KAS 2/96 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 17 października 1996 r.

KAS 2/96

Żądanie przekazania na rachunek bankowy zakładowego funduszu

świadczeń socjalnych odsetek od zaległych kwot, które powinny zostać nań

przekazane w wysokości i terminach określonych w art. 5 i 6 ustawy z dnia 26

czerwca 1994 r. o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych (jednolity tekst:

Dz. U. z 1996 r., Nr 70, poz. 350) nie ma oparcia w przepisach określających obowiązek wypłacania składek, natomiast może być uzasadnione z uwagi na

szczególny interes pracowników (załogi) i stać się przedmiotem zobowiązania

ustanowionego przez kolegium arbitrażu społecznego.

Przewodniczący Sędzia SN: Walerian Sanetra (sprawozdawca), Członkowie:

Krzysztof Baradziej, Jan Golik, Wiesław Szwałek, Regina Jaskierska, Józef Kubla, Piotr

Rykala.

Kolegium Arbitrażu Społecznego przy Sądzie Najwyższym , po rozpoznaniu w

dniu 17 października 1996 r. sprawy z wniosku Międzyzakładowej Komisji

Koordynacyjnej NSZZ "Solidarność" [...] Spółki Węglowej SA w J.Z. o rozpatrzenie

sporu zbiorowego pracy w przedmiocie płatności świadczeń socjalnych.

p o s t a n o w i ł o:

1. stwierdzić, że [...] Spółka Węglowa SA w J.Z. naruszyła przepis art. 6 ust. 2

ustawy z dnia 4 marca 1994 r. o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych (Dz. U. z

1996 r. Nr 70, poz. 335), nie przekazując środków finansowych na rachunki bankowe

zakładowych funduszy świadczeń socjalnych należących do niej kopalń w terminach

przewidzianych w tym przepisie;

2. zobowiązać [...] Spółkę Węglową do przekazania na rachunki bankowe

zakładowych funduszy świadczeń socjalnych należących do niej kopalń odsetek od

nieprzekazanych w terminie kwot w wysokości oprocentowania sześciomiesięcznych

lokat rachunków bankowych tych funduszy za okres od dnia ich wymagalności do dnia

dokonania ich wpłat.

Uzasadnienie

W związku z nieosiągnięciem porozumienia zarówno w toku rokowań przeprowadzonych po wszczęciu sporu zbiorowego (wynika to z protokołu rozbieżności z

dnia 11 czerwca 1996 r.), jak i w ramach postępowania mediacyjnego (co wynika z

protokołu rozbieżności z dnia 16 lipca 1996 r.), pracownicza strona sporu zbiorowego,

którą jest Międzyzakładowa Komisja Koordynacyjna NSZZ "Solidarność" [...] Spółki

Węglowej SA w J.Z., NSZZ "Solidarność 80" [...] Spółki Węglowej SA oraz

Międzyzakładowa Komisja Związku Zawodowego "K." [...] Spółki Węglowej SA, wniosła

o rozpatrzenie istniejącego między nią a [...] Spółką Węglową SA w J.Z. sporu

zbiorowego przez Kolegium Arbitrażu Społecznego przy Sądzie Najwyższym.

Początkowo przedmiotem tego sporu było zgłaszane przez stronę związkową żądanie

realizacji przez Spółkę obowiązków wynikających z ustawy z dnia 4 marca 1994 r. o

zakładowym funduszu świadczeń socjalnych (Dz. U. z 1996 r., Nr 70, poz. 335 ze zm.),

a konkretnie terminowego przekazywania na konta zakładowych funduszy świadczeń

socjalnych poszczególnych kopalń (a także innych właściwych jednostek

organizacyjnych wchodzących w skład Spółki) kwot, które wynikają z zastosowania jej

przepisów. Na dalszym etapie sporu pojawiło się żądanie zrekompensowania "strat"

poniesionych przez poszczególne fundusze, skutkiem tego, że w określonych przez art.

6 ust. 2 ustawy o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych (31 maja i 30 września)

terminach na konta zakładowych funduszy przekazana została tylko część środków

finansowych, których wysokość jest ściśle określona w ustawie (wynika z zastosowania

określonych parametrów). To ostatnie żądanie zostało ostatecznie skonkretyzowane

przez stronę związkową w postępowaniu przed Kolegium Arbitrażu Społecznego w ten

sposób, że zgłosiła ona propozycję, by na konta poszczególnych zakładowych funduszy

przekazane zostały odsetki od kwot nie przekazanych w ustawowych terminach, w

wysokości odsetek ustawowych (46%), za okres od daty powstania zaległości do końca

1996 r.

