SNO 57/03 · Sąd Najwyższy

WYROK Z DNIA 30 WRZEŚNIA 2003 R.

SNO 57/03

Przewodniczący: sędzia SN Zygmunt Stefaniak.

Sędziowie SN: Maria Tyszel, Zbigniew Strus (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy – Sąd Dyscyplinarny w Warszawie z udziałem Zastępcy

Rzecznika Dyscyplinarnego sędziego Sądu Apelacyjnego oraz protokolanta po

rozpoznaniu w dniu 30 września 2003 r. sprawy sędziego Sądu Okręgowego

w związku z odwołaniem Ministra Sprawiedliwości oraz obwinionego od

wyroku Sądu Apelacyjnego – Sądu Dyscyplinarnego z dnia 30 maja 2003 r.,

sygn. akt (...)

u c h y l i ł zaskarżony w y r o k i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu –

Sądowi Dyscyplinarnemu do ponownego rozpoznania.

Uzasadnienie

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny – Sąd Dyscyplinarny uznał

sędziego Sądu Okręgowego za winnego przewinienia służbowego popełnionego

w okresie od kwietnia 2000 r. do dnia 30 grudnia 2002 r. polegającego na

oczywistej obrazie przepisu art. 423 § 1 k.p.k. przez rażąco przewlekłe

sporządzanie uzasadnień wyroków w rozpoznawanych przez siebie osiemnastu

(szczegółowo oznaczonych w sentencji wyroku) sprawach wymienionego Sądu

Okręgowego i za ten czyn wymierzył karę złożenia sędziego z urzędu.

Sędzia Sądu Okręgowego nie zaprzeczał faktom, a opóźnienia w

sporządzaniu uzasadnień orzeczeń tłumaczył przeciążeniem pracą oraz stanem

swego zdrowia. Wyjaśnił, że cierpi na miażdżycę naczyń obwodowych,

nadciśnienie tętnicze i dolegliwości gastryczne. Od 1997 r. rozwijała się u niego

cukrzyca rozpoznana dopiero podczas hospitalizacji rozpoczętej we wrześniu

2002 r.

Sąd Dyscyplinarny ustalił, że obwiniony w okresie objętym zarzutem

sporządził uzasadnienia w 22 sprawach, z czego w osiemnastu nastąpiło to z

rażącą przewlekłością (w sześciu sprawach ponad 5 miesięcy, a w dwóch ponad

2 lata i 4 miesiące). Do dnia wyrokowania w postępowaniu dyscyplinarnym nie

zostały sporządzone uzasadnienia w dwóch sprawach (sygn. akt: III K 27/99 i

III K 56/95) i obwiniony nie wskazał stanowczego terminu oddania uzasadnień.

Doprowadziło to do przedawnienia karalności trzech czynów w drugiej z

wymienionych wyżej spraw.

Sąd uznał, że stan zdrowia obwinionego sędziego Sądu Okręgowego nie

zwalnia go od odpowiedzialności, ponieważ w okresie objętym wyrokowaniem

wypełniał inne czynności sędziego, a waga uchybień i ich skutki uzasadniają

najsurowszą karę dyscyplinarną. Wyrok orzekający złożenie sędziego z urzędu

w ocenie Sądu orzekającego wywołuje skutki wymienione w przepisie art. 123

§ 1 ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych.

Odwołanie od tego wyroku wniósł Minister Sprawiedliwości oraz

obwiniony sędzia. Minister Sprawiedliwości nie zgadza się z zapatrywaniem,

jakoby orzeczenie kary dyscyplinarnej zdjęcia sędziego z urzędu wywierało z

mocy ustawy skutek w zakresie obniżenia wynagrodzenia bez potrzeby

orzekania w tym przedmiocie. Dlatego domaga się zmiany zaskarżonego

wyroku przez orzeczenie na podstawie art. 123 § 1 ustawy – Prawo o ustroju

sądów powszechnych – obniżenia obwinionemu sędziemu wynagrodzenia o

połowę.

Sędzia Sądu Okręgowego zarzucił w odwołaniu rażące naruszenie prawa

procesowego, tj. art. art. 410, 366 § 1, 413 § 2 oraz 79 § 1 pkt 3 i § 3 k.p.k.,

przez zaniechanie rozpoznania strony podmiotowej (winy).

Ponadto wnosił o przeprowadzenie w postępowaniu odwoławczym dowodu

z kopii zaświadczeń wydanych przez lekarzy specjalistów z zakresu: kardiologii,

diabetologii i psychiatrii wystawionych po wydaniu zaskarżonego wyroku.

