SNO 37/10 · Sąd Najwyższy

POSTANOWIENIE Z DNIA 28 WRZEŚNIA 2010 R.

SNO 37/10

Przewodniczący: sędzia SN Marian Buliński.

Sędziowie SN: Mirosława Wysocka, Romualda Spyt (sprawozdawca).

S ą d N a j w y ż s z y – S ą d D y s c y p l i n a r n y z udziałem protokolanta

w sprawie Aliny K. – sędziego Sądu Rejonowego po rozpoznaniu w dniu 28 września

2010 r. zażalenia wniesionego przez pełnomocnika oskarżyciela posiłkowego

Tomasza H. na postanowienie Sądu Apelacyjnego – Sądu Dyscyplinarnego z dnia 16

czerwca 2010 r., sygn. ASDo (...)

postanowił:

postanowienie.

utrzymać

w

mocy

zaskarżone

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 16 czerwca 2010 r. Sąd Apelacyjny – Sąd Dyscyplinarny

umorzył postępowanie prowadzone wobec sędziego Sądu Rejonowego w sprawie o

zezwolenie na pociągnięcie jej do odpowiedzialności karnej za czyn z art. 177 § 2 k.k.

Postanowienie to zapadło w następujących okolicznościach faktycznych.

Oskarżyciel posiłkowy Tomasz H. wniósł w dniu 30 kwietnia 2009 r. akt

oskarżenia w trybie art. 55 k.p.k. przeciwko sędziemu Sądu Rejonowego, której

zarzucał, że w dniu 8 grudnia 2007 r. około godziny 1200 w A. naruszyła zasady

bezpieczeństwa obowiązujące w ruchu drogowym w ten sposób, że kierując

samochodem osobowym marki „Renault Twingo” przed wjazdem na skrzyżowanie z

drogi podporządkowanej, niewłaściwie upewniła się co do panującej sytuacji na

drodze i nie udzieliła pierwszeństwa kierowcy motocykla marki „Suzuki” Tomaszowi

H., co spowodowało zderzenie samochodu osobowego marki „Renault Twingo” z

motocyklem „Suzuki”, powodując tym samym u Tomasza H. mnogie obrażenia ciała

w postaci: pęknięcia śledziony z oderwaniem jej od szypuły naczyniowej i

uszkodzeniem tętnicy naczyniowej, urazu lewej połowy klatki piersiowej, urazowej

odmy opłucnowej lewostronnej, krwiaka lewej strony jamy opłucnowej, licznych

złamań żeber po stronie lewej od III do X, rozedmy podskórnej po stronie lewej w

okolicy przykręgosłupowej, urazu głowy z utratą przytomności, zadrapań twarzy,

które to obrażenia stanowiły chorobę realnie zagrażającą życiu, to jest przestępstwa z

art. 177 § 2 k.k.

Postanowieniem z dnia 25 września 2009 r. Sąd Rejonowy umorzył

postępowanie w sprawie zainicjowanej tym aktem oskarżenia na podstawie art. 17 § 1

pkt 10 k.p.k.

W dniu 9 października 2009 r. subsydiarny oskarżyciel posiłkowy wystąpił do

Sądu Apelacyjnego z wnioskiem o zezwolenie na pociągnięcie sędziego Sądu

Rejonowego do odpowiedzialności karnej za czyn z art. 177 § 2 k.k.

Postanowieniem z dnia 13 stycznia 2010 r. Sąd Okręgowy, rozpoznając zażalenie

oskarżyciela posiłkowego subsydiarnego, nie uwzględnił tego zażalenia i utrzymał w

mocy postanowienie Sądu Rejonowego z dnia 25 września 2009 r.

Sąd Apelacyjny, uzasadniając dokonane rozstrzygnięcie, wskazał, że w

przypadku ścigania osoby korzystającej z immunitetu formalnoprawnego (art. 80 § 1

ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych) uzyskanie zgody na ściganie należy

do oskarżyciela (art. 13 k.p.k.), a więc w sprawach z oskarżenia publicznego, w

których akt oskarżenia wniósł pokrzywdzony jako subsydiarny oskarżyciel posiłkowy,

na nim ciąży obowiązek uzyskania zezwolenia odpowiedniej władzy. Postępowanie

wszczęte bez uzyskania zezwolenia (w tym wypadku sądu dyscyplinarnego) podlega

umorzeniu na zasadzie art. 17 § 1 pkt 10 k.p.k.

