SNO 59/03 · Sąd Najwyższy

POSTANOWIENIE Z DNIA 21 PAŹDZIERNIKA 2003 R.

SNO 59/03

Od orzeczenia sądu dyscyplinarnego w przedmiocie przeniesienia

sędziego na inne miejsce służbowe bez jego zgody, ze względu na powagę

stanowiska, wydanego na podstawie art. 75 § 2 pkt 3 ustawy – Prawo o

ustroju sądów powszechnych, przysługuje odwołanie.

Przewodniczący: sędzia SN Piotr Hofmański.

Sędziowie

SN:

Henryk

Pietrzkowski,

Marek

Pietruszyński

(sprawozdawca).

Sąd Najwyższy – Sąd Dyscyplinarny z udziałem Zastępcy Rzecznika

Dyscyplinarnego oraz protokolanta po rozpoznaniu zażalenia sędziego Sądu

Rejonowego na zarządzenie Przewodniczącego Sądu Dyscyplinarnego – Sądu

Apelacyjnego z dnia 30 lipca 2003 r., sygn. akt (...) o odmowie przyjęcia

odwołania od uchwały Sądu Dyscyplinarnego – Sądu Apelacyjnego z dnia 13

czerwca 2003 r. podjętej na podstawie art. 75 § 2 pkt 3 ustawy z dnia 27 lipca

2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. Nr 98, poz. 1070 ze

zm.) po wysłuchaniu Zastępcy Rzecznika Dyscyplinarnego na podstawie art.

437 § 1 i 2 k.p.k. w zw. z art. 128 ustawy – Prawo o ustroju sądów

powszechnych i art. 45, art. 78, art. 176 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej

Polskiej postanowił:

u c h y l i ć

zaskarżone

z a r z ą d z e n i e

i

sprawę zwrócić

Przewodniczącemu Sądu Dyscyplinarnego – Sądu Apelacyjnego w celu

podjęcia czynności w związku z wniesionym odwołaniem.

Uzasadnienie

Uchwałą Sądu Dyscyplinarnego – Sądu Apelacyjnego z dnia 13 czerwca

2003 r., sygn. akt (...) sędzia Sądu Rejonowego została na podstawie art. 75 § 2

pkt 3 ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych przeniesiona na inne

miejsce służbowe. W dniu 25 lipca 2003 r. odwołanie od tej uchwały wniosła

sędzia.

Zarządzeniem

z

dnia

lipca

2003

r.

Przewodniczący

Sądu

Dyscyplinarnego – Sądu Apelacyjnego na podstawie art. 429 § 1 k.p.k. odmówił

przyjęcia odwołania, jako niedopuszczalnego z mocy ustawy.

Na to zarządzenie zażalenie wniosła sędzia Sądu Rejonowego wskazując

jako podstawę prawną środka odwoławczego art. 8 ust. 1 i 2, art. 78 i art. 176

ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

W środku odwoławczym podniosła, że przepisy Konstytucji RP

określające, iż postępowanie sądowe jest co najmniej dwuinstancyjne i każda ze

stron ma prawo do zaskarżania orzeczeń i decyzji wydanych w pierwszej

instancji, należało zastosować

bezpośrednio w przedmiotowej sprawie. W

konkluzji wniosła o zmianę zaskarżonego zarządzenia przez przyjęcie

odwołania.

Sąd Najwyższy – Sąd Dyscyplinarny zważył, co następuje:

Artykuł 75 § 2 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów

powszechnych (Dz. U. Nr 98, poz. 1070 ze zm.) określa przyczyny skutkujące

przeniesienie sędziego na inne miejsce służbowe bez jego zgody.

Przyczyny takiego przeniesienia o charakterze organizacyjnym, jak i

przedmiotowym, wskazano w § 2 pkt 1 i 2 tego artykułu. Jedna z nich dotyczy

przeniesienia sędziego na inne miejsce służbowe w wyniku zniesienia

stanowiska wywołanego reorganizacją sądownictwa, lub zniesienia danego

sądu, wydziału zamiejscowego albo przeniesienia siedziby sądu.

Druga odnosi się do sytuacji uwikłania sędziów orzekających w danym

sądzie w kolizję, o której mowa w art. 6 ustawy – Prawo o ustroju sądów

powszechnych. W tych przypadkach przeniesienie dokonywane jest mocą

decyzji (mającej postać swoistego aktu władczego) Ministra Sprawiedliwości,

przy czym zainteresowanym sędziom przysługuje odwołanie o Sądu

Najwyższego.

