IV KKN 578/00 · Sąd Najwyższy

WYROK Z DNIA 26 STYCZNIA 2001 R.

IV KKN 578/00

Oczywistą zasadność kasacji wiązać należy przede wszystkim z oceną trafności uchybień, jakie, stosownie do obowiązku wynikającego z treści

art. 526 § 1 k.p.k. oraz na podstawach wskazanych w art. 523 § 1 k.p.k.,

zostały w skardze podane, a które – w granicach zaskarżenia i podniesionych zarzutów (art. 536 k.p.k.) – rozważane są przez sąd kasacyjny. Jeśli

ocena co do zaistnienia przynajmniej jednego uchybienia (art. 436 w zw. z

art. 518 k.p.k.), jako powodującego konieczność wzruszenia prawomocnego wyroku w nie mniejszym niż oznaczony w skardze zakresie zaskarżenia

i zgodnie ze wskazanym w niej (na korzyść) kierunkiem, nie nasuwa żadnych wątpliwości i zastrzeżeń, których wyjaśnieniu służy przeprowadzenie

w tej kwestii rozważań w toku kontrakdyktoryjnej rozprawy, to określony

przepisem art. 535 § 3 k.p.k. warunek uwzględnienia kasacji w całości wobec jej oczywistej zasadności jest spełniony.

Przewodniczący: sędzia SN J. Musioł.

Sędziowie SN: D. Rysińska (sprawozdawca), J. Szewczyk.

Sąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 26 stycznia 2001 r. sprawy

Jana B. – w trybie art. 535 § 3 k.p.k. – oskarżonego z art. 87 § 1 k.w., art.

94 § 1 k.w. w zw. z art. 45 ust. 1 pkt 1 i art. 87 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 20

czerwca 1997 r. – Prawo o ruchu drogowym, z powodu kasacji, wniesionej

przez Prokuratora Generalnego na korzyść oskarżonego od wyroku Sądu

Rejonowego w K. z dnia 8 marca 2000 r.

uchylił

zaskarżony wyrok w części dotyczącej orzeczenia o karze i

sprawę w tym zakresie przekazał do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w K.

UZASADNIENIE

Po rozpoznaniu sprawy Jana B., przekazanej przez Kolegium do

Spraw Wykroczeń przy Sądzie Rejonowym w K. w trybie art. 55a § 1

k.p.s.w., Sąd Rejonowy w K. wyrokiem z dnia 8 marca 2000 r. uznał oskarżonego za winnego tego, że: „w dniu 10 listopada 1999 r. około godz. 1210

w miejscowości J., będąc w stanie nietrzeźwości, przy stwierdzonej zawartości 2,34 o/oo alkoholu w wydychanym powietrzu, kierował samochodem

osobowym marki «Polonez», a nadto nie posiadał wymaganych uprawnień

do kierowania pojazdami (prawa jazdy)” i kwalifikując ten czyn z art. 87 § 1

k.w., art. 94 § 1 k.w. w zw. z art. 45 ust. 1 pkt 1 i art. 87 ust. 1 pkt 1 ustawy

z dnia 20 czerwca 1997 r. – Prawo o ruchu drogowym – na podstawie art.

87 § 1 w zw. z art. 9 § 1 k.w. skazał oskarżonego na karę 10 dni aresztu.

Na podstawie art. 87 § 1 k.w. w zw. z art. 9 § 1 k.w. wymierzył oskarżonemu karę grzywny w kwocie 1 000 zł. Ponadto, na podstawie art. 87 § 3

k.w., orzekł wobec oskarżonego zakaz prowadzenia wszelkich pojazdów

mechanicznych na okres 3 lat, a na podstawie art. 29 § 3 k.w. nałożył nań

obowiązek zwrotu dokumentu uprawniającego do prowadzenia pojazdów

właściwemu Urzędowi Komunikacyjnemu.

Powyższy wyrok nie został zaskarżony przez żadną ze stron i uprawomocnił się.

Od tego prawomocnego wyroku kasację wniósł Prokurator Generalny. Zaskarżając wyrok na korzyść Jana B. w części dotyczącej orzeczenia

kary grzywny oraz nałożenia na oskarżonego obowiązku zwrotu dokumen-

tu uprawniającego do prowadzenia pojazdów mechanicznych, skarżący

zarzucił rażące i mające wpływ na treść wyroku naruszenie prawa materialnego, tj.:

- art. 87 § 1 w zw. z art. 9 § 1 k.w., polegające na orzeczeniu wobec

oskarżonego sprzecznie z dyspozycją tych przepisów kary grzywny obok aresztu,

- art. 29 § 3 zd. 2 k.w. polegające na zobowiązaniu oskarżonego do zwrotu do Wydziału Komunikacji prawa jazdy, mimo że w dacie zdarzenia

tego dokumentu nie miał.

