SNO 84/07 · Sąd Najwyższy

POSTANOWIENIE Z DNIA 10 STYCZNIA 2008 R.

SNO 84/07

Immunitet sędziowski powoduje skutek w postaci spoczywania biegu

przedawnienia karalności przewinienia dyscyplinarnego sędziego wówczas, gdy

uprawomocni się uchwała sądu dyscyplinarnego odmawiająca zezwolenia na

pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności karnej (art. 140 § 1 k.k. w zw. z art.

108 § 4 u.s.p. i art. 80 § 1 u.s.p.).

Przewodniczący: sędzia SN Zygmunt Stefaniak.

Sędziowie SN: Mirosław Bączyk (sprawozdawca), Andrzej Wróbel.

S ą d N a j w y ż s z y  S ą d D y s c y p l i n a r n y z udziałem sędziego

Sądu Apelacyjnego – Rzecznika Dyscyplinarnego Sędziów Sądów Powszechnych i

przedstawiciela Krajowej Rady Sądownictwa w sprawie dyscyplinarnej sędziego Sądu

Apelacyjnego po rozpoznaniu w dniu 10 stycznia 2008 r. zażaleń wniesionych przez

Rzecznika Dyscyplinarnego Sędziów Sądów Powszechnych oraz Krajowej Rady

Sądownictwa na postanowienie Sądu Apelacyjnego – Sądu Dyscyplinarnego z dnia 10

września 2007 r., sygn. akt (...)

p o s t a n o w i ł : u t r z y m a ć zaskarżone p o s t a n o w i e n i e

kosztami postępowania odwoławczego obciążyć Skarb Państwa.

w

mocy;

Uzasadnienie

I. Postanowieniem z dnia 10 września 2007 r. Sąd Apelacyjny – Sąd

Dyscyplinarny na podstawie art. 17 § 1 pkt 6 k.p.k. w zw. z art. 128 u.s.p. oraz art. 108

§ 1 i 4 u.s.p. umorzył postępowanie dyscyplinarne w sprawie sędziego Sądu

Apelacyjnego ze względu na przedawnienie karalności zarzucanego mu przewinienia

dyscyplinarnego, przewidzianego, w art. 107 § 1 u.s.p.

Rzecznik Dyscyplinarny wszczął postępowanie dyscyplinarne wobec

obwinionego sędziego w dniu 23 listopada 2003 r., a następnie złożył wniosek o

rozpoznanie sprawy dyscyplinarnej w dniu 4 lutego 2004 r. w Sądzie Apelacyjnym –

Sądzie Dyscyplinarnym. Wobec obwinionego sformułowano zarzut popełnienia

przewinienia dyscyplinarnego w postaci wprowadzenia w błąd organów celnych co do

rzeczywistej wartości zakupionego na terenie Niemiec samochodu osobowego i za

pośrednictwem takiego wprowadzenia w błąd – wyłudzenie poświadczenia nieprawdy

w postanowieniu urzędu celnego i dowodzie odprawy w odniesieniu do rzeczywistej

wartości nabytego pojazdu. Sąd Apelacyjny – Sąd Dyscyplinarny uchwałą z dnia 28

lipca 2003 r. zezwolił na pociągnięcie obwinionego sędziego do odpowiedzialności

karno-skarbowej. W toku rozpatrywania sprawy dyscyplinarnej przed Sądem

Apelacyjnym – Sądem Dyscyplinarnym ujawniono, że przeciwko obwinionemu

wszczęte już zostało postępowanie karne w wyniku wniesienia aktu oskarżenia przez

Prokuraturę Okręgową. Postępowanie dyscyplinarne zostało w związku z tym

zawieszone do czasu uprawomocnienia się rozstrzygnięcia w sprawie karnej. W akcie

oskarżenia Prokuratury Okręgowej zarzucono oskarżonemu sędziemu wprowadzenie

w błąd organów celnych co do rzeczywistej wartości zakupionego samochodu

osobowego, tj. przestępstwo z art. 80 § 1 ustawy karnej skarbowej z dnia 26

października 1971 r. (Dz. U. z 1984 r. Nr 22, poz. 163 ze zm.) w zw. z art. 94 § 1 i w

związku z art. 5 tej ustawy (czyt. dalej jako „dawna u.k.s.”). Zarzucono także

podstępne wprowadzenie w błąd funkcjonariuszy celnych i w konsekwencji –

wyłudzenie poświadczenia nieprawdy w postanowieniu urzędu celnego i dowodzie

odprawy celnej odnośnie do rzeczywistej wartości zakupionego pojazdu, tj.

popełnienie przestępstwa z art. 267 k.k. z 1969 r. w zw. z art. 58 tego kodeksu.

