SNO 98/09 · Sąd Najwyższy

POSTANOWIENIE Z DNIA 22 STYCZNIA 2010 R.

SNO 98/09

Jeżeli odpowiadający dyscyplinarnie sędzia popełnił za granicą przestępstwo

odpowiadające przestępstwu przewidzianemu w art. 222 k.k. z 1969 r., to fakt

depenalizacji tego czynu (w prawie karnym obcym i polskim) po prawomocnym

zakończeniu postępowania dyscyplinarnego nie stanowi prawnej przyczyny

wznowienia postępowania dyscyplinarnego przewidzianej w art. 126 § 2 u.s.p. i

art. 540 § 1 pkt 2 k.p.k.

Przewodniczący: sędzia SN Wiesław Kozielewicz.

Sędziowie SN: Mirosław Bączyk (sprawozdawca), Małgorzata Gersdorf.

S ą d N a j w y ż s z y – S ą d D y s c y p l i n a r n y z udziałem protokolanta

na posiedzeniu w sprawie wniosku złożonego przez obrońcę byłego sędziego Sądu

Rejonowego o wznowienie postępowania dyscyplinarnego, zakończonego wyrokiem

Wyższego Sądu Dyscyplinarnego z dnia 31 marca 1989 r., II WSD (...),

utrzymującego w mocy wyrok Wojewódzkiego Sądu Dyscyplinarnego z dnia 29

grudnia 1988 r., SD (...), którym orzeczono wobec b. sędziego Sądu Rejonowego karę

dyscyplinarną wydalenia ze służby sędziowskiej,

postanowił: oddalić wniosek.

Uzasadnienie

Skazany, były sędzia Sądu Rejonowego złożył wniosek o wznowienie

postępowania dyscyplinarnego, zakończonego prawomocnym wyrokiem Wyższego

Sądu Dyscyplinarnego z dnia 31 marca 1989 r., w którym utrzymany został w mocy

wyrok Wojewódzkiego Sądu Dyscyplinarnego z dnia 29 grudnia 1988 r. [sygn. akt SD

(...)]. Wyrokiem tym sędzia Sądu Rejonowego został skazany na karę wydalenia ze

służby sędziowskiej. Kara taka została wymierzona obwinionemu w związku z

uznaniem go za winnego popełnienia dwóch przewinień służbowych: 1) w okresie

lipiec – październik 1988 r. sprzedawał na terytorium Bułgarii różne towary i za to

został prawomocnie skazany wyrokiem Sądu bułgarskiego z dnia 12 października

1988 r. na karę 6 miesięcy pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem

wykonania tej kary na 3 lata, karę grzywny w wysokości 500 lewa, przepadek

samochodu osobowego i zobowiązano go także do zapłaty kwoty 1.383 lewa

stanowiących równowartość sprzedanych towarów (tj. przewinienia służbowego

przewidzianego w art. 83 § 1 u.s.p.); 2) na rozprawie przed Sądem Dyscyplinarnym

pierwszej instancji w dniu 28 października 1988 r. przedstawił trzy zaświadczenia o

pobycie w szpitalu Smolen (Bułgaria) w okresie od 25 sierpnia 1988 r. do 23

października jako autentyczne, podczas gdy w rzeczywistości na leczeniu szpitalnym

nie przebywał a dokumenty te uzyskał od znajomego Bułgara i są one fałszywe (tj.

przewinienia służbowego zakreślonego w art. 83 § 1 u.s.p.). Obwiniony został

uniewinniony od zarzucanego mu także przewinienia służbowego, w postaci

niepodjęcia od dnia 1 września 1988 r. (po zakończeniu urlopu wypoczynkowego)

pracy bez usprawiedliwionego powodu.

Jako podstawę prawną wznowienia postępowania dyscyplinarnego obwiniony

wskazał art. 540 § 1 pkt 2 lit. a k.p.k. w zw. z art. 125 i 126 § 3 ustawy z dnia 27 lipca

2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. Nr 98, poz. 1970 ze zm., cyt.

dalej jako „u.s.p.”), tj. ujawnienie się po wydaniu orzeczenia dyscyplinarnego w 1989

r. nowych faktów i dowodów, nieznanych przedtem Sądowi Dyscyplinarnemu,

wskazujących na to, że czyn obwinionego nie stanowił przestępstwa albo czyn jego

nie stanowił przestępstwa lub nie podlegał karze. Skarżący wywodził, że nowymi

faktami w rozumieniu powołanego przepisu art. 540 § 1 pkt 2 lit. a k.p.k. „są fakty

depenalizacji – tak w prawie polskim, jak i prawie bułgarskim – czynów, za które

obwiniony (...) został skazany w Bułgarii”. Ponadto nowymi faktami i dowodami w

rozumieniu tego przepisu są:

1) tłumaczenia tłumacza przysięgłego trzech zaświadczeń lekarskich wydanych

obwinionemu w Bułgarii w dniach: 25 sierpnia 1988 r., 14 października 1988 r. i 23

października 1988 r.; 2) zaświadczenie lekarskie z dnia 29 marca 1989 r.,

stwierdzające fakt leczenia się obwinionego z powodu depresji reaktywnej; 3)

zaświadczenie lekarskie z dnia 15 maja 2006 r., dokumentujące depresję obwinionego

w okresie postępowania dyscyplinarnego; 4) oświadczenie pisemne M. K. z dnia 25

maja 2009 r. oraz dowód z przesłuchania tej osoby jako świadka w toku postępowania

o wznowienie.

Obrońca b. sędziego Sądu Rejonowego wnosił o przeprowadzenie dowodów z

przedstawionych 6 dokumentów, z przesłuchania świadka M. K. i ostatecznie o

umorzenie postępowania dyscyplinarnego wobec obwinionego na podstawie art. 108 §

2 u.s.p. w zw. z art. 17 § 1 pkt 6 k.p.k., ze względu na przedawnienie karalności

czynów, za które został on prawomocnie skazany orzeczeniem dyscyplinarnym.

Zastępca Rzecznika Dyscyplinarnego w piśmie z dnia 6 stycznia 2010 r. poparł

wniosek obrońcy b. sędziego Sądu Rejonowego o wznowienie postępowania

dyscyplinarnego i uznał, że wystąpiły prawne podstawy takiego wznowienia.

Sąd Najwyższy – Sąd Dyscyplinarny zważył, co następuje:

1. Wznowienie postępowania dyscyplinarnego stanowi szczególny środek

kontroli prawomocnych wyroków zapadłych w toku tego postępowania, przy czym z

wnioskiem o wznowienie może wystąpić także skazany sędzia (art. 126 § 3 u.s.p.).

Wznowienie postępowania na korzyść skazanego może nastąpić wówczas, jeżeli

„wyjdą na jaw nowe okoliczności lub dowody, które mogłyby uzasadniać

uniewinnienie lub wymierzenie kary łagodniejszej” (podstawa – propter nova). W

literaturze i orzecznictwie Sądu Najwyższego także przyjmuje się, że z racji bardzo

ogólnego

określenia

wspomnianej

podstawy wznowienia

postępowania

dyscyplinarnego w art. 126 § 2 u.s.p., przydatne może być jej prawne uściślenie

przewidziane w art. 540 § 1 pkt 2 k.p.k. (verba legis: „po wydaniu orzeczenia ujawnią

się nowe fakty i dowody nieznane przedtem sądowi”). Oznacza to, że postępowanie

dyscyplinarne może być wznowione na korzyść skazanego (obwinionego) sędziego i

na podstawie jego wniosku, gdy po wydaniu prawomocnego orzeczenia

dyscyplinarnego ujawnią się nowe okoliczności lub dowody nieznane wcześniej

orzekającemu sądowi dyscyplinarnemu. Nie ma znaczenia to, czy nowe okoliczności

lub fakty powstały przed wydaniem orzeczenia (art. 126 § 2 u.s.p. i art. 540 § 1 pkt 2

k.p.k.). Ujawnienie nowych faktów i dowodów musi mieć wpływ na treść

rozstrzygnięcia sądu dyscyplinarnego w tym sensie, że mogłyby one uzasadniać

uniewinnienie skazanego sędziego lub wymierzenie mu łagodniejszej kary

dyscyplinarnej (art. 126 § 2 in fine u.s.p.).

2. Zasadnicze znaczenie przy rozpatrywaniu złożonego wniosku o wznowienie

postępowania ma stwierdzenie, czy wskazane w nim ustawowe podstawy wznowienia

istotnie wystąpiły i zostały odpowiednio wykazane.

W sensie przedmiotowym wniosek o wznowienie odnosi się do dwóch

przewinień służbowych (dyscyplinarnych) wskazanych w prawomocnym wyroku

dyscyplinarnym z dnia 31 marca 1989 r., tj. do popełnienia przestępstwa na terytorium

Bułgarii jesienią 1988 r. (odpowiadającego przestępstwu określonemu w art. 222 k.k. z

1969 r.) i do przedstawienia w toczącym się postępowaniu dyscyplinarnym trzech

zaświadczeń o pobycie obwinionego w szpitalu bułgarskim jako autentycznych, gdy w

rzeczywistości na leczeniu szpitalnym skazany sędzia nie przebywał, a te fałszywe

zaświadczenia uzyskał od znajomego Bułgara (przestępstwo określone w art. 265 § 1

k.k. z 1969 r.).