Wnosił też o zaliczenie w poczet dowodów wniosku z dnia 3 lipca 2003 r. o

poddanie go badaniu przez lekarza orzecznika odnośnie zdolności do pełnienia

obowiązków sędziego. Przed rozprawą odwoławczą obwiniony nadesłał faksem

orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z dnia 29 lipca 2003 r. stwierdzające trwałą

niezdolność do pełnienia obowiązków sędziego, a także zaświadczenie

Ordynatora Oddziału Obserwacyjno-Zakaźnego potwierdzające przyjęcie do

szpitala na leczenie i wnosił o odroczenie rozprawy.

Zaświadczenie to nie odpowiada wymogom przewidzianym w przepisach

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 24 czerwca 2003 r. w sprawie

warunków i trybu usprawiedliwiania niestawiennictwa oskarżonych, świadków

i innych uczestników postępowania karnego z powodu choroby oraz sposobu

wyznaczania

lekarzy

uprawnionych

do

wystawiania

zaświadczeń

potwierdzających niemożność stawienia się na wezwanie lub zawiadomienie

organu prowadzącego postępowanie (Dz. U. Nr110, poz.1049).

Sąd Najwyższy – Sąd Dyscyplinarny nie uwzględnił zatem wymienionego

wyżej wniosku i po rozpoznaniu sprawy mimo nieobecności obwinionego

zważył co następuje:

Nie można odmówić zasadności odwołaniu obwinionego o ile zarzuca

naruszenie przepisów postępowania przy ustalaniu podmiotowego aspektu

odpowiedzialności.

Sędzia Sądu Okręgowego w swoich wyjaśnieniach składanych na żądanie

Rzecznika Dyscyplinarnego wskazywał na doznane urazy i związane z tym

dolegliwości bólowe oraz rozpoznanie m. in. cukrzycy, z czym wiązał takie

objawy jak zmęczenie, senność i rozdrażnienie obniżające możliwość

wywiązania się z obowiązków służbowych. Twierdził, że z uwagi na stan

zdrowia był zdolny tylko do zapoznania się ze sprawami wpływającymi do jego

referatu i ich rozpoznawania, a także powoływał się na informacje uzyskane od

lekarza diabetologa, że złe samopoczucie od przygnębienia do rozdrażnienia,

codzienne wymioty oraz uczucie ciągłego zmęczenia, apatii i przygnębienia, a

nadto senność i nadmierne pocenie było wynikiem niewłaściwego poziomu

glukozy we krwi. W wyjaśnieniach tych przewijają się sformułowania o

niezdolności psychicznej do wykonywania obowiązków wynikających ze

stosunku służbowego, mimo ponagleń (rozmów dyscyplinujących) ze strony

przełożonych oraz krytyczne oceny swego postępowania przez obwinionego.

Podczas rozprawy dyscyplinarnej obwiniony poinformował o rozpoczęciu

„leczenia u psychiatry” i podtrzymał swoje przekonanie, że „powodem

wszystkich chorób jest cukrzyca”; wskazywał na stany depresyjne manifestujące

się nieprzezwyciężalną apatią i twierdził, że uzasadnienia pisał „w amoku”.

Zgodnie z przepisem art. 107 § 1 ustawy – Prawo o ustroju sądów

powszechnych sędzia ponosi odpowiedzialność dyscyplinarną za przewinienia

służbowe, w tym za oczywistą i rażącą

obrazę przepisów prawa oraz za

uchybienie godności urzędu. Ustalone przez Sąd Apelacyjny – Sąd

Dyscyplinarny wypadki naruszenia terminu sporządzenia uzasadnienia wyroku

określonego w art. 423 § 1 k.p.k. nie budzą wątpliwości pod kątem kwalifikacji

jako rażącej obrazy prawa. Nie wystarcza to jednak do wymierzenia kary

dyscyplinarnej, skoro przyjmuje się powszechnie, że jest to odpowiedzialność

typu karnego a zatem wymaga ustalenia również przesłanki winy, ustalanej

według zasad kodeksu karnego, który w art. 31 § 1 wymienia chorobę

psychiczną,

upośledzenie

umysłowe

lub

inne

zakłócenia

czynności

psychicznych jako przyczyny mogące znosić zdolność rozpoznania znaczenia

czynu lub pokierowania swoim postępowaniem, a tym samym wyłączające

winę.

Wyjaśnienia obwinionego wskazują na pełne rozeznanie co do znaczenia

zarzucanych czynów, natomiast wyraźnie zmierzają do wykazania, że czynnik

woli

zdeterminowany

schorzeniami

wyłączał

zdolność

do

sprostania

obowiązkom służbowym w drugiej połowie 2001 r. i w 2002 r., tj. kierowania

postępowaniem w taki sposób aby nie doszło do obrazy wymienionych

przepisów prawa, przy czym zarzuty Rzecznika Dyscyplinarnego oraz treść

uzasadnienia zaskarżonego wyroku wskazują, że wina obwinionego ustalana

była tylko w aspekcie terminowości sporządzania uzasadnień wyroków,

natomiast poza zakresem postępowania pozostawał obowiązek obwinionego

złożenia wniosku o przeniesienie w stan spoczynku w sytuacji uświadamianej

niezdolności do pełnienia służby.