Postanowienie o wszczęciu śledztwa w sprawie popełnienia tych przestępstw

wydano w dniu 17 lipca 1998 r., natomiast wszczęcie postępowania przeciwko

sędziemu ad personam nastąpiło w dniu 10 lutego 2004 r. (k. 507 akt

dyscyplinarnych).

Sąd Rejonowy wyrokiem z dnia 26 lipca 2006 r. uznał oskarżonego sędziego za

winnego popełnienia występku określonego w art. 80 § 1 d. u.k.s. i art. 94 § 1 d.u.k.s.

w zw. z art. 5 d. u.k.s. i wymierzył mu za ten czyn karę 20 000 zł grzywny. Uznał go

także za winnego dopuszczenia się czynu określonego w art. 267 k.k. z 1969 r. i

wymierzył mu karę grzywny w wysokości 15 000 zł. W wyniku rozpoznania apelacji

Prokuratora Okręgowego i obrońcy obwinionego sędziego Sąd Okręgowy utrzymał

zaskarżony wyrok w mocy.

Sąd Apelacyjny – Sąd Dyscyplinarny w dniu 23 kwietnia 2007 r. podjął

zawieszone postępowanie dyscyplinarne z uwagi na to, że w sprawie karnej zapadło

prawomocne rozstrzygnięcie w zakresie odpowiedzialności karnej obwinionego za

czyny objęte postępowaniem dyscyplinarnym.

Umarzając podjęte postępowanie dyscyplinarne na podstawie art. 17 § 1 pkt 6

k.p.k. w zw. z art. 128 u.s.p. oraz w zw. z art. 108 § 1 i 3 i 4 u.s.p., Sąd Dyscyplinarny

pierwszej instancji stwierdził, że czyny będące przedmiotem postępowania

dyscyplinarnego zostały popełnione w dniach 21 i 23 października 1996 r. i stanowiły

występki. Przedawnienie karalności przewinienia dyscyplinarnego, które zawiera

jednocześnie znamiona przestępstwa, nie może nastąpić wcześniej niż przedawnienie

przewidziane w przepisach kodeksu karnego. Dla czynów popełnionych przez

obwinionego sędziego przedawnienie karalności następuje po upływie 5 lat od daty ich

popełnienia (zgodnie z art. 105 § 1 pkt 3 k.k. z 1969 r. oraz art. 101 § 1 pkt 4 k.k.).

Zgodnie z art. 106 k.k. z 1969 r., w razie wszczęcia postępowania w tym czasie,

karalność przestępstwa ustaje z upływem 5 lat od zakończenia tego okresu. Oznacza

to, że przedawnienie zarzuconych obwinionemu czynów nastąpiło w dniu 23

października 2001 r., ponieważ okres 5 lat – przewidziany w art. 101 § 1 pkt 5 k.k. –

upłynął w tej dacie. W związku z tym, że uchwała o uchylenie immunitetu

sędziowskiego wobec obwinionego sędziego zapadła w dniu 28 lipca 2003 r. i

uprawomocniła się w dniu 5 listopada 2003 r., przepis art. 104 § 1 k.k. nie mógł mieć

zastosowania w niniejszej sprawie. Skoro przedawnienie karalności upłynęło przed

datą podjęcia uchwały o pociągnięciu sędziego do odpowiedzialności karnej, nie

dochodzi do przerwania przedawnienia. Wszczęcie postępowania dyscyplinarnego w

dniu 27 listopada 2003 r. nastąpiło już zatem z przekroczeniem terminów

przedawnienia wskazanych w art. 108 u.s.p.

Postanowienie Sądu Apelacyjnego – Sądu Dyscyplinarnego o umorzeniu

postępowania dyscyplinarnego zaskarżyła Krajowa Rada Sądownictwa i Rzecznik

Dyscyplinarny. W obu zażaleniach wskazywano na obrazę prawa materialnego, tj. art.

104 § 1 k.k. w wyniku przyjęcia, że nastąpiło przedawnienie karalności przewinień

dyscyplinarnych zarzuconych obwinionemu i tym samym – pojawiła się podstawa do

umorzenia postępowania dyscyplinarnego. Skarżący domagali się uchylenia

zaskarżonego postanowienia i przekazania Sądowi Apelacyjnemu – Sądowi

Dyscyplinarnemu sprawy do ponownego rozpoznania, ewentualnie – z zaleceniem

kontynuowania postępowania dyscyplinarnego. Skarżący prezentowali odmienną od

Sądu Dyscyplinarnego pierwszej instancji interpretację art. 104 § 1 k.k. Zgodnie z tą

interpretacją, nie doszło jeszcze do przedawnienia karalności przewinień

dyscyplinarnych popełnionych przez obwinionego sędziego. Przedawnienie karalności

nie rozpoczyna biegu dopóty, dopóki nie zostanie wydana prawomocna uchwała sądu

dyscyplinarnego zawierająca zezwolenie na pociągnięcie sędziego do

odpowiedzialności dyscyplinarnej (art. 80 § 1 u.s.p.).

