IV KKN 547/97 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV KKN 547/97

POSTANOWIENIE

Dnia 17 grudnia 2001 r.

Sąd Najwyższy w Warszawie - Izba Karna na rozprawie w składzie

następującym:

Przewodniczący: SSN – Przemysław Kalinowski (spr.)

Sędziowie:

SN – Józef Skwierawski

SN – Jerzy Steckiewicz

Protokolant – Wanda Ciszewska

przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej – Krzysztofa Parchimowicza

po rozpoznaniu w dniu 17 grudnia 2001 r.

sprawy P. K.

oskarżonego z art. 145 § 2 dkk

z powodu kasacji, wniesionej przez Prokuratora Wojewódzkiego

od wyroku Sądu Wojewódzkiego w N.

z dnia 26 czerwca 1997 r., sygn. II Ka […]

zmieniającego wyrok Sądu Rejonowego w G.

z dnia 10 lipca 1996 r., sygn. II K […]

oddala kasację, a kosztami sądowymi postępowania kasacyjnego

obciąża Skarb Państwa.

UZASADNIENIE

Sąd Rejonowy w G. wyrokiem z dnia 10 lipca 1996 r. sygn. akt II K

[…] uznał P. K. za winnego tego, ze w dniu 18 kwietnia 1995 r. w R. woj.

[…]:

1. umyślnie naruszył zasady bezpieczeństwa w ruchu drogowym w ten sposób,

że kierując niesprawnym mechanicznie samochodem osobowym m-ki F.

na prostym odcinku drogi jechał ze zbyt dużą prędkością i nie obserwował

należycie sytuacji na jezdni, wskutek czego po wyminięciu jadącego

z przeciwnego

kierunku

autobusu

doprowadził

do

potrącenia

przechodzących przez jezdnię A. P. i M. P., powodując u A. P. obrażenia

głowy prowadzące do zgonu tej pokrzywdzonej, a u M. P. rany tłuczonoszarpane głowy, złamanie kości piszczelowej i strzałkowej podudzia lewego,

tj. uszkodzenie ciała i rozstrój zdrowia na okres powyżej siedmiu dni, który

to czyn Sąd I instancji zakwalifikował

jako

dokonanie przestępstwa

z art. 145 § 2 d.kk i za to na podstawie powołanego przepisu wymierzył

oskarżonemu karę 2 lat i 7 miesięcy pozbawienia wolności;

2. po spowodowaniu wypadku drogowego, w wyniku którego małoletnie A. P. i

M. P. doznały ciężkich obrażeń ciała i znajdowały się w położeniu grożącym

bezpośrednim niebezpieczeństwem utraty życia nie udzielił im pomocy i

zbiegł z miejsca wypadku, pomimo iż mógł tym pokrzywdzonym udzielić

pomocy bez narażania siebie lub innej osoby na niebezpieczeństwo utraty

życia lub poważnego uszczerbku na zdrowiu, tj. dokonania przestępstwa z

art. 164 § 1 kk i za to na podstawie powołanego przepisu Sąd I instancji

wymierzył oskarżonemu karę 10 miesięcy pozbawienia wolności.

Na podstawie art. 66 i 67 § 1 d. kk Sąd orzekł karę łączną 2 lat i 9 miesięcy

pozbawienia wolności, a w oparciu o przepisy art. 43 § 1 d.kk wymierzono karę

dodatkową zakazu prowadzenia pojazdów mechanicznych na okres 7 lat.

Powyższe rozstrzygnięcie zostało zaskarżone przez obrońcę oskarżonego,

który zakwestionował ustalenia faktyczne w zakresie umyślnego naruszenia

zasad

bezpieczeństwa

w

ruchu drogowym, braku przyczynienia się

pokrzywdzonych do wypadku oraz przyjęcia poczytalności oskarżonego w

odniesieniu do drugiego z przypisanych mu czynów, a także zarzucił szereg

uchybień procesowych dotyczących oceny materiału dowodowego.

