IV KKN 608/97 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV KKN 608/97

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 3 stycznia 2002 r.

Sąd Najwyższy w Warszawie - Izba Karna na rozprawie w składzie

następującym:

Przewodniczący: SSN

Stanisław Zabłocki

Sędziowie: SN

Dorota Rysińska

SA del. do SN

Rafał Malarski (spr.)

Protokolant: Piotr Wypych

przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Krzysztofa Parchimowicza

po rozpoznaniu w dniu 3 stycznia 2002 r.

sprawy Z. P. i P. M.

skazanych z art. 94 § 2 uks

z powodu kasacji, wniesionej przez obrońcę skazanych

od wyroku Sądu Wojewódzkiego w C.

z dnia 14 marca 1997 r., sygn. II Ka […]

zmieniającego wyrok Sądu Rejonowego w C.

z dnia 13 listopada 1996 r., sygn. IV K […]

I. uchyla zaskarżony wyrok i zmieniony nim wyrok Sądu

Rejonowego w C. z dnia 13 listopada 1996 r. i uniewinnia

Z. P. i P. M. od popełnienia zarzucanych im czynów;

II. obciąża kosztami procesu Skarb Państwa;

III. zwraca oskarżonym wniesione opłaty kasacyjne po 300 zł.

UZASADNIENIE

Sąd Rejonowy w C. wyrokiem z dnia 13 listopada 1996 r. skazał na kary

grzywny – Z. P. w wysokości 10 000 zł a P. M. w wysokości 6 000 zł za czyny

określone w art. 94 § 2 uks, które polegały na tym, że poprzez nierzetelne

prowadzenie księgi przychodów i rozchodów uszczuplili należne za rok 1992

podatki dochodowy od osób fizycznych – Z. P. o kwotę 58 027 zł a P. M.

o kwotę 30 366 zł – i obrotowy o kwotę 957 zł.

W wyniku złożonej przez obrońcę apelacji Sąd Wojewódzki w C.

w dniu 14 marca 1997 r., skorygował zaskarżony wyrok jedynie w części

dotyczącej zastępczych kar pozbawienia wolności.

We wniesionej od prawomocnego wyroku sądu odwoławczego kasacji

obrońca skazanych zarzucił: 1) obrazę prawa materialnego, mianowicie art. 94 §

2 uks w zw. z art. 4 uks, poprzez przyjęcie przez sąd drugiej instancji działania

skazanych z zamiarem ewentualnym, mimo że sąd a quo przypisał im winę

nieumyślną w postaci niedbalstwa; 2) błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych

za podstawę orzeczenia mający wpływ na jego treść, polegający na uznaniu

skazanych za winnych nierzetelnego prowadzenia księgi podatkowej, podczas

gdy księgowość pozostawała w ręku zatrudnionego przez nich ekonomisty W.

P.. W oparciu o tak zredagowane zarzuty skarżący wniósł: a) o zmianę wyroków

sądów

obu

instancji

przez

uniewinnienie

oskarżonych

od popełnienia

zarzucanych im czynów, ewentualnie b) o uchylenie wyroków sądów obu

instancji i przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu w C. do ponownego

rozpoznania.

W odpowiedzi na kasację Prokurator Wojewódzki w C. wniósł o jej

oddalenie. Prokurator Prokuratury Krajowej na rozprawie kasacyjnej złożył

wniosek o uwzględnienie kasacji, domagając się uchylenia zaskarżonego

wyroku i przekazania sprawy sądowi odwoławczemu do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja okazała się zasadna.

1. Treść zamieszczonego w części wstępnej kasacji zarzutu (chodzi o

zarzut ujęty jako obraza prawa materialnego, mianowicie art. 94 § 2 uks w zw. z

art. 4 uks) oraz odnoszący się do niego fragment uzasadnienia kasacji, w którym

napisano, iż organ drugoinstancyjny uchybił zakazowi reformationis in peius,

upoważniały Sąd Najwyższy do przyjęcia – zgodnie z regułą interpretacyjną

wyrażoną w art. 118 § 1 kpk, w myśl której znaczenie czynności procesowej

ocenia się według treści złożonego oświadczenia – że skarżący w istocie

postawił sądowi odwoławczemu zarzut naruszenia art. 383 § 1 kpk z 1969 r.

W pełni trafnie autor kasacji wskazał, iż według Sądu Rejonowego w C. Z. P. i P. M. dopuścili się uszczuplenia podatków (dochodowego od osób

fizycznych i obrotowego) z winy nieumyślnej w postaci niedbalstwa.

Warto w tym miejscu przytoczyć in extenso stanowisko sądu pierwszej instancji:

„zebrany w sprawie materiał dowodowy wskazuje na winę oskarżonych,

polegającą na niedbalstwie” (s. 4 uzasadnienia, k. 135).

Pogląd sądu odwoławczego, jakoby posłużenie się przez sąd a quo

terminem „niedbalstwo” było efektem jedynie pewnej „niezręczności”, nie

wytrzymuje krytyki. Po pierwsze – takie podejście musiałoby prowadzić do

wniosku, iż sąd pierwszej instancji użył określonego zwrotu prawniczego nie

zdając sobie sprawy z jego znaczenia. Byłoby to przypuszczenie najzupełniej

dowolne. Można z całą pewnością przyjąć, iż sąd ten traktował „niedbalstwo”

jako jedną z postaci winy nieumyślnej, o której mowa w art. 7 § 2 kk z 1969 r.

