prawach powiatu, co oznacza brak legitymacji biernej strony pozwanej.

Na skutek apelacji obu stron, Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 31 sierpnia 2004 r.

– zmieniając zaskarżony wyrok - odrzucił pozew o zapłatę 120 000, zł i oddalił dalsze

powództwo oraz oddalił apelację powódki i orzekł o kosztach postępowania.

Odrzucając pozew w części dotyczącej roszczenia odszkodowawczego za „utratę

mieszkania”, Sąd odwoławczy powołał się na prawomocne oddalenie tego roszczenia

wyrokiem Sądu Okręgowego z dnia 11 marca 2002 r., wykluczające ponowne

orzekanie w tym przedmiocie między tymi samymi stronami (art. 199 § 1 pkt 2

k.p.c.).

Sąd Apelacyjny zaaprobował pogląd uznający brak biernej legitymacji

materialnoprawnej pozwanej Gminy co do roszczeń związanych z utratą lokalu

i pozbawieniem

naruszenie

możliwości

dóbr

osobistych

zarobkowania

w nim,

spowodowane

„walką

z

z

zadośćuczynieniem

za

urzędnikami”

z

oraz

poniesieniem kosztów procesu przed NSA. Strona pozwana nie odpowiada bowiem

odszkodowawczo za skutki decyzji administracyjnych o wykwaterowaniu i rozbiórce

budynku, bo są to zadania ponadgminne, leżące w gestii powiatu (miasta na

prawach powiatu), a powiat nie przekazał tych zadań Gminie W.

Za bezpodstawne zostało uznane też roszczenie związane z utratą

ruchomości w mieszkaniu W. M.. Była to bowiem szkoda kradzieżowa w prywatnym

mieszkaniu, nie objęta obowiązkiem przeciwdziałania po stronie pozwanej Gminy.

Powódka zaskarżyła ten wyrok w całości powołując się na błędną wykładnię

art. 91 i 92 ustawy z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie powiatowym,

niezastosowanie art. 415 i 420 1 k.c. oraz naruszenie art. 64 ust. 1 Konstytucji.

Zakwestionowała też odrzucenie pozwu w odniesieniu do roszczenia

o zapłatę 120 000 zł, naruszające art. 365 k.p.c., oraz orzeczenie o kosztach

postępowania, nieznajdujące uzasadnienia w treści art. 112, 120 i 386 k.p.c.

Z mocy art. 60 § 2 k.p.c. (w związku z art. 14 pkt 4 ustawy z dnia 15 lipca

1987 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich) kasację wniósł również Rzecznik Praw

Obywatelskich zarzucając:

1.)

rażące naruszenie prawa materialnego, a mianowicie art. 92 ust.

2 ustawy z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie powiatowym (Dz. U. 2001

r., Nr 142, poz. 1592 ze zm.) oraz niezastosowanie art. 77 ust. 1 Konstytucji

przez przyjęcie braku legitymacji biernej pozwanej Gminy, co pozbawiło

powódkę prawa do odszkodowania za niezgodne z prawem działanie organu

władzy publicznej;

2.)

naruszenie przepisów postępowania, a to art. 199 § 1 pkt 2

k.p.c., przez bezpodstawne odrzucenie pozwu o zapłatę 120 000, zł.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności należy rozpoznać procesowy zarzut naruszenia art.

199 § 1 pkt 2 k.p.c. i art. 366 k.p.c., a to w związku z odrzuceniem w instancji

apelacyjnej pozwu o zapłatę 120 000, zł. Roszczenie te, związane z utratą przez

powódkę mieszkania po rozbiórce budynku, zostało zgłoszone przez W . M. już w

pierwszej fazie procesu i prawomocnie oddalone wyrokiem Sądu Okręgowego z

dnia 11 marca 2002 r. (aprobata tego rozstrzygnięcia znalazła wyraz w wyroku

Sądu Apelacyjnego z dnia 6 sierpnia 2002 r.) Powódka ponowiła te roszczenie, w

związku z czym Sąd Apelacyjny w zaskarżonym wyroku uznał, że powaga rzeczy

osądzonej wyklucza ponowne orzekanie w tym samym przedmiocie między tymi

samymi stronami (art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c. w związku z art. 366 k.p.c.). Stanowisko

te nie jest uzasadnione z następujących przyczyn.