Sąd Najwyższy – Sąd Dyscyplinarny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 108 § 5 u.s.p., jeżeli przewinienie dyscyplinarne zawiera znamiona

przestępstwa, przedawnienie dyscyplinarne nie może nastąpić wcześniej niż

przedawnienie przewidziane w przepisach kodeksu karnego. Jak wynika z ustaleń

dokonanych przez Sąd Apelacyjny – Sąd Dyscyplinarny, w sprawie karnej (sygn. akt

IV Ko 641/06) zapadło prawomocne rozstrzygnięcie w zakresie odpowiedzialności

karnej obwinionego sędziego za czyny objęte obecnym postępowaniem

dyscyplinarnym. Występki, za które skazano obwinionego, popełnione zostały w

październiku 1996 r. Karalność tych występków ustaje, jeżeli od czasu popełnienia

czynu upłynęło 5 lat (art. 101 § 1 pkt 4 k.k.). Należy podzielić stanowisko Sądu

Dyscyplinarnego pierwszej instancji, że do przedawnienia karalności wspomnianych

występków ma zastosowanie właśnie art. 101 § 1 pkt 4 k.k. z 1997 r. Do czynów

popełnionych bowiem przed wejściem w życie kodeksu karnego z 1997 r. stosuje się

przepisy tego kodeksu, m.in. o przedawnieniu, chyba że termin przedawnienia już

upłynął (art. 15 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Przepisy wprowadzające kodeks

karny, Dz. U. Nr 88, poz. 554 ze zm.; por. też np. postanowienie Sądu Najwyższego z

dnia 5 maja 2005 r., V KK 63/05, nieopubl.; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13

października 2005 r., II KK 52/05). Ma tu także zastosowanie art. 104 § 1 k.k.,

zgodnie z którym przedawnienie nie biegnie, jeżeli przepis ustawy nie pozwala na

wszczęcie lub dalsze prowadzenie postępowania karnego. Jedną z przeszkód prawnych

biegu przedawnienia karalności jest istnienie immunitetu sędziowskiego (art. 80 § 1

u.s.p.). Immunitet ten wyraża się w tym, że sędzia nie może być zatrzymany ani

pociągnięty do odpowiedzialności karnej sądowej lub administracyjnej bez zezwolenia

właściwego sądu dyscyplinarnego. Przepis art. 104 k.k. stanowi odpowiednik regulacji

prawnej zawartej w art. 108 k.k. z 1969 r.

II. W literaturze prezentowane są odmienne interpretacje dotyczące wpływu

immunitetu sędziowskiego na bieg terminu przedawnienia karalności.

Zgodnie z pierwszym stanowiskiem, termin przedawnienia karalności

rozpoczyna się dopiero wówczas, gdy sąd dyscyplinarny udzieli zezwolenia na

ściganie sędziego (art. 80 § 1 u.s.p.). Wskazuje się tu przede wszystkim na literalne

brzmienie art. 104 § 1 k.k. oraz jego odpowiedników: art. 88 k.k. z 1932 r. i art. 108

k.k. z 1969 r. Oznacza to, że w razie odmowy udzielenia przez sąd dyscyplinarny

zezwolenia na pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności karnej termin

przedawnienia karalności w dalszym ciągu nie rozpoczynałby swojego biegu,

ponieważ przeszkodę prawną w tym zakresie stanowiłby właśnie immunitet

sędziowski.

Według innej interpretacji przepisu art. 104 § 1 k.k., zasadnicze znaczenie dla

spowodowania stanu wstrzymania (spoczywania) tego przedawnienia ma jednak

uchwała sądu dyscyplinarnego odmawiająca zezwolenia na pociągnięcie sędziego do

odpowiedzialności karnej. Przedawnienie nie biegnie bowiem dopiero od daty

uprawomocnienia się wspomnianej uchwały. Oznacza to, że określony w art. 101 k.k.

bieg przedawnienia rozpoczyna się już od daty popełnienia przez sędziego czynu, przy

czym może nastąpić przedłużenie przedawnienia karalności, jeżeli w okresie

przewidzianym w art. 101 k.k. wszczęto postępowanie przeciwko osobie.

