SNO 1/04 · Sąd Najwyższy

POSTANOWIENIE Z DNIA 3 MARCA 2004 R.

SNO 1/04

Przewodniczący: sędzia SN Halina Gordon-Krakowska.

Sędziowie SN: Mirosław Bączyk, Herbert Szurgacz (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy – Sąd Dyscyplinarny w Warszawie na posiedzeniu w

sprawie sędziego Sądu Okręgowego w stanie spoczynku, ukaranego wyrokiem

Sądu Dyscyplinarnego z dnia 26 kwietnia 2001 r. karą dyscyplinarną

pozbawienia prawa do stanu spoczynku wraz z prawem do uposażenia

utrzymanym w mocy wyrokiem Wyższego Sądu Dyscyplinarnego z dnia 11

września 2001 r., po rozpoznaniu wniosku pełnomocnika o wznowienie

postępowania

p o s t a n o w i ł o d d a l i ć w n i o s e k.

Uzasadnienie

Sędzia Sądu Okręgowego w stanie spoczynku został obwiniony o to, że w

okresie od dnia 1 stycznia 1999 r., będąc sędzią w stanie spoczynku bez

uzyskania uprzedniej zgody prezesa właściwego sądu wymaganej przepisem art.

68 § 1 w związku z art. 683 ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych (cyt.

dalej: jako u.s.p. z 1985 r.) wykonywał zawód adwokata pobierając jednocześnie

w okresie od dnia 1 stycznia 1999 r. do maja 1999 r. uposażenie sędziego w

stanie spoczynku, czym uchybił godności sędziego, tj. o przewinienie służbowe

określone w art. 80 § 1 w związku z art. 783 § 1 i 2 u.s.p. Wyrokiem Sądu

Dyscyplinarnego z dnia 26 kwietnia 2001 r. obwiniony został uznany winnym

zarzuconego mu czynu i za to na podstawie art. 783 § 4 pkt 4 u.s.p. Sąd

wymierzył mu karę dyscyplinarną pozbawienia prawa do stanu spoczynku wraz

z prawem do uposażenia. Wyższy Sąd Dyscyplinarny po rozpoznaniu sprawy na

skutek odwołania obwinionego sędziego od powyższego wyroku, wyrokiem z

dnia 11 września 2001 r., utrzymał zaskarżony wyrok w mocy.

Pismem z dnia 6 stycznia 2004 r. obwiniony sędzia wniósł o wznowienie

postępowania

dyscyplinarnego,

uchylenie

wyroku

Wyższego

Sądu

Dyscyplinarnego z dnia 11 września 2001 r. i uniewinnienie od zarzutu

uchybienia godności sędziego, względnie umorzenie postępowania. W

uzasadnieniu wniosku sędzia ten zarzucił, że Sąd Dyscyplinarny od momentu

wejścia w życie Konstytucji RP z dnia 2 kwietnia 1997 r. nie miał podstawy

prawnej dla swojego działania, w sprawie zostały naruszone istotne zasady

postępowania, a wydany wyrok jest niesprawiedliwy, gdyż nie został

popełniony czyn podlegający karze w postaci uchybienia godności sędziego.

W dniu 16 stycznia 2004 r. wniosek o wznowienie postępowania w sprawie

b. sędziego Sądu Okręgowego w stanie spoczynku złożył adwokat – jego

pełnomocnik. Jako podstawę wniosku o wznowienie postępowania wskazał na

występowanie w sprawie bezwzględnej podstawy wznowienia określonej art.

439 § 1 pkt 3, 4 i 5 w związku z art. 540 § 1 ust. 2 lit. a k.p.k., skutkującej

nieważnością postępowania, naruszenie art. 783 u.s.p. z 1985 r. przez orzeczenie

kary dyscyplinarnej pozbawienia prawa do stanu spoczynku z prawem do

uposażenia w sytuacji, gdy wymierzenie takiej kary Konstytucja RP zastrzegła

do właściwości sądu powszechnego (art. 180 w związku z art. 175 Konstytucji).

W uzasadnieniu wniosku pełnomocnik skazanego powołał się na przepis

art. 180 Konstytucji, według którego złożenie sędziego z urzędu może nastąpić

jedynie na podstawie orzeczenia sądu. W rozumieniu Konstytucji sądami są

tylko sądy powszechne i Sąd Najwyższy (art. 175). Sąd Dyscyplinarny nie był

więc kompetentny do zastosowania kary złożenia z urzędu, mógł stosować

wobec sędziów jedynie takie kary jak upomnienie, nagana, zawieszenie

waloryzacji uposażenia. Obwiniony sędzia nie dopuścił się również uchybienia

godności urzędu sędziego w stanie spoczynku, ponieważ praca w charakterze

adwokata nie uchybia tej godności. Nie istniał też przepis prawa, który

zabraniałby sędziemu w stanie spoczynku podejmowania pracy, do której

podjęcia skazany był zresztą zmuszony niską emeryturą. W sprawie doszło

ponadto do pogwałcenia następujących zasad konstytucyjnych: prawa do sądu

(art. 45), zasady sprawiedliwości (art. 2), zasady działania organów władzy na

podstawie przepisów prawa (art. 7), zakazu dyskryminacji (art. 32 ust. 2).