W toku rokowań wywołanych wszczęciem sporu, jak również w postępowaniu

mediacyjnym, a także w postępowaniu przed Kolegium Arbitrażu Społecznego Spółka

nie kwestionowała, iż swoim postępowaniem (nie przekazywaniem w ustalonych

terminach i w ustalonej wysokości określonych sum) narusza przepis art. 6 ust. 2

ustawy o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych, tłumacząc jednocześnie swoje

zachowanie trudnościami ekonomicznymi i brakiem płynnych środków finansowych,

które mogłaby - bez dodatkowych strat finansowych - przekazać na konta funduszy

świadczeń socjalnych w wysokości wynikającej z ustawy. Spółka nie zakwestionowała

także właściwości Kolegium Arbitrażu Społecznego przy Sądzie Najwyższym jako

organu rozstrzygającego istniejący między nią a stroną związkową spór zbiorowy, a co

więcej przyjęła (podobnie, jak i strona związkowa), iż wydane przez to Kolegium

orzeczenie będzie wiążące dla stron (strony nie postanowiły, że orzeczenie nie będzie

dla nich wiążące - art. 16 ust. 6 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o rozwiązywaniu sporów

zbiorowych, Dz. U. Nr 55, poz. 236). Przedstawiciel Spółki w toku pierwszego

posiedzenia Kolegium Arbitrażu Społecznego stwierdził, że w okresie do połowy

października 1996 r. zaległości w przekazywaniu pieniędzy na konta zakładowych

funduszy świadczeń socjalnych zostaną zlikwidowane. Ze zobowiązania tego Spółka

się wywiązała, co wynika między innymi z przedstawianego przez nią pisma z dnia 15

października 1996 r. W czasie drugiego posiedzenia Kolegium przedstawiciel Spółki

początkowo stwierdził, że nie ma upoważnienia do wypowiadania się co do żądań

strony związkowej w sprawie odsetek od zaległości, a następnie oświadczył, że Spółka

byłaby skłonna ewentualnie zobowiązać się do przekazania na zakładowe fundusze

także odsetek, ale tylko za okres od daty powstania zaległości do dnia przekazania

środków na konta funduszy w wysokości - odpowiednio - 75% i 100% należności, przy

zastosowaniu takiej stopy procentowej jaka przyjmowana jest (w bankach, w których

poszczególne fundusze mają swoje konta) dla lokat trzymiesięcznych.

Kolegium Arbitrażu Społecznego przy Sądzie Najwyższym uznało swoją właściwość do rozpoznania wniosku o rozstrzygnięcie sporu zbiorowego, mimo istnienia w

tym względzie pewnych wątpliwości. W myśl bowiem ustawy o rozwiązywaniu sporów

zbiorowych (art. 1 i 2) stroną (pracodawczą) sporu zbiorowego jest pracodawca (spór

zakładowy) lub pracodawcy (spór wielozakładowy), których prawa i interesy mogą być

reprezentowane przez właściwe organizacje pracodawców. Wątpliwość bierze się stąd,

że [...] Spółka Węglowa (w zakresie którego spór dotyczy) nie jest pracodawcą w

rozumieniu art. 3 KP; pracodawcami są poszczególne kopalnie. Z uwagi jednakże na

sposób zarządzania i gospodarowania środkami finansowymi oraz organizację całej

Spółki, decyzje co do przekazania określonych kwot na rachunki poszczególnych

zakładowych funduszy świadczeń socjalnych, nie należą do tych pracodawców, lecz do

zarządu Spółki, co sprawia, iż toczenie sporu z poszczególnymi kopalniami jest mało

racjonalne. Rozstrzygnięty spór ma charakter wielozakładowy, gdyż w istocie dotyczy

braku środków na kontach zakładowych funduszy kilku pracodawców (kilku kopalń).