Po rozpoznaniu apelacji Sąd Wojewódzki w N. wyrokiem z dnia

26 czerwca 1997 r. sygn. akt II Ka […] zmienił orzeczenie Sądu I instancji

w ten sposób, że:

1. uchylił orzeczenie o karze łącznej,

2. uniewinnił P. K. od zarzutu z art. 164 § 1 d.kk.

3. na podstawie art. 73 i 74 § 1 d.kk warunkowo zawiesił wykonanie kary

pozbawienia wolności orzeczonej za czyn z art. 145 § 2 d.kk ustalając

pięcioletni okres próby,

4. podwyższył do dziesięciu lat karę dodatkową zakazu prowadzenia pojazdów

mechanicznych.

W pozostałym zakresie wyrok sądu I instancji został utrzymany w mocy.

Od tego ostatniego wyroku – w części dotyczącej orzeczenia o karze

dodatkowej - Prokurator Wojewódzki w N. wniósł kasację na korzyść

skazanego, zarzucając rażące naruszenie przepisów prawa procesowego mające

wpływ na treść orzeczenia, poprzez wymierzenie skazanemu kary dodatkowej –

zakazu prowadzenia pojazdów mechanicznych w wymiarze wyższym niż to

uczynił Sąd I instancji mimo, iż nie wniesiono środka odwoławczego

na niekorzyść oskarżonego.

W oparciu o tak skonstruowany zarzut autor kasacji wniósł o zmianę

zaskarżonego wyroku przez wymierzenie skazanemu kary dodatkowej – zakazu

prowadzenia pojazdów mechanicznych na okres ustalony w wyroku sądu I

instancji, tj. okres 7 lat.

Sąd Najwyższy zważył co następuje.

Kasacja wniesiona przez Prokuratora Wojewódzkiego w N. na korzyść

skazanego P. K. nie zasługiwała na uwzględnienie. Opierała się ona

na założeniu, że środek odwoławczy wniesiony na korzyść oskarżonego

może doprowadzić wyłącznie do takich modyfikacji zaskarżonego orzeczenia,

które

w

każdym

punkcie

będą

dla

tegoż

oskarżonego

korzystne.

Takie stanowisko zostało zresztą wyrażone w powołanym w kasacji

rozstrzygnięciu Sądu Najwyższego (wyrok z 2 kwietnia 1996 r. sygn.

V KKN 4/96). Z drugiej jednak strony, wykładnia przepisu art. 383 § 1 kpk

z 1969 r., który obowiązywał w dacie orzekania przez sąd odwoławczy,

nie dawała dostatecznych podstaw do tak daleko idącej interpretacji.

W wielu orzeczeniach, w których Sąd Najwyższy odnosił się do

zagadnienia zakresu obowiązywania zakazu reformationis in peius, dokonywano

przede wszystkim analizy z punktu widzenia porównania realnej dolegliwości

orzeczeń sądów odwoławczych w zestawieniu z poprzedzającymi je

rozstrzygnięciami sądu I instancji. I tak np.:

- W wyroku z 8 grudnia 1978 r. VII KZP 35/78/OSNKW 1979 z. 1-2, p. 2)

dopuszczono możliwość podwyższenia kary grzywny, przy jednoczesnym

obniżeniu kary pozbawienia wolności i to w takim stopniu, by kara zastępcza

na wypadek nieuiszczenia grzywny nie przekraczała wraz z obniżoną karą

pozbawienia wolności poprzedniego wymiaru tej ostatniej. „Natomiast

zastosowanie

samego

warunkowego

zawieszenia

wykonania

kary

pozbawienia wolności nie uzasadnia jednoczesnego podwyższenia kary

grzywny orzeczonej przez sąd I instancji na podstawie art. 36 § 3 kk.”

- Podobny

pogląd

wyrażono

w

wyroku siedmiu sędziów SN z 6

lutego 1980 r. sygn. V KRN 322/79/ (OSNPG 1980 z. 11, poz. 138).

- W wyroku z 27 października 1989 r. sygn. V KRN 258/87 (OSNPG 1990 z.