Biorąc powyższe za podstawę, autor kasacji wnosił o uchylenie opisywanego wyroku w zaskarżonej części.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja jest oczywiście zasadna. Podniesione w niej zarzuty obrazy

prawa materialnego są w pełni trafne i należało je w całości podzielić.

Wymierzając Janowi B. karę za wykroczenie kwalifikowane z art. 87

§ 1 k.w. i art. 94 § 1 k.w., Sąd Rejonowy zastosował przepis art. 9 § 1 k.w.,

który w wypadku skazywania za czyn wypełniający znamiona wykroczeń

określonych w dwóch przepisach ustawy nakazuje stosowanie przepisu

surowszego. W niniejszej sprawie przepisem tym był niewątpliwie art. 87

§ 1 k.w., gdyż jego sankcja przewiduje karę aresztu albo grzywny w oznaczonej minimalnej wysokości, podczas gdy w sankcji art. 94 § 1 k.w. znalazło się jedynie zagrożenie karą grzywny. Stosując przytaczany przepis art.

87 § 1 k.w., Sąd Rejonowy obraził jednak ten przepis, gdyż na jego podstawie wymierzył dwie kary, tj. karę aresztu i karę grzywny w sytuacji, gdy

zagrożenie tymi karami – jak już wspomniano – zostało określone alternatywnie. Wobec tego, wymierzenie obu tych kar obok siebie, zamiast tylko

jednej z nich, było w oczywisty sposób niedopuszczalne. Przyznając zatem

skarżącemu rację, iż doszło do rażącego uchybienia wskazanej normy, na

marginesie jedynie zauważyć należało w tym miejscu, iż nietrafne było po-

łożenie w skardze akcentu na niedopuszczalność wymierzenia tylko kary

grzywny obok kary aresztu, na co zdaje się wskazywać zestawienie prezentowanego w części wstępnej kasacji zakresu zaskarżenia wyroku (co

do grzywny) z treścią postawionego wniosku końcowego o uchylenie wyroku w zaskarżonej części, innego uzasadnienia bowiem w złożonej skardze

nie przedstawiono. Treść faktycznie postawionego zarzutu obrazy przepisu

prawa materialnego przesądza jednak zarówno ocenę co do rzeczywistego

zakresu wniesionej skargi (co do kary), jak i ocenę oczywistej zasadności

tegoż zarzutu, co wywiedziono powyżej.

Zgodzić się także należało z autorem kasacji, iż w zaskarżonym

orzeczeniu Sąd Rejonowy obraził również przepis art. 29 § 3 zd. 2 k.w.,

przewidujący nałożenie na osobę skazaną obowiązku zwrotu dokumentu

uprawniającego do prowadzenia pojazdu. Nałożenie tego obowiązku nie

miało żadnej racji bytu, skoro z przyjętego zaskarżonym wyrokiem ustalenia, odpowiadającego kwalifikacji prawnej z art. 94 § 1 k.w., wynikało, że

Jan B. w dacie zdarzenia nie miał uprawnień do prowadzenia pojazdów

mechanicznych, i nie miał dokumentu w postaci prawa jazdy.

Wskazane uchybienia miały charakter rażący, zaś naruszenie podanych przepisów prawa – istotny wpływ na treść opisywanych rozstrzygnięć

zaskarżonego wyroku.

W związku z podzieleniem – wobec ich oczywistej zasadności – podniesionych w kasacji zarzutów obrazy prawa materialnego, Sąd Najwyższy

uwzględnił wniosek Prokuratora Generalnego o uchylenie zaskarżonego

wyroku w części dotyczącej orzeczenia o karze (art. 447 § 2 w zw. z art.