Wyroki obu Sądów Dyscyplinarnych naruszyły ponadto art. art. 1, 6, 7 i 14

Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności.

Sąd Najwyższy – Sąd Dyscyplinarny zważył, co następuje:

Przesłanki wznowienia postępowania dyscyplinarnego określa art. 126

ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U.

Nr 98, poz. 1070 ze zm., w skrócie: u.s.p. z 2001 r,). Stosownie do paragrafu 2

tego przepisu wznowienie postępowania na korzyść skazanego może nastąpić

także po jego śmierci, jeżeli wyjdą na jaw nowe okoliczności, które mogłyby

uzasadniać uniewinnienie lub wymierzenie kary łagodniejszej. Wniosek o

wznowienie postępowania w pierwszym rzędzie odwołuje się do okoliczności

nie wysłowionych wprost w powołanym przepisie, lecz do podstaw wznowienia,

określonych w kodeksie postępowania karnego. Należy zgodzić się ze

stanowiskiem (por. T. Ereciński, J. Gudowski, J. Iwulski, Komentarz do prawa o

ustroju sądów powszechnych i ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa,

Warszawa 2002 r., s. 126), że podstawy wznowienia określone w kodeksie

postępowania karnego konkretyzują ogólne sformułowanie art. 126 § 2 u.s.p.

2001 o „wyjściu na jaw nowych okoliczności lub dowodów”. Ponadto należy

mieć na uwadze, że przesłanki wznowienia określone art. 542 w związku z art.

439 § 1 k.p.k. mają charakter bezwzględny i zgodnie z ogólną zasadą art.128

u.s.p. z 2001 r., że w sprawach nieuregulowanych w przepisach o postępowaniu

dyscyplinarnym stosuje się odpowiednio przepisy kodeksu postępowania

karnego – znajdują one zastosowanie w postępowaniu dyscyplinarnym.

Wnioskodawca zarzucił, że orzekające w sprawie pozbawienia prawa do

stanu spoczynku wraz z prawem do uposażenia Sąd Dyscyplinarny i Wyższy

Sąd Dyscyplinarny nie miały kompetencji do orzeczenia takiej kary

dyscyplinarnej, ponieważ Konstytucja RP zastrzegła jej orzekanie do wyłącznej

właściwości sądu powszechnego albo Sądu Najwyższego (art. 180 w związku z

art. 175 Konstytucji). Stanowisko to nie zasługuje na uwzględnienie.

Istotnie, w zakresie orzekania wobec sędziów kary dyscyplinarnej złożenia

z urzędu w okresie przed wejściem w życie u.s.p. z 2001 r. wyrażono

wątpliwość, czy sądy dyscyplinarne były sądami, o jakich mowa w art. 180

Konstytucji, powołanymi do orzekania kary złożenia sędziego z urzędu.

Zdaniem Sądu Najwyższego w składzie orzekającym zgłoszona wątpliwość

nie uzasadnia jednak przyjęcia stanowiska, że sądy dyscyplinarne nie były

właściwe w zakresie orzekania kary dyscyplinarnej złożenia sędziego z urzędu.

Sądy dyscyplinarne zostały uregulowane w ustawie o ustroju sądów

powszechnych z 1985 r. w ramach sądownictwa powszechnego. Składały się z

sędziów wybieranych przez zgromadzenia ogólne sędziów Sądu Najwyższego i

Naczelnego Sądu Administracyjnego oraz zgromadzenia ogólne sędziów sądów

apelacyjnych oraz sądów okręgowych. Postępowanie dyscyplinarne miało

charakter sądowego postępowania dyscyplinarnego i było dwuinstancyjne. W

sądach tych orzekali niezawiśli sędziowie, a wyroki były wydawane w imieniu

Rzeczypospolitej Polskiej. W rozpoznawanej sprawie ponadto nie jest bez

znaczenia, że w stosunku do obwinionego sędziego nie została orzeczona kara

złożenia z urzędu lecz szczególna kara dyscyplinarna pozbawienia prawa do

stanu spoczynku wraz z prawem do uposażenia. Wprawdzie kara pozbawienia

prawa do stanu spoczynku jest określana jako odpowiednik kary złożenia

sędziego z urzędu, niemniej kary te nie mogą być utożsamiane. Według art. 783

u.s.p. z 1985 r. (analogicznie art. 104 § 3 u.s.p. z 2001 r.) do odpowiedzialności

