SDI 44/16 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt SDI 44/16 WYROKW IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 23 września 2016 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Michał Laskowski (przewodniczący, sprawozdawca)‎SSN Małgorzata Gierszon‎SSN Rafał MalarskiProtokolant Anna Kuras przy udziale Zastępcy Głównego Rzecznika Dyscyplinarnego Krajowej Izby Radców Prawnych,‎w sprawie radcy prawnego J. H.,‎obwinionego z art. 64 ust. 1 ustawy o radcach prawnych w zw. z art. 6 ust. 1 i art. 28 ust. 10 Kodeksu Etyki Radcy Prawnego,‎po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 23 września 2016 r.‎kasacji wniesionych przez obrońcę obwinionego oraz Ministra Sprawiedliwości‎od orzeczenia Wyższego Sądu Dyscyplinarnego Krajowej Izby Radców Prawnych w W. z dnia 15 marca 2016 r., zmieniającego orzeczenie Okręgowego Sądu Dyscyplinarnego Okręgowej Izby Radców Prawnych w S. z dnia 27 lipca 2015 r., uchyla zaskarżone orzeczenie i przekazuje sprawę Wyższemu Sądowi Dyscyplinarnemu Krajowej Izby Radców Prawnych w W. do ponownego rozpoznania.

UZASADNIENIE

Radca prawny J. H. obwiniony został o dokonanie siedmiu przewinień dyscyplinarnych z art. 64 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych i norm Kodeksu Etyki Radcy Prawnego, w związku z zaniechaniami jakich miał się dopuścić jako pełnomocnik z wyboru A. P.Okręgowy Sąd Dyscyplinarny Okręgowej Izby Radców Prawnych w S. orzeczeniem z dnia 27 lipca 2015 r., sygn. akt …/2014, uniewinnił J. H. od sześciu zarzutów i uznał go za winnego jednego przewinienia służbowego polegającego na tym, że działając jako pełnomocnik z wyboru A.

P. w S. w dniach od 10 kwietnia 2013 r. do dnia 24 kwietnia 2013 r. nie wniósł apelacji od wyroku Sądu Rejonowego w B. z dnia 14 marca 2013 r., sygn. akt I C …/11, to jest za winnego przewinienia służbowego z art. 64 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych w związku z art. 28 ust. 5 i 6 Kodeksu Etyki Radcy Prawnego i za przewinienie to wymierzył mu karę nagany z ostrzeżeniem.Odwołania od tego orzeczenia wnieśli Zastępca Rzecznika Dyscyplinarnego przy Okręgowej Izbie Radców Prawnych w S. i obwiniony.Zastępca Rzecznika Dyscyplinarnego zaskarżył orzeczenie w części obejmującej uniewinnienie obwinionego od przewinień dyscyplinarnych zarzucanych mu w punktach 1 i 2 .

Zarzucił orzeczeniu błąd w ustaleniach faktycznych mający wpływ na treść orzeczenia i wniósł o zmianę zaskarżonego orzeczenia poprzez uznanie obwinionego za winnego czynów z punktów 1 i 2 i wymierzenie mu kar zgodnych z wcześniejszym wnioskiem rzecznika. Obwiniony zaskarżył z kolei orzeczenie Okręgowego Sądu Dyscyplinarnego Okręgowej Izby Radców Prawnych w S. w części obejmującej punkty 6 i 8 części dyspozytywnej, to jest w zakresie uznania go za winnego przewinienia dyscyplinarnego i rozstrzygnięcia o kosztach. Obwiniony sformułował w odwołaniu szereg zarzutów obrazy przepisów prawa materialnego, obrazy przepisów postępowania i błędu w ustaleniach faktycznych i wniósł o uchylenie orzeczenia w zaskarżonej części i przekazanie sprawy w tym zakresie do ponownego rozpoznania Okręgowemu Sądowi Dyscyplinarnemu Okręgowej Izby Radców Prawnych w S.Po rozpoznaniu obu odwołań, Wyższy Sąd Dyscyplinarny Krajowej Izby Radców Prawnych w W. orzeczeniem z dnia 15 marca 2016 r., sygn. akt …/2015, zmienił zaskarżone orzeczenie w ten sposób, że uznał obwinionego za winnego popełnienia przewinienia dyscyplinarnego opisanego w punkcie 1 wniosku o wszczęcie postępowania dyscyplinarnego i wymierzył mu za nie karę nagany i karę dodatkową zakazu wykonywania patronatu przez okres roku oraz uznał obwinionego za winnego popełnienia przewinienia dyscyplinarnego opisanego w punkcie 2 wniosku o wszczęcie postępowania dyscyplinarnego i wymierzył mu za nie karę nagany.