518 k.p.k.). Jednocześnie jednak Sąd Najwyższy uznał za konieczne nie

tylko uchylenie zaskarżonego wyroku, ale i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu. Wydanie przez Sąd Najwyższy

orzeczenia, polegającego na „skasowaniu” kary grzywny, jak o to zdaje się

wnioskować skarżący, nie jest możliwe, gdyż orzeczenie takie byłoby w

istocie rozstrzygnięciem reformatoryjnym, do jakiego sąd kasacyjny uprawniony jest jedynie w wyjątkowych, określonych przepisem art. 537 § 2

k.p.k., wypadkach, które nie dotyczą omawianej sytuacji. Sedno sprawy w

omawianym zakresie nie sprowadza się do automatycznego uchylenia nie

mającego podstaw prawnych orzeczenia, ani też do wydania któregoś z

następczych orzeczeń, o których mowa w drugiej części przepisu art. 537

§ 2 k.p.k. (orzeczenia umarzającego lub uniewinniającego), lecz w istocie

do rozstrzygnięcia, która z kar, tj. kara aresztu, czy kara grzywny, powinna

być oskarżonemu wymierzona. Skoro, nie bacząc na alternatywność sankcji przewidzianych w art. 87 § 1 k.w., sąd orzekający wymierzył obie przewidziane w nim kary, a treść wyroku nie daje żadnych podstaw do stwierdzenia, którą z tych kar wymierzył „niepotrzebnie”, to uchylenie przez Sąd

Najwyższy jednej z nich przesądzałoby o zasadności wymierzenia drugiej.

Do czynienia zaś takich ocen sąd kasacyjny nie jest uprawniony, gdyż

kwestia wymiaru kary (doboru jej rodzaju) leży wyłącznie w gestii sądu

pierwszej lub drugiej instancji. Temu właśnie celowi służy przekazanie

sprawy w opisywanym zakresie do ponownego rozpoznania, czemu na

przeszkodzie nie może stać podnoszony w kasacji fakt, iż po wykonaniu

obu wymierzonych Janowi B. kar, na mocy zarządzenia Przewodniczącego

Wydziału zwrócono oskarżonemu uiszczoną grzywnę (art. 529 i 538 § 1

k.p.k.).

Na koniec rozstrzygnąć należało, czy fakt, iż wprawdzie podzielono w

całości zarówno podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty obrazy przepisu

prawa materialnego, jak i zasadniczy jej wniosek o uchylenie wyroku w zaskarżonej części, natomiast uznano ponadto za konieczne – szerzej niż o

to wnioskowano w kasacji – wydanie orzeczenia następczego o skierowaniu sprawy do ponownego rozpoznania, pozwala na uznanie wniesionej

kasacji za „oczywiście zasadną”, zaś rozstrzygnięcie o niej, jako spełniające wymóg „uwzględnienia w całości” w rozumieniu art. 535 § 3 k.p.k. W

związku z powyższym, zdaniem Sądu Najwyższego stwierdzić należało, iż

wniesiona kasacja nie traci przymiotu oczywistej zasadności przez sam fakt

jedynie częściowego niepodzielenia przez sąd kasacyjny złożonego w niej

wniosku, gdy podniesione w tej kasacji, istotne z punktu widzenia rozstrzygnięcia, zarzuty zostały w całości uwzględnione, co spowodowało wzruszenie prawomocnego wyroku w granicach, w jakich skarżący się tego domagał. Oczywistą zasadność kasacji wiązać należy przede wszystkim z

oceną trafności uchybień, jakie, stosownie do obowiązku wynikającego z

treści art. 526 § 1 k.p.k. oraz na podstawach wskazanych w art. 523 § 1

k.p.k., zostały w skardze podane, a które – w granicach zaskarżenia i podniesionych zarzutów (art. 536 k.p.k.) – rozważane są przez sąd kasacyjny.

Jeśli ocena co do zaistnienia przynajmniej jednego uchybienia (art. 436 w

zw. z art. 518 k.p.k.), jako powodującego konieczność wzruszenia prawomocnego wyroku w nie mniejszym niż oznaczony w skardze zakresie zaskarżenia i zgodnie ze wskazanym w niej (na korzyść) kierunkiem, nie nasuwa żadnych wątpliwości i zastrzeżeń, których wyjaśnieniu służy przeprowadzenie w tej kwestii rozważań w toku kontrakdyktoryjnej rozprawy, to

określony przepisem art. 535 § 3 k.p.k. warunek uwzględnienia kasacji w

całości wobec jej oczywistej zasadności jest spełniony. Rozstrzygnięcie,

czy spełnienie tego warunku następuje również wówczas, gdy do wzruszenia prawomocnego wyroku dochodzi nie w wyniku podzielenia podanego w

skardze uchybienia, lecz w wyniku zauważenia przez Sąd Najwyższy z

urzędu takiego uchybienia, do którego kontroli jest zobowiązany niezależnie od granic zaskarżenia i podniesionych zarzutów (art. 536 in fine k.p.k.),

leży poza zakresem rozważań czynionych na użytek niniejszej sprawy.