Według wnioskodawcy, jako nowe fakty należałoby uznać dołączone do

wniosku o wznowienie trzy tłumaczenia zaświadczeń lekarskich z języka

bułgarskiego, dwa zaświadczenia lekarskie potwierdzające fakt, że skazany sędzia

leczył się z powodu depresji w czasie trwania postępowania dyscyplinarnego oraz

oświadczenie pisemne z dnia 25 maja 2009 r. M. K., który – przesłuchany jako

świadek – wyjaśniłby szczegółowo elementy stanu faktycznego sprawy, mające

decydujące znaczenie nie tylko przy ustaleniu istnienia lub nieistnienia w czynach b.

sędziego Sądu Rejonowego znamion czynów zabronionych, a także naświetliłyby

szeroko tło zdarzeń, w których skazany brał udział. Nowy fakt to także – zdaniem

wnioskodawcy – dokonana depenalizacja (w prawie bułgarskim i polskim) czynu, za

który b. sędzia został skazany w Bułgarii. Wnioskodawca stara się także wykazać

istnienie – jak to określił – autonomicznej podstawy uwzględnienia wniosku o

wznowienie postępowania dyscyplinarnego, przewidzianej w art. 542 § 3 k.p.k. w zw.

z art. 79 § 1 pkt 3 i § 2 k.p.k. (s. 7 wniosku).

3. Zgodnie z art. 542 § 3 k.p.k., postępowanie wznawia się z urzędu tylko w razie

ujawnienia uchybień wymienionych w art. 439 § 1 k.p.k., przy czym wznowienie

postępowania m.in. z powodów określonych w pkt. 10 tego przepisu (brak obrońcy

obligatoryjnego, gdy zachodziła uzasadniona wątpliwość co do poczytalności

obwinionego, art. 79 § 1 pkt 3 k.p.k.) może nastąpić tylko na korzyść obwinionego

(oskarżonego). W orzecznictwie trafnie uznano, że przepis art. 542 § 3 k.p.k. nie ma

jednak zastosowania w przypadku wznawiania postępowania na wniosek obwinionego

(por. np. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 5 czerwca 2009 r., V KZ 31/09,

OSNKW 2009, z. 10, poz. 90; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 11 marca 2008

r., III KO 76/07, nieopubl.). Skoro reguła wyrażona w art. 542 § 3 k.p.k. w zw. z art.

128 u.s.p. ma zastosowanie także w postępowaniu dyscyplinarnym, to przepis ten nie

może tworzyć także tzw. autonomicznej (dodatkowej) podstawy wznowienia

postępowania dyscyplinarnego, gdy z wnioskiem o wznowienie występuje skazany

sędzia.

4. Obwiniony został skazany prawomocnie przez bułgarski sąd karny za

popełnienie jesienią 1988 r. na terytorium Bułgarii przestępstwa opisanego w

obowiązującym wówczas w tym kraju art. 233 ust. 1 k.k. [odsprzedaż lub sprzedaż

kupionych przedmiotów bez zezwolenia; s. 2 akt, sygn. SD (...)]. Przestępstwo to

odpowiadało przestępstwu przewidzianemu w art. 222 k.k. z 1969 r., przy czym

przepis ten uchylony został dopiero w dniu 1 września 1998 r. w związku z wejściem

w życie nowego k.k. z 1997 r. Obowiązywał on także jeszcze po wejściu w życie

ustawy z dnia 23 grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej (Dz. U. Nr 41, poz. 324).

Istniały zatem wystarczające podstawy do przypisania skazanemu sędziemu

przewinienia służbowego w świetle obowiązującego w tym czasie art. 83 § 1 u.s.p.

Podstawowe bowiem znaczenie miał stan prawny obowiązujący w chwili dokonania

czynu (jesień 1988 r.), a nie fakt późniejszej depenalizacji m.in. w prawie polskim

wspomnianego czynu. Skazany nie przedstawił ponadto żadnego dowodu

świadczącego o uchyleniu lub innej korzystnej dla niego zmianie orzeczenia

bułgarskiego sądu karnego z dnia 12 października 1988 r. Nie twierdził nawet, że

podjął stosowne, określone w prawie karnym bułgarskim środki prawne zmierzające

do weryfikacji tego orzeczenia, mimo stale podtrzymywanego, aż do chwili obecnej,

stanowiska o bezpodstawnym skazaniu go w Bułgarii. Co więcej, skazany nie

przedstawił nawet uzasadnienia skazującego go orzeczenia karnego.