W pozostałym zakresie zaskarżone orzeczenie utrzymane zostało w mocy.Kasacje od tego orzeczenia wnieśli Minister Sprawiedliwości i obrońca obwinionego.Minister Sprawiedliwości zaskarżył orzeczenie na niekorzyść obwinionego w części dotyczącej punktów 1 i 2 tego orzeczenia, to jest w części, w której uznano J. H. za winnego dwóch przewinień dyscyplinarnych. Minister Sprawiedliwości zarzucił orzeczeniu rażące naruszenie prawa procesowego, mające wpływ na jego treść, to jest art. 454 § 1 k.p.k. w zw. z art. 74¹ ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych poprzez skazanie obwinionego radcy prawnego w postępowaniu odwoławczym za czyny opisane w punktach 1 i 2 wniosku o wszczęcie postępowania dyscyplinarnego, podczas gdy Okręgowy Sąd Dyscyplinarny Okręgowej Izby Radców Prawnych w S. orzeczeniem z dnia 27 lipca 2015 r. uniewinnił go w pierwszej instancji od ich popełnienia.Minister Sprawiedliwości wniósł w kasacji o uchylenie zaskarżonego orzeczenia w tym zakresie i przekazanie sprawy Wyższemu Sądowi Dyscyplinarnemu Krajowej Izby Radców Prawnych w W. do ponownego rozpoznania.Obrońca obwinionego zaskarżył w kasacji orzeczenie Wyższego Sądu Dyscyplinarnego Krajowej Izby Radców Prawnych w W. w całości i zarzucił:1.naruszenie art. 117 § 2 i 2a k.p.k. w związku z art. 74¹ ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych – poprzez nieodroczenie rozprawy poprzedzającej wydanie zaskarżonego orzeczenia, pomimo wniosku obwinionego o jej odroczenie, który należycie usprawiedliwił niemożność stawiennictwa przedkładając zaświadczenie lekarza sądowego o niemożności uczestnictwa w rozprawach sądowych w dniach poprzedzającym i następującym po dniu wyznaczonej rozprawy,2.naruszenie art. 454 § 1 k.p.k. w związku z art. 74¹ ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych – poprzez skazanie obwinionego przez sąd odwoławczy za czyny wskazane w punktach 1 i 2 wniosku o wszczęcie postępowania dyscyplinarnego, od popełnienia których sąd dyscyplinarny pierwszej instancji go uniewinnił (czyli wbrew wyraźnemu zakazowi przewidzianemu przez cytowany przepis procedury karnej),3.naruszenie art. 17 § 1 pkt 2 k.p.k. w związku z art. 74¹ ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych – poprzez nieumorzenie postępowania dyscyplinarnego co do czynu opisanego w pkt 6 wniosku o wszczęcie postępowania dyscyplinarnego, pomimo że czyn tam opisany nie wyczerpuje znamion przewinienia dyscyplinarnego,4.naruszenie art. 64 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych – poprzez skazanie obwinionego za czyn nie stanowiący przewinienia dyscyplinarnego przewidzianego w powołanym przepisie,5.naruszenie art. 424 § 1 k.p.k. i art. 457 § 3 k.p.k. w związku z art. 74¹ ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych – poprzez pominięcie w uzasadnieniu orzeczenia dowodów na jakich oparł się Wyższy Sąd Dyscyplinarny,6.naruszenie art. 424 § 2 k.p.k. w związku z art. 74¹ ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych – poprzez niezawarcie w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia okoliczności, jakie Wyższy Sąd Dyscyplinarny miał na względzie przy ferowaniu kary orzeczonej za czyny opisane w punktach 1 i 2 wniosku o wszczęcie postępowania dyscyplinarnego,7.naruszenie art. 4, art. 5 § 2 i art. 7 k.p.k. w związku z art. 74¹ ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych – poprzez dokonanie oceny dowodów w sposób sprzeczny z dyrektywami określonymi w art. 7 k.p.k. i art. 5 § 2 k.p.k..Obrońca obwinionego wniósł o uchylenie zaskarżonego kasacja orzeczenia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wyższemu Sądowi Dyscyplinarnemu Krajowej Izby Radców Prawnych w W.W toku rozprawy kasacyjnej Zastępca Rzecznika Dyscyplinarnego Krajowej Izby Radców Prawnych w W. wniosła o uwzględnienie obu kasacji.Sąd Najwyższy zważył co następuje.Zarzuty zawarte w obu kasacjach okazały się zasadne i konieczne stało się uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wyższemu Sądowi Dyscyplinarnemu Krajowej Izby Radców Prawnych w W.Postępowanie dyscyplinarne to postępowanie o charakterze represyjnym, a odpowiedzialność za przewinienia dyscyplinarne zbliżona jest do odpowiedzialności karnej.