Jednocześnie zaś należało przyjąć, że stroną tego sporu nie są ci pracodawcy, a cała

Spółka, która w zakresie przekazywania środków na rzecz poszczególnych

zakładowych funduszy świadczeń socjalnych działa jak gdyby w imieniu i na rzecz tych

pracodawców, reprezentując ich w sporze zbiorowym. Szczególnie przy tym istotne jest

tu to, że ani poszczególne kopalnie (pracodawcy), ani sama Spółka nie kwestionowała,

iż może ona w zakresie rozpatrywanego problemu występować jako strona

legitymowana w sporze zbiorowym. Co więcej, Spółka wyraźnie przyjęła, iż

rozstrzygnięcie Kolegium Arbitrażu Społecznego będzie dla niej wiążące. Kolegium

Arbitrażu Społecznego miało także na uwadze i to, że sposób określenia stron sporu

zbiorowego w ustawie o rozwiązywaniu sporów zbiorowych nie w pełni przystaje do

realiów naszego życia gospodarczego, gdyż nie uwzględnia zwłaszcza funkcjonowania

w nim całego bogactwa różnego rodzaju struktur organizacyjnych, wymykających się

zbyt prostym schematem, przyjętym w ustawie o rozwiązywaniu sporów zbiorowych.

Pełniejszą świadomość tego faktu miał ustawodawca nowelizujący przepisy kodeksu

pracy dotyczące układów zbiorowych pracy (ustawa z dnia 29 września 1994 r. o

zmianie ustawy - Kodeks pracy i o zmianie niektórych ustaw, Dz. U. Nr 113, poz. 547),

przyznając zdolność układową nie tylko pracodawcy i organizacjom pracodawców, lecz

także ogólnokrajowym podmiotom gospodarczym (układy ponadzakładowe) oraz

organizacjom gospodarczym obejmującym więcej niż jednego pracodawcę (układy

zakładowe). Kierując się powyżej wskazanymi przesłankami, Kolegium Arbitrażu

Społecznego przy Sądzie Najwyższym uznało, że toczący się spór jest

wielozakładowym sporem zbiorowym (dotyczy wielu pracodawców), a jego stroną jest

[...] Spółka Węglowa działająca w "zastępstwie" ("z ramienia") pracodawców (kopalń),

gdyż tylko ona jest zobowiązana (a jednocześnie jako dysponent środków ma

możliwość) do przekazania określonych kwot na rachunki bankowe poszczególnych

pracodawców (kopalń) i innych jednostek organizacyjnych wchodzących w skład Spółki.

Stąd też Kolegium to było właściwe do rozstrzygnięcia powstałego sporu zbiorowego.

Spór ten w części dotyczył prawa w części zaś był sporem o interesy. W zakresie, w jakim strona pracownicza domagała się realizacji przez Spółkę obowiązków

wynikających z ustawy o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych był to spór o

prawo, natomiast w części dotyczącej odsetek spór stał się sporem o interesy. Spory

zbiorowe dotyczące realizacji obowiązków wynikających z obowiązującego prawa nie

powinny stanowić głównego przedmiotu rozstrzygania w trybie przepisów ustawy o

rozwiązywaniu sporów zbiorowych, gdyż w wypadku naruszenia prawa doprowadzenie

do jego respektowania (jego wyegzekwowania) powinno następować na drodze

stosowania przymusu państwowego przez właściwe organy państwowe. Natomiast

regulacje ustawy o rozwiązywaniu sporów zbiorowych mają głównie na celu stworzenie

prawnej możliwości - i w tym sensie prowadzenia sporu prawnego - likwidowania

sporów na tle rozbieżności interesów (sporów o interesy), przy czym w następstwie

przeprowadzonego postępowania chodzi o ukształtowanie nowego stanu prawnego,

czy też ustanowienie nowych obowiązków (nie wynikających z istniejącego wcześniej

porządku prawnego), które mogą dotyczyć zarówno przyszłości, jak i odnosić się do

okresu sprzed wszczęcia postępowania spornego, czy też podjęcia w sprawie określonych decyzji (zawartych w porozumieniu, czy też w orzeczeniu Kolegium Arbitrażu

Społecznego).

