V CK 120/02 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 25 lipca 2003 r., V CK 120/02

W stanach chorobowych, które nieuchronnie prowadzą do zgonu

chorego, ustawową przesłankę obawy rychłej śmierci (art. 952 § 1 k.c.) można

uznać za spełnioną wówczas, gdy w stanie zdrowia następuje nagłe

pogorszenie lub pojawiają się nowe rokowania wskazujące na nadzwyczajną

bliskość czasową śmierci spadkodawcy.

Sędzia SN Jan Górowski (przewodniczący)

Sędzia SN Elżbieta Skowrońska-Bocian (sprawozdawca)

Sędzia SN Mirosława Wysocka

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Barbary K. przy uczestnictwie Ireny K.,

Jolanty K., Adama K. oraz małoletnich Denisa P. i Marko P., zastąpionych przez

kuratora Krystynę M. o stwierdzenie nabycia spadku, po rozpoznaniu na rozprawie

w Izbie Cywilnej w dniu 25 lipca 2003 r. kasacji wnioskodawczyni od postanowienia

Sądu Okręgowego we Wrocławiu z dnia 18 grudnia 2001 r.

oddalił kasację.

Uzasadnienie

Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Rejonowy w Środzie Śląskiej

postanowieniem z dnia 21 czerwca 2001 r. stwierdził, że spadek po Ryszardzie K.

zmarłym 27 marca 1999 r. nabyli na podstawie ustawy żona Irena K. w 4/16 oraz

dzieci spadkodawcy Joanna K., Adam K., Denis P. i Marko P. po 3/16 części.

Sąd ustalił, że wola zmarłego oświadczona przy trzech jednocześnie

obecnych świadkach w dniu 26 marca 1999 r., zgodnie z którą cały spadek ma

przypaść konkubinie spadkodawcy, wnioskodawczyni Barbarze K., nie może być

uznana za testament ustny ze względu na brak obawy rychłej śmierci testatora.

Ryszard K. chorował wprawdzie na nowotwór trzustki i był operowany w grudniu

1998 r., jednak w dniu 26 marca 1999 r., kiedy oświadczał swoją wolę, jego stan

zdrowia nie odbiegał od normy, a samopoczucie było dobre. Nic nie wskazywało, że

następnego dnia nastąpi zgon. Sam spadkodawca nie miał świadomości zbliżającej

się śmierci i zachował sprawność fizyczną i umysłową. Złożenie podpisu pod

pismem zawierającym treść jego ostatniej woli nie sprawiło mu trudności.

W takim stanie faktycznym Sąd przyjął, że obawa rychłej śmierci nie

występowała, zatem nie została spełniona ustawowa przesłanka pozwalająca

skorzystać ze szczególnej formy testamentu, jaką stanowi testament ustny. Z tej

przyczyny Sąd nie uznał za konieczne prowadzenie postępowania dowodowego

mającego ustalić, czy w chwili sporządzania testamentu spadkodawca miał

świadomość i swobodę powzięcia decyzji oraz wyrażenia woli. Na konieczność

przeprowadzenia takiego postępowania wskazywał Sąd Okręgowy w uzasadnieniu

postanowienia uchylającego pierwsze postanowienie Sądu Rejonowego zapadłe w

tej sprawie.

Apelacja

wnioskodawczyni

została

oddalona

postanowieniem

Sądu

Okręgowego we Wrocławiu z dnia 18 grudnia 2001 r., który podzielił stanowisko, że

w ustalonych okolicznościach sprawy testament ustny nie mógł być ważnie

sporządzony. Obawa rychłej śmierci musi dotyczyć sytuacji wyjątkowych, kiedy

nagłe pogorszenie stanu zdrowia testatora wywołuje obawę, że zgon może nastąpić

w najbliższym czasie. Sama nieuchronność śmierci wynikająca ze stanu

chorobowego nie jest wystarczającą przesłanką do sporządzenia testamentu

ustnego, niezbędne jest, aby była to obawa rychłej śmierci. Jako prawidłowe ocenił

zatem Sąd Okręgowy stanowisko Sądu pierwszej instancji, że nie istniała obawa

rychłej śmierci Ryszarda K.

Kasacja wnioskodawczyni oparta została na obu podstawach kasacyjnych.

W ramach naruszenia prawa materialnego wskazano błędną wykładnię art. 952 § 1

k.c., a w ramach naruszenia przepisów postępowania – art. 386 § 6 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Odwołanie się do naruszenia przepisów postępowania jako podstawy

kasacyjnej wymaga nie tylko wskazania, który przepis został naruszony i jaką

postać naruszenie to przybrało, ale także wykazania, że uchybienie to mogło mieć

istotny wpływ na wynik sprawy. Uchybienie to ma przy tym dotyczyć postępowania

przed sądem drugiej instancji, bo to postępowanie jest, co do zasady, objęte

kontrolą kasacyjną.