Z tego powodu w odniesieniu do postępowań dyscyplinarnych stosuje się poza specyficznymi regulacjami, które ich dotyczą, także przepisy procesowe zawarte w Kodeksie postępowania karnego. Ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych w art. 74¹ stanowi, że w sprawach nieuregulowanych w ustawie do postępowania dyscyplinarnego stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu postępowania karnego (k.p.k.). Ta decyzja ustawodawcy podyktowana jest w dużej mierze potrzebą zapewnienia obwinionym w toku postępowań dyscyplinarnych możliwości korzystania z zawartych w k.p.k. regulacji o charakterze gwarancyjnym.

Jedną z nich jest reguła ne peius z art. 454 § 1 k.p.k. Przepis ten, znajdujący niewątpliwie zastosowanie w postępowaniu dyscyplinarnym, stanowi, że sąd odwoławczy nie może skazać oskarżonego, który został uniewinniony w pierwszej instancji. Rozwiązanie to zapewniać ma oskarżonym, czy jak w postępowaniach dyscyplinarnych obwinionym, możliwość skorzystania z możliwości poddania wyroku skazującego kontroli odwoławczej. Wiąże się to z konstytucyjną zasadą dwuinstancyjności.Kiedy zatem sąd odwoławczy rozpoznający wniesiony na niekorzyść oskarżonego środek odwoławczy dojdzie do wniosku, że uniewinnienie oskarżonego przez sąd pierwszej instancji było niezasadne, może jedynie uchylić zaskarżone orzeczenie i skierować sprawę do sądu a quo do ponownego rozpoznania.

W polskiej procedurze karnej wykluczone jest bowiem na podstawie art. 454 § 1 k.p.k. skazanie przez sąd odwoławczy oskarżonego, który został uniewinniony w pierwszej instancji. W przedmiotowej sprawie zakaz ten został złamany przez Wyższy Sąd Dyscyplinarny Krajowej Izby Radców Prawnych w W. W tym stanie rzeczy zarzut kasacji Ministra Sprawiedliwości i odpowiedni zarzut kasacji obrońcy obwinionego są zasadne i konieczne było uchylenie tej części zaskarżonego orzeczenia.Zasadny jest nadto zarzut pierwszy kasacji obrońcy obwinionego, dotyczący nieodroczenia rozprawy poprzedzającej wydanie zaskarżonego orzeczenia.