Sąd wskazał także, że oskarżyciel posiłkowy subsydiarny wystąpił z wnioskiem

o zezwolenie na pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności karnej w dniu 9

października 2009 r., a więc po umorzeniu postępowania przez Sąd Rejonowy

postanowieniem z dnia 25 września 2009 r. Podkreślił, że zgoda sądu dyscyplinarnego

na pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności karnej jest względną negatywną

przesłanką procesową. Zauważył, że przy umorzeniu postępowania z uwagi na

przeszkodę względną (brak zezwolenia władzy) istnieje możliwość ponownego

wszczęcia postępowania, jeżeli tylko usunięta zostanie owa przeszkoda (uchylono

immunitet), bowiem prawomocne umorzenie postępowania w oparciu o przeszkodę

względną (brak zezwolenia na ściganie) nosi jedynie cechę formalnej prawomocności.

Sąd Apelacyjny podkreślił, że w niniejszej sprawie nie istnieje możliwość wszczęcia

tego postępowania bez potrzeby uchylenia prawomocnego orzeczenia o umorzeniu

postępowania w trybie nadzwyczajnego środka zaskarżenia. Natomiast w wypadku

ponownego wniesienia przez pokrzywdzonego subsydiarnego aktu oskarżenia, upływ

terminu, o jakim mowa w art. 55 § 1 k.p.k., spowoduje bezskuteczność tej czynności,

bowiem po tym terminie prawo do wniesienia skargi przez oskarżyciela posiłkowego

subsydiarnego wygasa. Termin ten ma charakter prekluzyjny, w związku z czym nie

podlega przywróceniu.

Ponadto podkreślono, że postępowanie związane z kwestią uchylenia immunitetu

sędziowskiego nie ma samodzielnego bytu. Jest swoistym postępowaniem

wpadkowym, kreowanym przez ustawę – Prawo o ustroju sądów powszechnych w

powiązaniu z regulacjami Kodeksu postępowania karnego dla potrzeb postępowania

karnego. Ma ono na celu stwierdzenie, czy zachodzą okoliczności usprawiedliwiające

uchylenie immunitetu sędziowskiego (art. 181 Konstytucji RP), tj. czy zachodzą

okoliczności uzasadniające podejrzenie, że sędzia popełnił czyn, który powinien

spowodować wszczęcie przeciwko niemu postępowania karnego i wymierzenia w tym

postępowaniu kary. Zatem zezwolenie na pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności

karnej sądowej może nastąpić tylko wówczas, gdy zebrane dowody – oceniane

obiektywnie – dostatecznie uzasadniają popełnienie przestępstwa i nie zachodzą żadne

okoliczności powodujące, iż dalsze postępowanie staje się niedopuszczalne.

Ewentualne uchylenie immunitetu musi bowiem być aktem celowym, zmierzającym

do tego, aby sędzia odpowiadał karnie, a nie aby doszło do umorzenia postępowania

karnego.

Na postanowienie to pełnomocnik oskarżyciela posiłkowego Tomasza H. wniósł

zażalenie, zarzucając obrazę przepisów postępowania, która miała wpływ na treść

rozstrzygnięcia: art. 80 § 2d ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych, poprzez

nierozpoznanie wniosku o zezwolenie na pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności

karnej w terminie czternastu dni od dnia jego wpłynięcia do sądu dyscyplinarnego, co

stało się podstawą umorzenia postępowania. Wniósł o uchylenie zaskarżonego

postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu – Sądowi

Dyscyplinarnemu do ponownego rozpoznania.

W uzasadnieniu wskazano, że oskarżyciel posiłkowy nie wiedział, że oskarżona

jest chroniona immunitetem. Za dzień, w którym oskarżyciel posiłkowy dowiedział się

o fakcie, że osoba naruszająca zasady bezpieczeństwa w ruchu drogowym jest sędzią

Sądu Rejonowego, należy przyjąć dzień 28 września 2009 r., tj. dzień doręczenia

pełnomocnikowi oskarżyciela posiłkowego postanowienia Sądu Rejonowego, który

umorzył postępowanie karne ze względu na nieprzedłożenie Sądowi zezwolenia

właściwego organu na ściganie oskarżonej. Zatem dopiero wówczas ujawniła się w

postępowaniu informacja o potrzebie uzyskania przez oskarżyciela posiłkowego

zezwolenia na ściganie osoby korzystającej z immunitetu formalnoprawnego. W

zgromadzonym materiale dowodowym nie było i nie ma żadnego dokumentu

stwierdzającego, iż oskarżona jest sędzią Sądu Rejonowego. W aktach sprawy nie było

oświadczenia oskarżonej o wykonywaniu zawodu sędziego.