Kolejna przyczyna o charakterze podmiotowym dotyczy przeniesienia

sędziego na inne miejsce służbowe w wyniku kary dyscyplinarnej. W takiej

sytuacji obwinionemu sędziemu zagwarantowano prawo odwołania się od

wyroku sądu dyscyplinarnego wydanego w pierwszej instancji (art. 121 § 1

ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych).

Ostatnia z przyczyn o charakterze podmiotowo-przedmiotowym dotyczy

sytuacji przeniesienia sędziego na inne miejsce służbowe bez jego zgody, gdy

wymaga tego wzgląd na powagę stanowiska.

Historycznie rzecz ujmując wskazać należy, że na gruncie art. 102 § 2 pkt c

Prawa o ustroju sądów powszechnych z 1928 r. (według tekstu pierwotnego, ze

zmianą wynikającą z rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 23 sierpnia 1932 r.

w sprawie upoważnienia władzy mianującej do przenoszenia sędziów i

prokuratorów na inne miejsce służbowe i w stan spoczynku, Dz. U. Nr 110, poz.

906) sędzia mógł być przeniesiony na inne miejsce służbowe, bez jego zgody

„dla dobra wymiaru sprawiedliwości lub powagi stanowiska sędziowskiego”,

przez sąd wyższy, na wniosek prezesa sądu właściwego. Orzeczenie tego sądu

nie było zaskarżalne. Ustawa – Prawo o ustroju sądów powszechnych z 1928 r.,

według tekstu jednolitego z 1950 r., przewidywała przeniesienie sędziego na

inne miejsce służbowe z uwagi na „dobro wymiaru sprawiedliwości lub powagę

stanowiska sędziowskiego”, o czym decydowało kolegium sądu wojewódzkiego

(por. T. Ereciński, J. Gudowski, J. Iwulski, Komentarz do Prawa o ustroju

sądów powszechnych i ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa, Warszawa

2002, s. 207 i n.).

Na podstawie ustawy z dnia 20 grudnia 1989 r. o zmianie ustaw – Prawo

o ustroju sądów powszechnych, o Sądzie Najwyższym, o Naczelnym Sądzie

Administracyjnym, o Trybunale Konstytucyjnym, o ustroju sądów wojskowych

i prawo o notariacie (Dz. U. Nr 73, poz. 436) o przeniesieniu sędziego, „gdy

wymagał tego wzgląd na powagę stanowiska sędziego”, decydowała uchwałą

Krajowa Rada Sądownictwa, na wniosek kolegium właściwego sądu. Od tej

uchwały sędzia mógł wnieść odwołanie do sądu administracyjnego – art. 61 § 2

a ustawy z dnia 28 sierpnia 1997 r. o zmianie ustawy – Prawo o ustroju sądów

powszechnych oraz niektórych innych ustaw, Dz. U. Nr 124, poz. 782.

W aktualnym stanie prawnym przeniesienie sędziego, w takiej sytuacji,

następuje na mocy orzeczenia sądu dyscyplinarnego wydanego na wniosek

kolegium właściwego sądu. Wniesienie środka odwoławczego od tego

orzeczenia jest z mocy art. 75 § 4 ustawy – Prawo o ustroju sądów

powszechnych niedopuszczalne (por. postanowienie SN z dnia 23 maja 2003 r.,

sygn. SNO 24/03, OSND I/2003 r., poz. 1).

Czy jednak art. 75 § 4 ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych,

w zakresie

w

jakim

nie

przewiduje

odwołania

od

orzeczenia

sądu

dyscyplinarnego wydanego w sprawie przeniesienia sędziego na inne miejsce

służbowe bez jego zgody ze względu na powagę stanowiska, jest zgodny z

postanowieniami Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

Otóż, zdaniem Sądu Najwyższego, odpowiedź na to pytanie można

uzyskać na podstawie analizy przepisu art. 75 § 4 ustawy – Prawo o ustroju

sądów powszechnych dokonanej w płaszczyźnie norm konstytucyjnych

gwarantujących: prawo do sądu (art. 45 ust. 1), prawo do zaskarżenia orzeczeń

(sądowych) zapadłych w pierwszej instancji (art. 78) i dwuinstancyjność

postępowania sądowego (art. 176 ust. 1).

W pierwszej kolejności ogniskową rozważań Sądu Najwyższego stanowił

przepis art. 45 Konstytucji RP. Ustalenia bowiem wymagało, czy rozwiązanie

przyjęte w art. 75 § 2 pkt 3 ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych

realizuje konstytucyjną gwarancję prawa do sądu. Zgodnie z art. 45 ust. 1

Konstytucji RP każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia

sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i

niezawisły sąd.