dyscyplinarnej sędziów w stanie spoczynku stosuje się odpowiednio przepisy o

odpowiedzialności

dyscyplinarnej

sędziów,

z

tym

że

zamiast

kar

przewidzianych dla sędziów Sąd dyscyplinarny orzeka kary wymienione w tym

przepisie, w tym karę pozbawienia prawa do stanu spoczynku wraz z prawem do

uposażenia.

Nie zasługuje na uwzględnienie zarzut, że obwiniony sędzia nie dopuścił

się uchybienia godności sędziego po przejściu w stan spoczynku. Stosownie do

art. 683 u.s.p. z 1985 r. do sędziów w stanie spoczynku stosuje się odpowiednio

przepis art. 68. Artykuł 68 przewidywał, że sędzia sądu rejonowego oraz sędzia

sądu wojewódzkiego (okręgowego) nie może podejmować dodatkowego

zatrudnienia bez uzyskania uprzedniej zgody prezesa właściwego sądu, z

wyjątkiem zatrudnienia na stanowisku naukowo-dydaktycznym, dydaktycznym

lub naukowym, jeżeli wykonywanie tego zatrudnienia nie przeszkadza w

pełnieniu obowiązków sędziego. Nie ulega żadnej wątpliwości, że skazany

sędzia świadomie, działając w sposób ciągły, naruszył wymieniony przepis. W

tym względzie nie zaistniały żadne nowe okoliczności, które mogłyby

uzasadniać uniewinnienie skazanego lub wymierzenie mu kary łagodniejszej.

Powoływanie się przez skazanego na dorozumianą zgodę prezesa sądu na

wykonywanie zawodu adwokata jest całkowicie bezpodstawne w świetle

odmowy udzielenia zgody przez prezesa Sądu Okręgowego oraz negatywnego

stanowiska w tej sprawie zajętego przez kolegium tego Sądu. Nie zasługuje

również na uwzględnienie argumentacja odwołująca się do oceny zawodu

adwokata. Wyższy Sąd Dyscyplinarny w uzasadnieniu wyroku trafnie zwrócił

uwagę, że negatywna ocena dokonana przez Sąd pierwszej instancji nie odnosiła

się do zawodu adwokata, lecz do faktu wykonywania tego zawodu bez

wymaganej przepisami zgody właściwego prezesa sądu. Niezależnie od tego

należy podkreślić, że przeszkoda w postaci zakazu podejmowania zatrudnienia

lub sposobu zarobkowania, które mogłyby przynieść ujmę godności sędziego

przez sędziego w stanie spoczynku w istocie odnosi się do oceny zewnętrznej

bezstronności

sądów.

Wymieniony

zakaz

nie

jest

nakierowany

na

zagwarantowanie niezawisłości sędziego w stanie spoczynku (który nie pełni już

funkcji jurysdykcyjnych), lecz na zagwarantowanie niezawisłości sądu, która nie

mogłaby być zapewniona, gdyby sędzia w stanie spoczynku, pozostający nadal

w służbie, występował przed sądem, w którym uprzednio pełnił czynności

jurysdykcyjne, jako reprezentant jednej ze stron postępowania. Godziłoby to

bezpośrednio w społeczne poczucie sprawiedliwości. Trybunał Konstytucyjny w

postanowieniu z dnia 29 czerwca 2000 r. (Ts 118/99, OTK 2000, nr 5, poz. 155)

stwierdził, że zakaz wykonywania zawodu adwokata przy równoczesnym

pozostawaniu sędziego w stanie spoczynku ma charakter konstytucyjny ze

względu na to, iż działalność ta nie da się pogodzić z zasadami niezależności

sądów. Oznacza to, że sędzia w stanie spoczynku nie może wykonywać zawodu

adwokata także za ewentualną zgodą prezesa sądu, gdyż nie może ona uchylić

bezwzględnego zakazu o charakterze konstytucyjnym.

W świetle powyższych rozważań nie zasługują również na uwzględnienie

pozostałe zarzuty naruszenia przepisów Konstytucji, wymienione we wniosku o

wznowienie postępowania, których zresztą skarżący bliżej nie uzasadnił. Odnosi

się to również do wymienionych we wniosku przepisów Konwencji o Ochronie

Praw Człowieka.

Z przytoczonych motywów, orzeczono jak w sentencji postanowienia.