Podniesiono także, że Sąd Rejonowy, w chwili powzięcia wiadomości o

wykonywaniu przez oskarżoną zawodu sędziego, powinien wezwać oskarżyciela

posiłkowego do usunięcia braku formalnego w postaci zezwolenia na ściganie i

zawiesić postępowanie. Oskarżyciel złożył wniosek o zawieszenie postępowania do

Sądu Rejonowego, jednak do chwili obecnej wniosek ten nie został rozpoznany.

Zwrócono także uwagę, że Sąd Dyscyplinarny wydał postanowienie w

przedmiocie zezwolenia na pociągniecie do odpowiedzialności karnej sędziego Sądu

Rejonowego z dnia 16 czerwca 2010 r., a więc 8 miesięcy po wystąpieniu przez

oskarżyciela posiłkowego do tego Sądu, pomimo iż obowiązuje 14-dniowy termin do

wydania decyzji w tej sprawie. Skarżący stwierdził, że ”w warunkach przewlekłości

postępowania brak jest możliwości dochowania 30-dniowego terminu przewidzianego

art. 55 k.p.k. – bez zawieszania postępowania”. Podkreślił również, że to właśnie tak

późne rozpoznanie wniosku umożliwiło wydanie postanowienia w obecnej postaci.

Sąd Najwyższy – Sąd Dyscyplinarny zważył, co następuje:

W myśl art. 80 § 1 zdanie pierwsze ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o

ustroju sądów powszechnych (Dz. U. Nr 98, poz. 1070 ze zm.) sędzia nie może być

zatrzymany ani pociągnięty do odpowiedzialności karnej bez zezwolenia właściwego

sądu dyscyplinarnego. Z przepisu tego wynika, że zezwolenie właściwego sądu

dyscyplinarnego ma umożliwić pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności karnej, a

zatem postępowanie w przedmiocie tego zezwolenia ma swoje uzasadnienie prawne i

faktyczne jedynie wtedy, kiedy prowadzone jest postępowanie karne zmierzające do

ukarania sędziego. Tak rozumiany cel i funkcja tej instytucji prawa prowadzi do

wniosku, że byt postępowania o uchylenie immunitetu jest nierozerwalnie związany z

bytem postępowania karnego dotyczącego czynu, co do którego ma być udzielone

zezwolenie na pociągnięcie do odpowiedzialności karnej. W przeciwnym wypadku,

udzielenie zezwolenia uznać należy nie tylko za niecelowe, ale także za pozbawione

podstawy prawnej, a konsekwencji za prawnie niedopuszczalne. Innymi słowy, sąd

dyscyplinarny nie jest uprawniony do rozstrzygania powyższej kwestii, jeżeli nie toczy

się postępowanie karne mające na celu „pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności

karnej”, a taki stan zaistniał w niniejszej sprawie. Dla przypomnienia wskazać należy

na chronologię zdarzeń. Prywatny akt oskarżenia złożony został do Sądu Rejonowego

w dniu 30 kwietnia 2009 r. (zawierał między innymi stwierdzenie, że oskarżona jest

sędzią Sądu Rejonowego, co w sposób oczywisty przeczy twierdzeniom zażalenia o

braku wiedzy o tej okoliczności aż do dnia doręczenia pełnomocnikowi Tomasza H.

odpisu postanowienia Sądu pierwszej instancji o umorzeniu postępowania karnego).

Przedmiotowy wniosek o pociągnięcie do odpowiedzialności karnej sędziego Sądu

Rejonowego wpłynął do Sądu Dyscyplinarnego w dniu 9 października 2009 r., a więc

już po wydaniu przez Sąd Rejonowy postanowienia z dnia 25 września 2009 r. o

umorzeniu postępowania w sprawie II K 424/09 (z prywatnego oskarżenia Tomasza

H.). Rozstrzygnięcie to utrzymane zostało w mocy postanowieniem Sądu Okręgowego

z dnia 13 stycznia 2010 r., wydanym w sprawie XXIII Kz 401/09. Prokurator

Generalny odmówił wniesienia kasacji od powyższego postanowienia. Zatem w chwili

orzekania przez Sąd Dyscyplinarny nie toczyło się już postępowanie karne mające na

celu pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności karnej. Co więcej, z uwagi na upływ

terminu prekluzyjnego, wskazanego w art. 55 § 1 k.p.k., ponowne wniesienie

prywatnego aktu oskarżenia przez Tomasza H. stanowiłby bezskuteczną czynność

procesową, co oznaczałoby konieczność umorzenia postępowania na podstawie art. 17

§ 1 pkt 9 k.p.k., a więc z uwagi na brak skargi uprawnionego oskarżyciela.