Omawiane

roszczenie

powódki

jest

następstwem

wydania

w

dniu

15 listopada 1999 r. przez Prezydenta W. decyzji administracyjnej o rozbiórce

budynku nr (…) położonego przy ul. H. w W. Decyzja ta była prawomocna w chwili

orzekania o tym roszczeniu w wyroku Sądu Okręgowego z dnia 11 marca 2002 r.

oraz w wyroku Sąd Apelacyjnego z dnia 6 sierpnia 2002 r. Sądy musiały

respektować tę decyzję w ramach podziału zadań władzy publicznej (art. 1 0

Konst.), aż do chwili stwierdzenia jej nieważności w trybie administracyjnym w dniu

4 grudnia 2002 r. Nie może być wątpliwości, że podstawą roszczenia powódki jest

art. 160 k.p.a. (zob. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 26 stycznia 1989 r., III CZP

58/88 – OSNC 1989, z. 9, poz. 129). Przepis ten został wprawdzie uchylony przez

art. 2 ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy – kodeks cywilny oraz

niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 162, poz. 1692), ale – jak trafnie zauważył

Rzecznik Praw Obywatelskich – obowiązuje nadal, z mocy art. 5 tej ustawy, do

zdarzeń

i stanów

prawnych

powstałych

przed

zmieniającej, tj. przed dniem 1 września 2004 r.

wejściem

w

życie

ustawy

Postępowanie odszkodowawcze, którego podstawę stanowi art. 160 k.p.a.,

jest dwufazowe. Niezakończenie pierwszego etapu (administracyjnego) czyni drogę

sądową czasowo niedopuszczalną. Otwarcie jej następuje z momentem wydania

decyzji

administracyjnej

(jednoinstancyjnie),

która

nie

zadowala

strony

poszkodowanej (bliżej: orzeczenia Sądu Najważniejszego z dnia 13 maja 2003 r.,

V CKN 151/01 – OSNC 2004, z. 7-8, poz. 120 oraz z dnia 21 sierpnia 2003 r.,

III CZP 51/03 – OSNC 2004, z 10, poz. 156). Oznacza to, że otwarcie drogi

sądowej dla powódki nastąpiło dopiero w dacie wydania decyzji odmownej prze z

Główny Inspektorat Nadzoru Budowlanego, tj. w dniu 4 września 2003 r., przy

zachowaniu terminu określonego w art. 160 § 5 k.p.a.

W aprobowanym instancyjnie wyroku z dnia 11 marca 2002 r. Sąd Okręgowy

oddalił powództwo o zapłatę 120 000, zł jako przedwczesne, aczkolwiek

niedopuszczalność drogi sądowej (także czasowa) uzasadniała odrzucenie pozwu

(art. 199 § 1 pkt 1 k.p.c.). Niezależnie jednak od sposobu „negatywnego”

rozstrzygnięcia, stwierdzona została wówczas niemożność (niedopuszczalność)

merytorycznego rozpoznania roszczenia przez sąd powszechny, bo wówczas

istniała wyłączność drogi postępowania administracyjnego. Niesłusznie w związku z

tym Sąd Apelacyjny uznał, że prawomocny wyrok z dnia 11 marca 2002 r.

uniemożliwił ponowne zgłoszenie roszczenia przez powódkę po dniu 4 września

2003 r. Powagą rzeczy osądzonej są objęte tylko te elementy orzeczenia co do

istoty sprawy, w których sąd wypowiada się w sposób autorytatywny o żądaniu. Do

uznania, że sprawa została prawomocnie osądzona, nie wystarczy bowiem

stwierdzenie, że w obu sprawach chodzi o to samo roszczenie i że identyczne są

strony obu procesów, bowiem mimo identyczności stron i dochodzonego roszczenia

stan rzeczy osądzonej nie występuje, jeżeli uległy zmianie okoliczności, których

istnienie (nieistnienie) było przyczyną oddalenia pierwszego powództwa, a więc

jeżeli roszczenie stało się w świetle nowego stanu faktycznego uzasadnione (por.

orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 17 września 1957 r., I CO 20/57 – OSPiKA

1958, z. 10, poz. 261, z dnia 18 kwietnia 1980 r., IV CR 85/80 – OSNC 1980, z. 11,

poz. 214 oraz z dnia 21 maja 2004 r., V CK 528/03, nie publ.). Z przedstawionych

przyczyn Sąd Apelacyjny nie mógł odrzucić pozwu, bowiem z dniem 4 września

2003 r. otwarła się droga sądowa umożliwiająca merytoryczne rozpoznanie

roszczenia powódki o zapłatę 120 000, zł.