W tej sytuacji nie sposób przyjmować, że depenalizacja czynu określonego w art.

233 ust. 1 bułgarskiego k.k. (odpowiednika art. 222 k.k. z 1969 r.) mogła w ogóle

stanowić – jako „nowy fakt” – prawną podstawę wznowienia postępowania

dyscyplinarnego, przewidzianą w art. 126 § 2 u.s.p. w zw. z art. 540 § 1 pkt 2 k.p.k.

Nie sposób też zakładać, że sugerowane zeznania świadka, złożone po upływie 20 lat

w chwili skazania, mogłyby w ogóle doprowadzić – jak wywodzi wnioskodawca – do

wykazania „nieistnienia w czynie b. sędziego Sądu Rejonowego ustawowych znamion

czynu zabronionego”.

5. Przedstawione zaświadczenia lekarskie (z 1989 r. i 2006 r.) dokumentują fakt

istnienia u skazanego stanu depresji (reaktywnej) w toku postępowania

dyscyplinarnego. W zaświadczeniach tych nie wspomina się natomiast o jakiejś

postaci „załamania nerwowego”, na które powołano się w uzasadnieniu wniosku (s. 8).

Według wnioskodawcy, nie był on w stanie samodzielnie prowadzić swojej obrony, a

brak racjonalizmu, niezdarność i nieporadność w prowadzeniu tej obrony „winno było

budzić zdziwienie, a w konsekwencji – stosowną reakcję Sądów Dyscyplinarnych”,

skoro skazany występował bez obrońcy. W piśmie Zastępcy Rzecznika

Dyscyplinarnego z dnia 6 stycznia 2010 r., popierającego wniosek o wznowienie

postępowania, sugeruje się to, że wspomniane zaświadczenia lekarskie uzasadniają

wątpliwości co do stanu poczytalności obwinionego sędziego nawet „w czasie

popełnienia zarzuconych mu przewinień dyscyplinarnych” (s. 2 pisma Rzecznika).

Rzecz jasna, przy rozpoznaniu wniosku o wznowienie postępowania należy brać

pod uwagę tylko podstawy prawne wznowienia postępowania przedstawione w treści

wniosku.

Do kategorii nowych okoliczności i dowodów w rozumieniu art. 126 § 2 u.s.p. w

zw. z art. 540 § 1 pkt 2 k.p.k. mogą należeć także okoliczności i dowody wskazujące

na powstanie uzasadnionych wątpliwości co do stanu poczytalności obwinionego

(skazanego) sędziego i ujawniające się w toku postępowania dyscyplinarnego.

Przedstawione przez skazanego zaświadczenia lekarskie o jego depresji w okresie tego

postępowania (z 1989 r. i 2006 r.) nie wskazują na to, czy i w jakim stopniu

stwierdzony stan depresji obwinionego wpływał lub mógł wpływać na jego sprawność

psychofizyczną, psychiczną i intelektualną w tym okresie. Podjęty w toku

postępowania dyscyplinarnego sposób obrony (m.in. reakcje na przebieg

postępowania, zwłaszcza – na przedstawione mu kolejne zarzuty, treść złożonego

osobiście odwołania) mogły prowadzić do wniosku, iż – wbrew sugestiom

wnioskodawcy – obwiniony sędzia prowadził samodzielnie przemyślaną koncepcyjnie

i racjonalną jednak – z jego punktu widzenia – obronę w tym postępowaniu. Cierpiąc

– jak wywodził – stany depresyjne, nie zdecydował się na pomoc obrońcy, zwłaszcza

w postępowaniu odwoławczym w celu zweryfikowania (jak stwierdził w odwołaniu)

„drakońskiej kary” wymierzonej mu przez Sąd pierwszej instancji. Obwinionemu

zarzucono początkowo popełnienie trzech przewinień służbowych i ostatecznie

uniewinniono go jedynie od zarzutu niepodjęcia pracy (czynności służbowych) po

powrocie z urlopu wypoczynkowego. Czym innym jest kwestia racjonalności podjętej

samodzielnie obrony prawnej, a czym innym – sama efektywność takiej obrony w

zakresie wszystkich zarzucanych mu czynów.