Nadmienić jedynie trzeba, iż wydaje się, że oczekiwany przez skarżącego

skutek w postaci wzruszenia prawomocnego orzeczenia nie może być

uznany w tej mierze za element decydujący, i to nie tyle z powodu trudności interpretacyjnych, wynikających z powiązania w art. 535 § 3 k.p.k. kwe-

stii uwzględnienia „w całości” wniesionej kasacji z jej „zasadnością”, ile z tej

przyczyny, że każdorazowo rozważenia wymagało by, czy rozstrzygnięcie

o zaistnieniu niedostrzeżonego przez strony uchybienia spełniałoby warunek „oczywistości”, niezbędnej do rozstrzygnięcia tej kwestii na posiedzeniu bez ich udziału.

W każdym jednak wypadku, wydaje się nie ulegać wątpliwości, że

„oczywista zasadność” wniesionej kasacji, powodująca jej „uwzględnienie

w całości”, odnosi się do oceny uchybień skutkujących samym wzruszeniem orzeczenia, nie zaś do oceny prawidłowości jej wniosku końcowego.

Nie ma zatem znaczenia, o wydanie jakiego orzeczenia następczego wnosił skarżący na wypadek uwzględnienia przez sąd kasacyjny zasadniczego

wniosku skargi o uchylenie zaskarżonego wyroku. Zauważyć wszak należało, iż istotą orzeczenia kasacyjnego, w wypadku uznania wniesionej kasacji za zasadną, jest wzruszenie prawomocnego orzeczenia. Dopiero po

„skasowaniu” (uchyleniu) wyroku możliwe jest podjęcie jednego z orzeczeń

następczych (art. 537 § 2 k.p.k.), których znaczenie jest wtórne wobec zasadniczego rozstrzygnięcia kasacyjnego. Występujące w praktyce przyczyny, dla których rozstrzygnięcia następcze sądu kasacyjnego „rozmijają się”

z prezentowanymi w skargach wnioskami końcowymi (których przytoczenie

nie należy nawet do formalnych wymogów kasacji – por. art. 526 § 1

k.p.k.), są różne i nie sposób ich wszystkich wymienić. Dość choćby przypomnieć, iż w kasacjach wnoszonych przed wejściem w życie kodeksu postępowania karnego z 1997 r. skarżący mogli się domagać wydania przez

sąd kasacyjny reformatoryjnego orzeczenia następczego zgodnie z regułami art. 473a § 2 d.k.p.k., w obecnym zaś stanie prawnym wydanie takiego

orzeczenia zostało ściśle ograniczone (art. 537 k.p.k.). Nie oznacza to, iżby

wadliwa, z obecnego punktu widzenia, konstrukcja wniosku miała przesądzać o niemożności uwzględnienia kasacji „w całości” jako „oczywiście zasadnej” (na tym tle por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 grudnia 2000

r., II KKN 142/98, OSNKW 2001, z. 1-2, poz. 12). Za przeszkodę taką trudno więc również uznać skonstruowanie błędnego wniosku końcowego już

na gruncie obecnie obowiązujących przepisów prawa. Sam charakter postępowania kasacyjnego, który oddaje specyfika wydawanych w jego toku

orzeczeń, nakazuje – przy ocenie omawianej tu przesłanki stosowania art.

535 § 3 k.p.k. – położenie nacisku na analizę słuszności wniosku zasadniczego rozpatrywanej skargi w powiązaniu z oceną postawionych w niej zarzutów. Rzecz tylko w tym, by owe zasadnicze rozstrzygnięcie kasacyjne w

całości obejmowało (uwzględniało) wniesiony środek w jego granicach, tj.,

by w całości (a nie tylko w części) dotyczyło oznaczonego w nim zakresu

zaskarżenia oraz aby było zgodne z jego (oznaczonym na korzyść) kierunkiem.

Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd Najwyższy uznał, iż w niniejszej

sprawie spełnione zostały przesłanki uwzględnienia kasacji w całości wobec jej oczywistej zasadności, gdyż w granicach wniesionej skargi zaistniała konieczność wzruszenia prawomocnego wyroku Sądu Rejonowego w

następstwie uznania, iż podniesione w kasacji zarzuty są w pełni trafne, a

wskazane w niej uchybienia zaskarżonego wyroku mają jednoznaczny charakter.