Skarżąca wskazała, że naruszenie art. 386 § 6 k.p.c. wyraża się w tym, iż Sąd

Rejonowy przy ponownym rozpoznaniu sprawy nie wykonał zaleceń Sądu

Okręgowego i nie przeprowadził dowodu z opinii biegłych, pozwalającego ustalić

stan

świadomości

spadkodawcy

w

chwili

sporządzania

testamentu.

Tak

sformułowany zarzut nie może odnieść skutku, mimo że istotnie Sąd Rejonowy nie

przeprowadził

dowodu

mającego

doprowadzić

do

ustalenia,

czy

testator

sporządzając testament działał świadomie i swobodnie, czy też przeciwnie – taka

świadomość i swoboda była wyłączona. Po pierwsze, zarzut ten odnosi się do

postępowania przed Sądem pierwszej instancji, a Sąd drugiej instancji mógł

naruszyć przepisy postępowania jedynie przez to, że aprobował nieprawidłowe

postępowanie Sądu pierwszej instancji. Postawienie jednak takiego zarzutu Sądowi

Okręgowemu wymagałoby wskazania innych przepisów niż tylko art. 386 § 6 k.p.c.

Po drugie, Sąd Rejonowy trafnie wskazał, że brak ustawowej przesłanki obawy

rychłej śmierci spadkodawcy czyni zbędnym ustalenia, czy wyraził on swoją wolę

świadomie i swobodnie. Niezależnie od wyników postępowania dowodowego

testament ustny sporządzony przez Ryszarda K. pozostawałby przecież nieważny.

Zarzut sformułowany w ramach drugiej podstawy kasacyjnej nie znajduje

zatem usprawiedliwionych podstaw.

Nie sposób także podzielić stanowiska skarżącej co do rozumienia przesłanki

określonej w art. 952 § 1 k.p.c. jako obawa rychłej śmierci spadkodawcy. Mimo

występujących rozbieżności poglądów co do obiektywnego lub subiektywnego

pojmowania obawy rychłej śmierci, nie budzi wątpliwości, że – na co trafnie zwracał

uwagę Sąd Okręgowy – musi to być obawa śmierci „rychłej". Nie wystarczy zatem

sama obawa śmierci, zwłaszcza że każdy człowiek żyje ze świadomością

nieuchronnego zgonu. Dla powstania możliwości skorzystania z formy testamentu

ustnego niezbędne jest pojawienie się dodatkowego elementu, np. wypadku lub

zachorowania na ciężką chorobę, zwykle kończącą się szybkim zgonem. Tę

okoliczność należy wyeksponować w szczególności wtedy, gdy spadkodawca cierpi

ciężką chorobę (np. nowotworową), ale jego stan jest ustabilizowany. Istnieje

oczywiście w takich sytuacjach obawa śmierci, i to zarówno oceniana w kategoriach

obiektywnych, jak i – zazwyczaj – subiektywnych, jednak przyznanie jej cechy

„rychłości" wymaga dodatkowego elementu, np. nagłego pogorszenia się stanu

zdrowia.

Tymczasem z niekwestionowanych ustaleń dokonanych w rozpoznawanej

sprawie wynika, że testator miał świadomość swojego stanu zdrowia, jednak stan

ten był ustabilizowany, a jego kondycję w dniu wyrażania swojej woli świadkowie

określili jako dobrą. Spadkodawca nie miał świadomości zbliżającej się w bardzo

bliskim czasie śmierci, zachował sprawność fizyczną i umysłową. W tym stanie w

pełni uzasadnione jest stanowisko Sądu Okręgowego, że dla spełnienia przesłanki

wymaganej

ustawą

zabrakło

„rychłości".

W

stanach

chorobowych,

które

nieuchronnie prowadzą do zgonu chorego, ustawową przesłankę obawy rychłej

śmierci (art. 952 § 1 k.c.) można uznać za spełnioną wówczas, gdy w stanie

zdrowia następuje nagłe pogorszenie lub pojawiają się nowe rokowania wskazujące

na nadzwyczajną bliskość czasową śmierci spadkodawcy. Dlatego nie każda

choroba określana jako śmiertelna automatycznie otwiera możliwość sporządzenia

testamentu w formie szczególnej. Także sam podeszły wiek spadkodawcy, czyniący

bardziej realną obawę zgonu, który może nastąpić w nieodległej przyszłości, nie

stwarza możliwości skorzystania z tej formy testamentu.

Z

tych

względów

Sąd

Najwyższy oddalił

usprawiedliwionych podstaw (art. 39312 k.p.c.).

kasację

jako

pozbawioną