Trafnie również zakwestionowane zostało w obu kasacjach stanowisko Sądu

uznające brak legitymacji biernej pozwanej Gminy w tym procesie. Duże miasta

(m.in. W.) z mocy art. 91 ustawy z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie

powiatowym (Dz. U. z 2001 r. Nr 142, poz. 1592 ze zm.) uzyskały prawa powiatu,

co z przyczyn pragmatycznych prowadziło do „spłaszczenia” 3-szczeblowej

struktury

jednostek

samorządu

terytorialnego,

jako

że

wówczas

następuje

ujednolicenie struktury organizacyjnej gminy miejskiej i powiatu miejskiego; gmina

jako

powiat

grodzki

przejmuje

wszystkie

zadania

i

kompetencje

powiatu,

a prezydent miasta pełni jednocześnie funkcje starosty, choć nie jest starostą.

Istotna jest aktualna treść art. 92 ust. 2 ustawy o samorządzie powiatowym,

stanowiąca, że miasto na prawach powiatu jest gminą wykonującą zadania powiatu

na zasadach określonych w tej ustawie. Oznacza to, że powiat grodzki jest gminą

o rozszerzonym zakresie kognicji, a organy gminy są właściwe również dla

rozszerzonej kompetencji (por. też art. 92 ust. 3 tej ustawy). Określenie strony

pozwanej w rozpoznawanej sprawie było więc trafne.

Niesłusznie natomiast powódka kwestionuje oddalanie powództwa o zapłatę

poniesionych

wydatków

w

postępowaniu

przed

Naczelnym

Sądem

Administracyjnym. Koszty postępowania sądowego są definitywnie rozliczane w tym

postępowaniu i nie mogą być dochodzone w odrębnym procesie (zob. m.in.

orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 14 maja 1965 r., III CO 73/64 – OSNCP 1966, z. 78, poz. 108 i z dnia 10 lutego 1995 r., III CZP 8/95 – OSNC 1995, z. 6, poz. 88).

Zasadnie również oddalił Sąd Apelacyjny roszczenie o odszkodowanie za utracone

przez powódkę ruchomości. Poniesiona przez W. M. szkoda była bezspornie

następstwem kradzieży dokonanej w jej mieszkaniu przed rozbiórką budynku, a więc w

czasie, gdy powódka była wyłączną dysponentką lokalu i jego wyposażenia. Wspólnota

samorządowa z natury rzeczy nie ma obowiązku zabezpieczania przed kradzieżą lokali,

do których członkowie wspólnoty mają samodzielny tytuł prawny (tu: z tytułu prawa

własności). Powódka nie wskazała tu uzasadnionej podstawy prawnej do dochodzenia

tego roszczenia.

Należy w konsekwencji stwierdzić, że w kasacjach zasadnie zakwestionowano

wyrok Sądu Apelacyjnego w części orzekającej (odrzucającej pozew i oddalającej

apelację) o roszczeniu w wysokości 294 548,60 zł (120 000, zł + 116 363,44 zł + 38

185,16 zł + 20 000, zł), co uzasadnia uchylenie orzeczenia w tym zakresie i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania (art. 39313 § 1 k.p.c. i art. 108 § 2 k.p.c.). Kasacja

powódki w pozostałej części podlega oddaleniu (art. 39312 k.p.c.).

Uchylenie orzeczenia o kosztach postępowania czyni zbędnym omawianie

zastrzeżeń powódki co do tego orzeczenia, a to z uwagi na akcesoryjny charakter

przyszłego rozstrzygnięcia o nich. Należy jednak podzielić pogląd Sądu Apelacyjnego,

że powódce nie przysługuje zwolnienie od kosztów sądowych z mocy art. 3 ust. 1

ustawy

z

dnia

lipca

1997

r.

o

szczególnych

zasadach

postępowania

administracyjnego i sądowego w związku z usuwaniem skutków powodzi z lipca 1997r.

(Dz.U. Nr 80, poz. 494 ze zm.) Załączone do akt dokumenty nie uzasadniają bowiem

konkluzji, że przyczyną rozbiórki budynku była powódź.