Argumentacja przywołana w zażaleniu w swej zasadniczej i przeważającej części

nie mieści się w ramach zarzutu naruszenia art. 80 § 2d ustawy – Prawo o ustroju

sądów powszechnych, gdyż skupia się na wadach postępowania przed Sądem

Rejonowym, zakończonego postanowieniem z dnia 9 października 2009 r. o

umorzeniu postępowania oraz przed Sądem Okręgowym, który w dniu 13 stycznia

2010 r. utrzymał w mocy powyższe postanowienie. Wywodzi się w niej, że umorzenie

postępowania karnego było nieuzasadnione. Tymczasem postępowania te i wydane w

ich toku orzeczenia nie podlegają kognicji Sądu Najwyższego w niniejszej sprawie, a

stan sprawy wynikający z tych postanowień jest wiążący. Wynika z niego, że

postępowanie w sprawie z aktu oskarżenia wniesionego przez Tomasza H. zostało

prawomocnie umorzone przed datą podjęcia zaskarżonego postanowienia. Z tych

względów uprawniony jest pogląd Sądu Apelacyjnego, że wydaniu uchwały

sprzeciwiał się odpowiednio stosowany (na mocy art. 128 ustawy – Prawo o ustroju

sądów powszechnych) art. 17 § 1 pkt 11 k.p.k.

Co zaś się tyczy podnoszonego w zażaleniu zarzutu, to w istocie przekroczony

został termin wskazany w art. 80 § 2d ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych.

Jednakże przepis ten ma charakter instrukcyjny, co oznacza co do zasady, że jego

niedochowanie przez sąd dyscyplinarny nie powoduje wadliwości postanowienia

rozstrzygającego w przedmiocie zezwolenia na pociągnięcie sędziego do

odpowiedzialności karnej. Z twierdzenia skarżącego, że właśnie zwłoka Sądu

Dyscyplinarnego w podjęciu stosownego rozstrzygnięcia umożliwiła temu Sądowi

następnie umorzenie postępowania, zdaje się wynikać jego pogląd, iż brak

rozstrzygnięcia Sądu Okręgowego co do postanowienia Sądu Rejonowego o

umorzeniu postępowania karnego nie tamował rozpoznania sprawy w przedmiocie

uchylenia immunitetu. Stanowisko to jest błędne. Od losu tego postanowienia

(zaskarżonego przez oskarżyciela posiłkowego) zależał byt postępowania karnego,

które to postępowanie, jak wskazano wyżej, było warunkiem dopuszczalności

postępowania w sprawie immunitetu. Oznacza to, że Sąd Dyscyplinarny miał nie tylko

prawo, ale i obowiązek wstrzymania się z rozpoznaniem sprawy do momentu

prawomocnego rozstrzygnięcia losów postępowania karnego, wszczętego z oskarżenia

prywatnego w sprawie o czyn, którego bezpośrednio dotyczył wniosek o zezwolenie

na pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności karnej.

Przede wszystkim zaś podkreślić należy, że w aktualnym stanie sprawy, kiedy

nie toczy się postępowanie karne, którego celem byłoby pociągnięcie do

odpowiedzialności karnej sędziego Sądu Rejonowego za czyn, którego dotyczy

wniosek o uchylenie immunitetu, żądanie uchylenia zaskarżonego postanowienia i

przekazania sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd Dyscyplinarny,

zmierzałoby w istocie do prowadzenia postępowania z pominięciem jego funkcji,

będącej jednocześnie warunkiem jego dopuszczalności. Inaczej rzecz ujmując,

postępowanie to toczyłoby się samoistnie – bez związku z postępowaniem karnym, a

więc w istocie odpadłby jego zasadniczy i konieczny dla bytu tego postępowania cel –

umożliwienie prowadzenia postępowania karnego przeciwko sędziemu.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy – Sąd Dyscyplinarny orzekł, jak w sentencji

postanowienia.