Konstytucyjne prawo do sądu obejmuje w szczególności: 1) prawo dostępu

do sądu właściwego, 2) prawo do postępowania sądowego o określonych

konstytucyjnie właściwościach (sprawiedliwe, jawne i bez nieuzasadnionej

zwłoki), 3) prawo do wyroku sądowego, tj. wiążącego sądowego rozstrzygnięcia

sprawy (por. A. Wróbel, Zarys koncepcji państwa prawnego w praktyce

Rzecznika Praw Obywatelskich, Warszawa 1991, s. 42 i n.).

Zakres przedmiotowy prawa do sądu wyznacza pojęcie „sprawy”, przy

czym podzielić należy pogląd, że pojęcie to ma szerszy zakres znaczeniowy niż

ustawowe pojęcie sprawy cywilnej, sprawy z zakresu prawa pracy, sprawy

administracyjnej czy sprawy dyscyplinarnej. Konstytucja nie określa bowiem

dziedzin prawa, z którymi łączy się prawo do sądu. Tym samym zapewnia

wyższy poziom ochrony interesów prawnych (por. A. Wróbel – Prawo do sądu,

[w:] Konstytucja RP w praktyce, Warszawa, 1999, s. 213 - 214). Jak z tego

wynika pojęcie „sprawy sądowej”, o którym mowa w art. 45 ust. 1 Konstytucji

RP, jest autonomicznym pojęciem konstytucyjnym i jego interpretacja powinna

odbywać się nie na podstawie pojęć ustawowych (np. art. 2 ustawy – Prawo o

ustroju sądów powszechnych), ale w zgodzie z regułami wykładni norm

konstytucyjnych

(por.

A. Wróbel

–

glosa

do

wyroku

Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 8 grudnia 1998 r., sygn. akt K. 41/97, Przegląd

Sejmowy 2000, nr 1, s. 211). Zakres przedmiotowy prawa do sądu rozważany

był także w orzeczeniach Trybunału Konstytucyjnego. Trybunał Konstytucyjny

wskazał, że pojęcie sprawy obejmuje rozstrzyganie o zasadności zarzutów

karnych, a także rozstrzyganie sporów ze stosunków prawnych łączących

podmiot prywatny z innym podmiotem. Podniósł również, że konstytucyjne

prawo do sądu obejmuje „wszelkie sytuacje – bez względu na szczegółowe

regulacje proceduralne, w których pojawia się konieczność rozstrzygania o

prawach danego podmiotu (w relacji do innych równorzędnych podmiotów lub

w relacji do władzy publicznej), a jednocześnie natura tych stosunków

prawnych wyklucza arbitralność rozstrzygania o sytuacji prawnej podmiotu

przez drugą stronę tego stosunku (z tych powodów wykluczone są w zasadzie z

drogi sądowej spory na tle podległości służbowej)”, (wyrok z dnia 10 maja 2000

r., sygn. K. 21/99, OTK ZU Nr 4/2000, s. 555). Odwołując się do takiej

wykładni wskazanej normy konstytucyjnej Trybunał Konstytucyjny, w sprawie

z wniosku sędziego wojskowego przeniesionego, bez jego zgody, na inne

miejsce służbowe z powodu zmian w organizacji sądownictwa uznał, że decyzje

o przeniesieniu sędziego wojskowego nie należą do spraw z zakresu podległości

służbowej wewnątrz aparatu państwowego, ale dotykają jego zakresu prawa i

obowiązków określających treść stosunku służbowego, co skutkuje objęcie ich

zakresem konstytucyjnych gwarancji prawa do sądu (wyrok z dnia 25 lutego

2002 r., sygn. SK 29/01, OTK-A 2002/1/5). W świetle powyższego oczywistym

wydaje się być stwierdzenie, że również orzeczenie podjęte w trybie art. 75 § 2

pkt 3 ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych, choć podstawę jego

wydania stanowią działania przez sędziego niezawinione, a nawet od niego

niezależne, dotyka praw i obowiązków sędziego określających treść stosunku

służbowego (por. T. Ereciński, J. Gudowski, J. Iwulski, op. cit., s. 211).