Przedawnienie karalności sędziego może zatem upłynąć jeszcze przed podjęciem

uchwały o pociągnięciu sędziego do odpowiedzialności karnej.

Należy stwierdzić, że w orzecznictwie sądów dyscyplinarnych ujawniła się

tendencja do wiązania stanu wstrzymania biegu przedawnienia karalności z podjęciem

przez sąd dyscyplinarny uchwały odmawiającej pociągnięcia sędziego do

odpowiedzialności karnej na podstawie art. 80 § 1 u.s.p. Stanowisko takie zostało, np.

wyrażone w uzasadnieniu postanowienia wyroku Sądu Dyscyplinarnego w Warszawie

z dnia 15 maja 1998 r., SW 4/98 (nieopubl.), a także w uchwale Sądu Najwyższego z

dnia 30 sierpnia 2007 r., SNO 44/07 (OSNKW 2007, z. 11, poz. 84). W uchwale tej

przyjęto, że przeszkoda prawna w postaci sędziowskiego immunitetu formalnego,

wywołująca spoczywanie okresu przedawnienia, zachodzi wtedy, gdy sąd

dyscyplinarny w sposób prawomocny odmówi zezwolenia na pociągnięcie sędziego do

odpowiedzialności karnej. W ocenie Sądu Najwyższego, przepis art. 104 § 1 k.k.

powinien być wykładany w powiązaniu z treścią przepisów art. 80 § 1 u.s.p.

Zawarte w powołanej uchwale stanowisko i wspierającą je argumentację prawną

należy uznać za w pełni przekonywające.

Po pierwsze, u podstaw instytucji przedawnienia karalności leży założenie, że

obejmuje ono – poza nielicznymi wyłączeniami (np. przewidzianymi w art. 105 § 1 i §

2 k.k.) – w zasadzie wszystkie kategorie przestępstw, niezależnie od tego, przez kogo

zostały one popełnione. Przedawnienie karalności odnosi się także do przewinień

dyscyplinarnych sędziego (art. 108 u.s.p.). Ustawa zatem zakłada istnienie takich

sytuacji, w których nie będzie podstaw wszczęcia lub kontynuowania postępowania

dyscyplinarnego przeciwko sędziemu popełniającemu przewinienie dyscyplinarne po

upływie określonych w ustawie terminów przedawnienia (art. 108 § 4 u.s.p.). Co

więcej, terminy przedawnienia są ściśle określone, a ich przedłużenie może nastąpić w

okolicznościach określonych w ustawie (art. 101 k.k.).

Po drugie, w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 30 sierpnia 2007 r. trafnie

stwierdzono, że eksponowanie wykładni literalnej art. 104 § 1 k.k. i tym samym –

wiązanie stanu spoczywania biegu przedawnienia z samym statusem sędziego

wyposażonego w immunitet sędziowski może prowadzić do konsekwencji prawnych

nie dających się pogodzić ze wspomnianymi założeniami aksjologicznymi leżącymi u

podstaw instytucji przedawnienia. Mogłoby bowiem in concreto okazać się, że

przedawnienie nie nastąpiło mimo upływu długich okresów, znacznie nawet

przekraczających podstawowe terminy przedawnienia karalności przewidziane w art.

101 k.k. w zw. z art. 108 § 5 u.s.p. (np. w razie niewykrycia sprawcy przestępstwa).

Ten stan mógłby pojawić się także w odniesieniu do drobnych występków

popełnionych przez sędziego. Należy jeszcze zaznaczyć to, że sędzia odpowiada

dyscyplinarnie za swoje postępowanie przed objęciem stanowiska, jeżeli uchybił

obowiązkowi piastowanego wówczas urzędu państwowego lub okazał się niegodnym

urzędu sędziego (art. 107 u.s.p.).

Jeżeli ustawodawca wprowadza określoną przeszkodę formalną biegu

przedawnienia w postaci immunitetu sędziowskiego (art. 104 § 1 k.k.), to z pewnością

nie w celu tworzenia prawnej bariery dla rozpoczęcia biegu przedawnienia (bo

mogłoby to podważać sens instytucji przedawnienia), ale w celu uniemożliwienia

zakończenia biegu przedawnienia przez okres trwania przeszkody prawnej, tj.

przysługiwania sędziemu immunitetu sędziowskiego.