Sytuacja w dniach przed tą rozprawą wyglądała następująco. Po wyznaczeniu terminu rozprawy odwoławczej na dzień 15 marca 2016 r. i zawiadomieniu o terminie obwinionego, ten wniósł o odroczenie terminu rozprawy ze względu na chorobę. Pismo w tej sprawie skierował do odwoławczego sądu dyscyplinarnego w dniu 11 marca 2016 r., a więc cztery dni przed wyznaczonym terminem (zob. k. 273 akt). Do pisma załączył dwa zaświadczenia lekarskie wystawione wprawdzie na potrzeby innych postępowań, z których jednak wynikało, że J. H. nie jest zdolny ze względu na chorobę, aby stawić się w sądzie w dniach 14 marca 2016 r. i 16 marca 2016 r.

Z zaświadczeń tych wynikało nadto, że przewidywany termin zdolności do stawienia się na wezwanie lub zawiadomienie to 19 marca 2016 r.Z protokołu rozprawy w Wyższym Sądzie Dyscyplinarnym w dniu 15 marca 2016 r. wynika, że Sąd zapoznał się z wnioskiem obwinionego i zaświadczeniami lekarskimi i uznał nieobecność obwinionego za nieusprawiedliwioną „z uwagi na niewykazanie niemożności stawienia się w dniu rozprawy, tj. w dniu 15 marca 2015 r.”Udział stron w rozprawie odwoławczej nie jest obowiązkowy i niestawiennictwo należycie zawiadomionej o terminie rozprawy strony nie tamuje rozpoznania sprawy pod warunkiem jednak, że strona nie korzysta ze swego prawa do udziału w rozprawie.

Wtedy gdy chce z tego prawa korzystać, a obiektywne powody uniemożliwiają udział to konieczne jest odroczenie rozprawy po to, aby umożliwić stronie osobiste uczestnictwo w rozprawie. Kwestie te reguluje przepis art. 68³ ust. 2 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych, podobnie zresztą jak art. 117 k.p.k. Obwiniony wyraził wolę osobistego uczestnictwa w rozprawie odwoławczej i przedstawił usprawiedliwienie swojej nieobecności. Wprawdzie rzeczywiście usprawiedliwienie to nie dotyczyło konkretnie dnia 15 marca, ale skoro zgodnie z wymogami z art. 117 § 2a k.p.k. obwiniony wykazał, że choroba uniemożliwia mu stawiennictwo w sądach w dniach 14 i 16 marca i dalej aż do 19 marca 2016 r., to wniosek sądu o braku stosownego usprawiedliwienia na dzień 15 marca ma charakter wysoce formalistyczny i nie sposób go zaakceptować.

Nie odraczając rozprawy naruszono procesowe uprawnienie obwinionego i zarzut kasacji obrońcy obwinionego dotyczący tej kwestii uznać trzeba za zasadny. Obwiniony ma prawo do osobistego uczestniczenia w rozprawie i przedstawiania argumentów przemawiających za uwzględnieniem jego odwołania i zwalczających wywody zawarte w środku odwoławczym wniesionym na jego niekorzyść. Na tym polega realizacja prawa do osobistej obrony. Obwiniony nie korzystał zresztą z pomocy obrońcy, a orzeczenie w efekcie zmieniono na jego niekorzyść. Naruszenie prawa ma w tej sytuacji charakter rażący i w sposób oczywisty wpłynęło na treść orzeczenia.

Biorąc pod uwagę zasadność omówionych dotąd zarzutów kasacji i konieczność uchylenia zaskarżonego orzeczenia w całości, zbędne jest ustosunkowanie się do dalszych zarzutów kasacji obrońcy obwinionego. Podczas ponownego rozpoznania sprawy odwoławczy sąd dyscyplinarny powinien mieć na uwadze granice zaskarżenia określone w odwołaniach i kasacjach. Wydaje się, że dalsze procedowanie w sprawie radcy prawnego J. H. ograniczone będzie do czynów opisanych w punktach 1, 2 i 6 wniosku o wszczęcie postępowania dyscyplinarnego, co powinno stanowić przedmiot rozważań sądów dyscyplinarnych nad zakresem prawomocności dotychczasowych orzeczeń w tej sprawie. eb