W kontekście tych rozważań nie można również pominąć uregulowania

przyjętego w art. 6 ust. 1 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka

i Podstawowych Wolności (EKPC). Gwarancja prawa do sądu w świetle

wskazanego postanowienia EKPC odnosi się do „praw i obowiązków o

charakterze cywilnym” oraz „sprawy karnej”, przy czym interpretacja tych pojęć

powinna odbywać się na gruncie EKPC, a nie prawa wewnętrznego. Kierując

się takim założeniem Europejski Trybunał Praw Człowieka doprowadził do

objęcia zakresem gwarancji prawa do sądu sprawy dyscyplinarne, w których

podejmowane są rozstrzygnięcia wpływające istotnie na prawa i obowiązki o

charakterze cywilnoprawnym (por. wyrok ETPC z dnia 23 czerwca 1981 r. w

sprawie La Compte, Von Leuven i De Meyere v. Belgii, A.43; wyrok ETPC z

dnia 26 września 1995 r. w sprawie Diennet v. Fancji, A. 325-A).

Analizując zakres prawa do sądu trzeba również rozważyć zakres pojęcia

„sądu” zawartego w art. 45 Konstytucji RP. Możliwa jest wąska wykładnia tego

pojęcia, odsyłająca do treści art. 175 Konstytucji RP (por. uzasadnienie

powołanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8 grudnia 1998 r.), bądź

szeroko uznająca, że w pewnych przypadkach jako sądy należy traktować i te

organy, nie mieszczące się w formule konstytucyjnej art. 175, o ile spełniają

warunki wskazane w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP (por. M. Safjan – Prawo do

sądu, [w:] Konstytucja RP w praktyce, Warszawa, 1999, s. 239). Sąd Najwyższy

opowiada się za szeroką interpretacją pojęcia „sądu”, jako organu państwowego

i niepaństwowego rozstrzygającego sprawy obywateli, o ile zachowują

niezależność, bezstronność i niezawisłość. Tym kryteriom odpowiada z

pewnością sąd dyscyplinarny powołany ustawą – Prawo o ustroju sądów

powszechnych. Przyjmuje się, że również na gruncie art. 6 ust. 1 EKPC organ

rozpoznający prawa i obowiązki o charakterze cywilnym i sprawy karne musi

być niezawisły, bezstronny, ustanowiony ustawą. Zostało więc ustalone, że

sprawa przeniesienia sędziego na inne miejsce służbowe bez jego zgody, ze

względu na powagę stanowiska, jest sprawą w rozumieniu art. 45 ust. 1

Konstytucji RP, jak i to, że rozstrzygana jest przez sąd, spełniający konieczne

warunki określone we wskazanej normie konstytucyjnej. W tej sytuacji Sąd

Najwyższy uznał, że w przedmiotowej sprawie spełnione zostały konstytucyjne

gwarancje prawa do sądu. Stwierdzenie to uzasadnia następne pytania, czy

konstytucyjne prawo do sądu łączy się z dwuinstancyjnością rozpoznania

sprawy przez sąd.

Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 8 grudnia 1998 r. odróżnił

„ogólne prawo do sądu”, wynikające z art. 45 Konstytucji, jako instrument

gwarancji wolności i praw obywatelskich, od zasady dwuinstancyjności. W

ocenie Trybunału art. 45 Konstytucji RP, gwarantujący prawo do sądu, nie łączy

tego zapewnienia z dwuinstancyjnością rozpoznania sprawy przez sąd, o ile

sprawa od początku do końca nie podlega kognicji sądownictwa. Skoro tak, to

uzasadnione jest – zdaniem Sądu Najwyższego – stwierdzenie, że do sprawy o

przeniesienie sędziego na inne miejsce służbowe bez jego zgody, ze względu na

powagę stanowiska, „rozpoznawanej od początku do końca” przez sąd

dyscyplinarny, a nie poddanej jego końcowej kontroli ma zastosowanie

postanowienie art. 176 ust. 1 Konstytucji RP (porównaj także wyrok Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 11 czerwca 2002 r., SK 5/02, OTK 2002 r., nr 4a, poz.

41). Zasada dwuinstancyjności postępowania sądowego wyrażona w art. 176

ust. 1 Konstytucji RP wiąże się z wolnością o charakterze gwarancyjnym

określoną w art. 78 Konstytucji RP, wyrażającą prawo każdej ze stron do

zaskarżenia orzeczeń zapadłych w pierwszej instancji. Wykładnia tego przepisu

prezentowana przez Trybunał Konstytucyjny wskazuje, że chodzi tu o

zagwarantowanie jednostce, której statusu prawnego sprawa dotyczy (tj.

stronie), prawa do zaskarżania orzeczeń i decyzji do organu wyższej instancji w

celu sprawdzenia prawidłowości orzeczenia (wyrok z dnia 15 maja 2000 r.,

sygn. SK 29/99, OTK ZU Nr 4/2000, s. 568). Zasada ta odnosi się do

postępowania sądowego i administracyjnego, przy czym dopuszczalność

czynienia wyjątków od zasady instancyjności (art. 78 zdanie drugie Konstytucji

RP) wyłączona jest w przypadku postępowania sądowego (por. uzasadnienie

powołanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 24 lutego 2002 r).