W konsekwencji należy stwierdzić, że przedstawione we wniosku zaświadczenia

lekarskie (dokument nr 4 i nr 5) nie mogły stanowić dostatecznej podstawy prawnej

wznowienia postępowania dyscyplinarnego w rozumieniu art. 126 § 2 u.s.p. w zw. z

art. 540 § 1 pkt 2 k.p.k., ponieważ – ujawnione wprawdzie po zakończeniu

postępowania dyscyplinarnego – nie miały one jednak wystarczającego waloru

mogącego uzasadniać uniewinnienie obwinionego sędziego lub wymierzenie mu

łagodniejszej kary dyscyplinarnej (art. 126 § 2 in fine u.s.p.).

6. Przyjęty przez skazanego sposób obrony w postępowaniu dyscyplinarnym

doprowadził ostatecznie do przedstawienia mu zarzutu czynu popełnionego w toku

tego postępowania i opisanego w pkt. III wyroku Wyższego Sądu Dyscyplinarnego z

dnia 31 marca 1989 r. Obwiniony przedłożył bowiem Sądowi trzy zaświadczenia

medyczne w języku bułgarskim, które miały potwierdzać fakt jego hospitalizacji w

Bułgarii (w związku z zarzutem niepodjęcia pracy po ukończeniu urlopu

wypoczynkowego), a następnie w toku rozprawy oświadczył, że zaświadczenia te

„uzyskał od jednego Bułgara” i „są one nieprawdziwe” (protokół rozprawy z dnia 9

grudnia 1988, s. 3). W treści odwołania obwiniony natomiast stwierdził, że

zaświadczenia lekarskie w Bułgarii zostały wystawione przez lekarza „na właściwym

blankiecie” i świadczyły one o korzystaniu z pomocy medycznej, niedokonywanej

jednak w ramach leczenia szpitalnego.

Jeżeli zatem obecnie we wniosku o wznowienie postępowania jako jego

podstawę (de novis), wskazuje się brak tłumaczenia wspomnianych zaświadczeń z

języka bułgarskiego na język polski i eksponuje się to, że potwierdzają one fakt

leczenia i choroby obwinionego w Bułgarii, a nie fakt jego hospitalizacji w tym kraju,

to należy zauważyć, iż tak skonstruowana podstawa wznowienia nie mieści się jednak

w regule wyrażonej w art. 126 § 2 u.s.p. w zw. z art. 540 § 1 pkt 2 k.p.k. z dwóch

powodów. Po pierwsze, zaświadczenia oryginalne znajdowały się w aktach

postępowania i zostały tam złożone na żądanie Sądu. Po drugie, w różnych stadiach

postępowania dyscyplinarnego omawiane dokumenty miały służyć – zgodnie z

przyjętą linią obrony – wykazywaniu różnych faktów: najpierw usprawiedliwieniu

nieobecności w pracy po urlopie wypoczynkowym, a potem – pozaszpitalnemu

leczeniu obwinionego w Bułgarii (s. 7 – 8 odwołania). Ten drugi fakt (podniesiony

wcześniej przez obwinionego) nie był zatem nieznany Sądom Dyscyplinarnym w toku

postępowania przy ferowaniu ostatecznego rozstrzygnięcia. Świadczy o tym szerszy

wywód zawarty w uzasadnieniu wyroku Sądu Dyscyplinarnego drugiej instancji [(s. 7,

k. 82 akt, sygn. II WSD (...)].

7. Wyrażone stanowisko Rzecznika Dyscyplinarnego mogłoby, oczywiście,

służyć wznowieniu lub rozszerzeniu argumentacji zawartej we wniosku o wznowieniu,

zmierzającej do wykazania istnienia jego ustawowych podstaw (propter nova). Temu

celowi nie może służyć jednak stanowisko Zastępcy Rzecznika zawarte w piśmie z

dnia 6 stycznia 2010 r. (por. pkt 5 uzasadnienia tego wyroku). Co więcej,

nieporozumieniem jest eksponowanie wskazanych w tym piśmie „naruszeń

procesowych w toku postępowania”, ponieważ mogły być one podnoszone przecież,

np. w rewizji nadzwyczajnej przysługującej wówczas od prawomocnych orzeczeń

sądów dyscyplinarnych.

Z przedstawionych względów Sąd Najwyższy – Sąd Dyscyplinarny oddalił

wniosek o wznowienie postępowania dyscyplinarnego jako nieuzasadniony (art. 547 §

1 k.p.k. w zw. z art. 128 u.s.p.).