Po trzecie, w przepisie art. 104 § 1 k.k. nie przewiduje się wprost zdarzeń, które

prowadzą do aktualizacji określonej przeszkody prawnej, powodującej tzw.

spoczywanie biegu przedawnienia. Stwierdza się tylko ogólnie, że przedawnienie nie

biegnie, jeżeli przepis ustawy nie pozwala na wszczęcie lub dalsze prowadzenie

postępowania karnego. Przepis art. 104 § 1 k.k. powinien być interpretowany w

powiązaniu z art. 80 § 1 u.s.p., w którym stwierdza się, że sędzia nie może być

zatrzymany ani pociągnięty do odpowiedzialności karnej bez zezwolenia sądu

dyscyplinarnego. Prawomocna odmowa zezwolenia na pociągnięcie sędziego do

odpowiedzialności dyscyplinarnej powinna prowadzić zatem do aktualizacji

przeszkody prawnej biegu przedawnienia w postaci immunitetu sędziowskiego.

Immunitet ten stanowi zatem prawną przeszkodę biegu przedawnienia karalności

sędziego, ale do prawnej aktualizacji tej przeszkody niezbędne byłoby negatywne

zweryfikowanie podstaw ewentualnego uchylenia tego immunitetu w postaci odmowy

zezwolenia na pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności karnej. Natomiast decyzja

pozytywna (zezwalająca) w żaden sposób nie wpływa na bieg rozpoczętego już

przedawnienia karalności sędziego z chwilą popełnienia przestępstwa (przewinienia

dyscyplinarnego).

Po czwarte, przy ustalaniu sposobu określenia początku biegu przedawnienia

wobec sędziego należy zwrócić ponadto uwagę na samo brzmienie art. 108 § 1 i § 2

u.s.p. Skoro przepisy te wspominają o osobie obwinionego będącego sędzią, a

jednocześnie wyraźnie określają początek biegu przedawnienia dyscyplinarnego

(verba legis: „po upływie trzech lat od chwili czynu”, art. 108 § 1 u.s.p.), oznacza to,

że przedawnienie biegnie także w okresie, w którym sędzia może jeszcze powołać się

na immunitet sędziowski. Przepis art. 108 § 1 u.s.p. stanowi przepis szczególny w

stosunku do art. 101 § 1 k.k. i eksponuje bezwzględne określenie początku biegu

przedawnienia karalności, także w okresie trwania immunitetu sędziowskiego.

III. Z przedstawionych względów nie można podzielić stanowiska

prezentowanego w obu zażaleniach. Immunitet sędziowski powoduje skutek w postaci

spoczywania biegu przedawnienia karalności przewinienia dyscyplinarnego sędziego

wówczas, gdy uprawomocni się uchwała sądu dyscyplinarnego odmawiająca

zezwolenia na pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności karnej (art. 104 § 1 k.k. w

zw. z art. 108 § 4 u.s.p. i art. 80 § 1 u.s.p.).

Uchwała sądu dyscyplinarnego w przedmiocie uchylenia immunitetu

sędziowskiego wobec obwinionego zapadła w dniu 28 lipca 2003 r. i uprawomocniła

się w dniu 5 listopada 2003 r. (k. 37 i 62 akt dyscyplinarnych). Wszczęcie

postępowania przeciwko obwinionemu in personam nastąpiło w dniu 10 lutego 2004 r.

(k. 507, t. III akt dyscyplinarnych). Zgodnie z art. 102 k.k., jeżeli w okresie

przewidzianym w art. 101 k.k. wszczęto postępowanie przeciwko osobie, karalność

popełnionego przez nią przestępstwa ustaje z upływem 5 lat od zakończenia tego

okresu. Przewidziany w art. 101 § 1 pkt 4 k.k. w zw. z art. 108 § 4 u.s.p. okres

przedawnienia karalności upłynął w dniu 23 października 2001 r. (będące

przewinieniem dyscyplinarnym czyny popełnione zostały w dniu 21 i 23 października

1996 r.). Wszczęcie postępowania dyscyplinarnego nastąpiło dopiero w dniu 27

listopada 2003 r. W tej sytuacji trafnie Sąd Apelacyjny – Sąd Dyscyplinarny

stwierdził, że przedawnienie karalności upłynęło przed datą podjęcia uchwały o

pociągnięciu sędziego do odpowiedzialności karnej i dlatego nie doszło w ogóle do

przedłużenia przedawnienia w rozumieniu art. 102 k.k.

W związku z tym, że istniały uzasadnione podstawy do umorzenia postępowania

dyscyplinarnego (art. 17 § 1 pkt 6 k.p.k. w zw. z art. 108 § 1 i § 2 i w zw. z art. 128

u.s.p.), Sąd Najwyższy – Sąd Dyscyplinarny na podstawie art. 437 k.p.k. utrzymał

zaskarżone orzeczenie w mocy.