(sprawca nie przewidywał możliwości popełnienia czynu zabronionego, choć

powinien i mógł przewidzieć). Po drugie – motywacyjna część wyroku sądu

rejonowego nie zawiera ani jednego sformułowania, które wskazywałoby, że

Z. P. i P. M. obejmowali znamiona przedmiotowej strony czynu z art. 94 § 2 uks

choćby zamiarem ewentualnym. Wymowne jest poczynione przez sąd a quo

ustalenie, że po przejściu w 1993 r. na tzw. pełną księgowość nie stwierdzono

jakichkolwiek nieprawidłowości w prowadzeniu ksiąg rachunkowych.

Wyrażenie przez Sąd Wojewódzki w C. zapatrywania, że oskarżeni

przewidywali możliwość popełnienia czynu określonego w art. 94 § 2 uks i na to

się godzili, stanowiło zatem jaskrawe złamanie obowiązującego w polskim

prawie karnym procesowym zakazu reformationis in peius. Art. 383 § 1 kpk z

1969 r. jednoznacznie stanowił, że sąd odwoławczy może orzec na niekorzyść

oskarżonego tylko wtedy, gdy wniesiono na jego niekorzyść środek

odwoławczy, i tylko w granicach środka odwoławczego. Związek między

stwierdzonym uchybieniem procesowym a treścią zaskarżonego wyroku jest

oczywisty i stąd koniecznym stało się uchylenie tegoż orzeczenia.

2. Dokonane przez sąd pierwszej instancji ustalenie, że oskarżeni działali

nieumyślnie (w postaci niedbalstwa), wykluczało możliwość przypisania im

przestępstwa skarbowego określonego w art. 94 § 2 uks, które popełnione być

mogło tylko z winy umyślnej. Materialnoprawną zasadę subiektywizmu,

zgodnie z którą odpowiedzialność karna zachodziła w razie popełnienia

przestępstwa skarbowego z winy umyślnej, chyba że przepis szczególny

przewidywał także odpowiedzialność karną w razie popełnienia przestępstwa

skarbowego z winy nieumyślnej, statuował art. 4 uks.

Nie ulega więc kwestii, że Sąd Rejonowy w C. dopuścił się szczególnie

poważnego naruszenia prawa materialnego. Skazał oskarżonych za nieumyślne

popełnienie czynu, którego karalność warunkowana była istnieniem winy

umyślnej.

W tej sytuacji, gdy rażące naruszenie prawa przez sąd odwoławczy

łączyło się ściśle z orzeczeniem pierwszoinstancyjnym (owa rażąca obraza

prawa przez sąd ad qeum była „zakotwiczona” w wyroku sądu rejonowego).

niezbędnym stało się uchylenie nie tylko zaskarżonego wyroku, ale i

poprzedzającego go wyroku sądu a quo.

3. Wobec obowiązywania tzw. pośredniego zakazu reformationis in peius,

według którego w razie przekazania sprawy do ponownego rozpoznania wolno

w dalszym postępowaniu wydać orzeczenie surowsze niż uchylone tylko wtedy,

gdy orzeczenie to byłoby zaskarżone na niekorzyść oskarżonego, zgoła

nieracjonalnym postąpieniem byłoby przekazanie in concreto sprawy sądowi

pierwszej instancji w ramach tzw. orzeczenia następczego do ponownego

rozpoznania. W świetle art. 443 kpk, którego zakres jest zdecydowanie szerszy

od obowiązującego poprzednio przepisu art. 408 kpk z 1969 r. (dawne

uregulowanie ograniczało omawiany zakaz wyłącznie do kary), Sąd Rejonowy

w C. nie mógłby po prostu wydać innego rozstrzygnięcia niż uniewinniającego.

Skoro zatem uwzględnienie tzw. pośredniego zakazu reformationis in

peius musiałoby doprowadzić w realiach konkretnej sprawy do wydania w

ponownym postępowaniu wyroku uniewinniającego, to zaistniała podstawa do

skorzystania z wyjątkowej możliwości przewidzianej w art. 537 § 2 kpk i

uniewinnienia na etapie postępowania kasacyjnego obu oskarżonych od

popełnienia zarzucanych im czynów.

4. Tylko na marginesie celowe wydaje się zaznaczenie, że poza zasięgiem

rozważań Sądu Najwyższego pozostał zarzut błędu w ustaleniach faktycznych,

jako że skarżący nie kwestionował sposobu ich dokonania. Tego rodzaju zarzut

nie stanowił pod rządami dawnej ustawy karnoprocesowej (art. 463a § 1 kpk z

1969 r.) i nie stanowi obecnie (art. 523 § 1 kpk) podstawy kasacji.

5. Uniewinnienie oskarżonych sprawiło, że kosztami procesu za całe

postępowanie obciążono Skarb Państwa (art. 632 pkt 2 kpk). Wobec

uwzględnienia kasacji zwrócono oskarżonym uiszczone przez nich opłaty (art.

527 § 4 kpk).

Przewodniczący: SSN (Stanisław Zabłocki)

Sędziowie: SSN (Dorota Rysińska)

aw

f/ak

SA del. do SN (Rafał Malarski)