Według Kolegium, opóźnienie w przekazywaniu równowartości dokonywanych

odpisów i zwiększeń na rachunki bankowe zakładowych funduszy świadczeń socjalnych

nie rodzi prawa do odsetek. W myśl art. 359 KC odsetki od sumy pieniężnej należą się

tylko wtedy, gdy to wynika z czynności prawnej, albo z ustawy, z orzeczenia sądu lub z

decyzji innego właściwego organu, przy czym jeżeli wysokość odsetek nie jest w inny

sposób określona, należą się odsetki ustawowe. W szczególności nie można uznać, iż

opóźnienie w przekazaniu przez kierownika zakładu pracy równowartości dokonanych

odpisów i zwiększeń "na rachunek bankowy funduszy zakładowych świadczeń

socjalnych" stanowi niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania w

rozumieniu prawa cywilnego i w związku z tym nie ma zastosowania przepis art. 481

KC, przewidujący, iż jeżeli dłużnik opóźni się ze spełnieniem świadczenia pieniężnego,

wierzyciel może żądać odsetek za czas opóźnienia, jeżeli stopa odsetek nie została z

góry oznaczona, należą się odsetki ustawowe. Powinność pracodawcy przekazania

określonych kwot na konto zakładowego funduszu świadczeń socjalnych nie jest

bowiem jego długiem wobec tego funduszu w rozumieniu przepisów prawa cywilnego.

Środki te nie przestają być własnością pracodawcy, natomiast jest on ograniczany w

możliwości dysponowania nimi, gdyż może on je przeznaczyć jedynie na finansowanie

działalności socjalnej. W myśl art. 10 ustawy o zakładowym funduszu świadczeń

socjalnych środkami tego funduszu administruje kierownik zakładu pracy, on też określa

w regulaminie zasady przeznaczania środków tego funduszu na poszczególne cele i

rodzaje działalności socjalnej oraz zasady i warunki korzystania z usług i świadczeń

finansowanych z funduszu (art. 8 ust. 2). Fundusz ten jest instrumentem realizacji

obowiązku pracodawcy zaspokajania bytowych, socjalnych i kulturalnych potrzeb

pracowników (art. 16 i 94 pkt 4 KP), w konsekwencji też to on, a nie jakieś inne ciało

(organ, organizacja), może prowadzić wspólną działalność socjalną na warunkach

określonych w umowie (art. 9 ust. 1 ustawy o zakładowym funduszu świadczeń

socjalnych). W następstwie tego należy przyjąć, że obowiązujące prawo nie uzasadnia

twierdzenia, iż za opóźnienie w przekazaniu równowartości odpisów i zwiększeń na

konto zakładowego funduszu świadczeń socjalnych, przysługują odsetki (stanowisko

takie zajmuje także A.Sobczyk: Nowelizacja ustawy o zakładowym funduszu świadczeń

socjalnych - wybrane problemy, PiZS nr 8-9/1996, s. 86). Prawa tego nie można

wywieść z przepisów kodeksu cywilnego, z uwagi na okoliczność, iż "przekazanie

należnych środków na zakładowy fundusz świadczeń socjalnych" (art. 8 ust. 3 ustawy o

zakładowym funduszu świadczeń socjalnych) nie jest zobowiązaniem pracodawcy,

wobec tego funduszu, w rozumieniu prawa cywilnego, a jednocześnie ani ustawa o

zakładowym funduszu świadczeń socjalnych, ani też inne ustawy prawa takiego nie

ustanawiają.

Kolegium uznało jednakże, iż załogi kopalń mają interes w tym, by wpłaty na

konto poszczególnych zakładowych funduszy były dokonywane terminowo oraz, że w

następstwie świadomego, niepraworządnego zaniechania ze strony Spółki doszło do

ograniczania możliwości korzystania ze środków przeznaczonych na zaspokojenie

socjalnych potrzeb pracowników. Jaskrawa naganność (jaskrawe naruszenie prawa)

zachowania się Spółki, przy jednoczesnym faktycznym uszczupleniu możliwości korzystania przez załogi ze środków zakładowych funduszy świadczeń socjalnych, zdaniem Kolegium uzasadniają zobowiązanie jej do przekazania na rachunki bankowe

funduszów odsetek od zaległych wpłat w wysokości i za okresy wskazane w sentencji

orzeczenia. Konkretne terminy przekazania kwot tytułem należności wynikających ze

zobowiązania Spółki do powiększenia kwot zakładowych funduszy świadczeń

socjalnych poszczególnych kopalń o kwoty odsetek, powinny został uzgodnione ze

stroną związkową, z tym, że realizacja tego zobowiązania powinna nastąpić nie później

niż do końca bieżącego roku.

Kierując się powyżej wskazanymi przesłankami Kolegium Arbitrażu Społecznego

przy Sądzie Najwyższym postanowiło jak w sentencji.