Postępowanie dyscyplinarne toczy się na podstawie przepisów ustawy

ustrojowej sądownictwa powszechnego, a w sprawach nieuregulowanych przy

odpowiednim stosowaniu przepisów kodeksu postępowania karnego (art. 128).

W grę zatem wchodzi również art. 79 § 1 pkt 3 k.p.k., zgodnie z którym

oskarżony musi mieć obrońcę, jeżeli zachodzi uzasadniona wątpliwość co do

jego poczytalności, odniesionej również do fazy wykonawczej zarzucanego

czynu (argument z § 4 tego przepisu).

Ze względu na doniosłość skutków nie tylko materialnych, ale i

procesowych

prawidłowego

ustalenia

istnienia

zaburzeń

psychicznych

weryfikacja odpowiednich twierdzeń oskarżonego w procesie karnym, a

obwinionego w postępowaniu dyscyplinarnym jest dwustopniowa i rozpoczyna

się od rozstrzygnięcia kwestii, czy występują wątpliwości w przedmiocie

określonym art. 31 § 1 k.k. Jest bowiem oczywiste, że sprawca czynu

zarzucanego może zgłaszać odnośne twierdzenia również w celu uniknięcia

odpowiedzialności. Dla rozstrzygnięcia tej kwestii wstępnej wystarcza wiedza

wynikająca z wykształcenia sędziego i jego doświadczenia życiowego o

przyczynach i objawach zakłóceń czynności psychicznych.

W rozpoznawanej sprawie nie można odrzucić wyjaśnień obwinionego,

skoro stan zdrowia ujawniony w 2001 r. znalazł potwierdzenie w przedłożonych

wraz z wyjaśnieniami kartach informacyjnych i zaświadczeniu lekarskim,

a w trakcie postępowania w zaświadczeniu lekarza psychiatry i wreszcie lekarza

orzecznika stwierdzającego niezdolność do pełnienia obowiązków sędziego.

Rozstrzyganie o możliwych następstwach udokumentowanych schorzeń

wymagałoby wiadomości specjalnych, a to zgodnie z art. 193 § 1 k.p.k.

determinuje obowiązek zasięgnięcia opinii znawcy medycyny.

Powyższe okoliczności nakazują stwierdzić, że w toku postępowania

ujawnione zostały okoliczności uzasadniające istnienie wątpliwości, czy

obwiniony w okresie objętym zarzutami doznawał zaburzeń czynności

psychicznych wpływających na zdolność kierowania swoim postępowaniem co

do należytego wypełniania obowiązków służbowych sędziego w zakresie

objętym zarzutem dyscyplinarnym. Dla wyjaśnienia tych wątpliwości konieczne

są wiadomości specjalne, dlatego zgodnie z art. 202 § 1 k.p.k. należało

zasięgnąć opinii co najmniej dwóch biegłych lekarzy psychiatrów. Istnienie

podstaw do powzięcia wątpliwości, o których wyżej mowa wymagało również

udziału obrońcy obwinionego w postępowaniu. Jak stwierdził bowiem Sąd

Najwyższy w wyroku z dnia 10 sierpnia 2000 r., III KKN 287/00,

OSNKW 2000/9-10/86, naruszenie art. 79 § 1 pkt 3 i § 3 k.p.k. ma miejsce nie

tylko wówczas, gdy rozprawa przeprowadzona została bez udziału obrońcy,

pomimo iż Sąd powziął wątpliwość co do poczytalności oskarżonego, ale także

wtedy, gdy w świetle materiałów zgromadzonych w sprawie powinien był taką

wątpliwość powziąć.

Przedstawione

wyżej

uchybienia,

stanowią

podstawę

uchylenia

zaskarżonego wyroku określoną w stosowanych odpowiednio przepisach art.

438 pkt 2 k.p.k., a odnośnie braku obrońcy w art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k. – według

obecnego brzmienia przepisu.

Treść

zawartego

rozstrzygnięcia

wyłącza

możliwość

w

Ministra

Sprawiedliwości,

odwołaniu

uwzględnienia

mimo

wniosku

zasadności

wyrażonego w nim zapatrywania o obowiązku zamieszczania w wyroku

skazującym na karę dyscyplinarną złożenia sędziego z urzędu, również

orzeczenia o obniżeniu wysokości wynagrodzenia z mocy art. 123 § 1 Prawa o

ustroju sądów powszechnych.