Przeprowadzona analiza sprawy o przeniesienie sędziego na inne miejsce

służbowe bez jego zgody, z uwagi na powagę stanowiska, w kontekście

uregulowań konstytucyjnych dotyczących: prawa do sądu, prawa do zaskarżenia

orzeczeń wydanych w pierwszej instancji i dwuinstancyjności postępowania

sądowego, dała Sądowi Najwyższemu podstawę do stwierdzenia, że przepis art.

75 § 4 ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych, w zakresie

nieprzewidującym możliwości wniesienia przez stronę odwołania od orzeczenia

sądu dyscyplinarnego, wydanego w pierwszej instancji, jest sprzeczny z

przepisami: art. 45, art. 78 i art. 176 ust. 1 Konstytucji RP. Wobec

niewątpliwości tego stwierdzenia nie zachodziła, zdaniem Sądu Najwyższego,

konieczność występowania z pytaniem do Trybunału Konstytucyjnego. Zdaniem

Sądu Najwyższego, wskazanej sprzeczności nie można usunąć w drodze

wykładni przepisów ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych.

Stwierdzając, nieusuwalną przez wykładnię, sprzeczność między przepisem

ustawy a przepisami Konstytucji, Sąd Najwyższy postanowił odmówić

zastosowania niekonstytucyjnego, we wskazanym zakresie, przepisu art. 75 § 4

ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych (por. W. Wróbel – glosa do

wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 października 2000 r., P 8/2000,

Przegląd Sejmowy 2001/6/96). Powstałą w ten sposób lukę w prawie, można,

zdaniem Sądu Najwyższego, usunąć sięgając bezpośrednio do postanowień

Konstytucji

i

przyjmując

je

za

podstawę

prawną

rozstrzygnięcia

w przedmiotowej sprawie. Co do możliwości bezpośredniego stosowania

przepisów Konstytucji przez sądy Sąd Najwyższy wypowiedział się w wyroku z

dnia 7 kwietnia 1999 r., sygn. akt I PKN 648/98, wskazując, że art. 45

Konstytucji RP ustanawiający prawo do sądu jest przepisem, który jest

stosowany bezpośrednio przez sądy (art. 8 Konstytucji RP). Podnieść również

należało, że w doktrynie wskazuje się na możliwość samoistnego stosowania

normy konstytucyjnej jako podstawy rozstrzygnięcia z zastrzeżeniem, że dana

norma nadaje się do bezpośredniego stosowania, tj. sformułowana z minimalną

dozą jednoznaczności i precyzji (por. L. Garlicki, Bezpośrednie stosowanie

Konstytucji, [w:] Konstytucja RP w praktyce, Warszawa 1999, s. 14). Normy

konstytucyjne określone w art. 45 ust. 1, w art. 78 i art. 176 ust. 1 Konstytucji

RP sformułowane są precyzyjnie i technicznie nadają się do zastosowania jako

podstawa orzeczenia sądowego w przedmiotowej sprawie. W tej sytuacji,

zdaniem Sądu Najwyższego, uprawniony jest pogląd, że od orzeczenia sądu

dyscyplinarnego w przedmiocie przeniesienia sędziego na inne miejsce

służbowe bez jego zgody, ze względu na powagę stanowiska, wydanego na

podstawie art. 75 § 2 pkt 3 ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych,

przysługuje odwołanie (art. 8 ust. 2, art. 45 ust. 1, art. 78, art. 176 ust. 1

Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej). Tym samym uznać należało zasadność

wniesionego zażalenia. Powyższy pogląd nie jest sprzeczny z poglądem

zaprezentowanym w powołanym postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 23

maja 2003 r., sygn. akt SNO 24/03. Pogląd o niedopuszczalności wniesienia

odwołania od orzeczenia wydanego w trybie art. 75 § 2 pkt 3 ustawy – Prawo o

ustroju sądów powszechnych był bowiem trafny na gruncie powołanego

przepisu tej ustawy, ale oderwany od uwarunkowań konstytucyjnych. Dopiero

uwzględnienie tych uwarunkowań umożliwiło Sądowi Najwyższemu zajęcie

innego stanowiska w tym przedmiocie.

Kierując się przedstawionymi argumentami Sąd Najwyższy orzekł jak na

wstępie.