4, poz. 44) uznano za naruszenie przepisu art. 383 § 1 kpk zastąpienie karą

grzywny dotychczasowej kary pozbawienia wolności wymierzonej z

warunkowym zawieszeniem jej wykonania. Wprawdzie bowiem kara

grzywny jest w hierarchii kar zasadniczych uważana za karę łagodniejszą, ale

z punktu widzenia przepisu art. 383 § 1 kpk trzeba uwzględniać nie tylko

rodzaj kary, ale całokształt konsekwencji wynikających ze zmiany

orzeczenia. Z takiego właśnie porównania wynika, że realna dolegliwość

kary grzywny – efektywnie wykonywanej i zagrożonej karą zastępczą

pozbawienia wolności, jest bez wątpienia większa niż dolegliwość kary

pozbawienia wolności orzeczonej z warunkowym zawieszeniem jej

wykonania.

- W wyroku z 3 kwietnia 1996 r. sygn. II KKN 2/96 (OSNKW 1996 z. 7-8,

poz.

42)

bardzo

wyraźnie

podkreślono

potrzebę

każdorazowej

wieloaspektowej analizy wszystkich realnych korzyści i dolegliwości

łączących się z daną zmianą w sytuacji konkretnego oskarżonego.

Ten kierunek myślenia podzielił również Sąd Najwyższy orzekający w

niniejszej sprawie. Kontrola przestrzegania zakazu reformationis in peius

wymaga w konkretnej sytuacji sporządzenia swego rodzaju bilansu zmian

wynikających z orzeczenia sądu odwoławczego. Kryterium podstawowym tej

oceny

będzie

porównanie

realnej

dolegliwości

kar

ukształtowanych

rozstrzygnięciami sądów obu instancji, traktowanych jako suma represji

ponoszonej przez skazanego. Z tego punktu widzenia jest oczywiste, że zmiana

w obrębie kary zasadniczej, mając postać warunkowego zawieszenia wykonania

kary pozbawienia wolności, stanowi nie tylko znaczące przesunięcie w

hierarchii kar w kierunku złagodzenia, ale wręcz redukuje realną dolegliwość

stosowanej represji. Różnica między karą

bezwzględnego

pozbawienia

wolności, a karą tego rodzaju, ale z warunkowym zawieszeniem jej wykonania

jest tak zasadnicza, że wprost nie wymaga dalszego dowodzenia.

Na tym tle, zupełnie nieporównywalne są modyfikacje dokonywane

równolegle w obszarze kary dodatkowej (wedle systematyki używanej w

kodeksie karnym z 1969 r.), a obecnie środka karnego zakazu prowadzenia

pojazdów mechanicznych. Wprawdzie bowiem w niniejszej sprawie czas

trwania tego zakazu został wydłużony blisko o połowę w porównaniu z

orzeczeniem sądu I instancji przez sąd odwoławczy ale równolegle

dotychczasowa kara bezwarunkowego pozbawienia wolności została zastąpiona

sankcją o charakterze wolnościowym. W wyniku tego przekształcenia

odczuwalna dla skazanego dolegliwość sprowadza się wyłącznie do odbycia

kary dodatkowej. Właśnie całkowite zniesienie dolegliwości związanej z

odbywaniem kary najsurowszego rodzaju, tj. bezwzględnej kary pozbawienia

wolności, prowadzi do przekonania, iż rzeczowa ocena odniesionych korzyści i

ponoszonych dolegliwości, będących konsekwencją zmian wprowadzonych w

porównywanych orzeczeniach, pozwala na niewątpliwe ustalenie, że w

niniejszej sprawie modyfikacja w zakresie kary dokonana przez sąd II instancji

nie stanowiła globalnie orzeczenia „na niekorzyść” w rozumieniu przepisu art.

383 § 1 kpk z 1969 r.

W sytuacji, kiedy zmianie czynnika jakościowego w obszarze kary

zasadniczej, towarzyszy zmiana czynnika ilościowego w obszarze kary

dodatkowej (obecnie środka karnego), porównanie nie odbywa się w sposób

prosty. Zmiana ma bowiem charakter dwukierunkowy, zarówno poprawiający

sytuację skazanego w jednym obszarze, jak i pogarszający tę sytuację w innym

obszarze. Zestawienie jednak rzeczywistego pozbawienia wolności z jednej

strony, z pozbawieniem możliwości kierowania pojazdami mechanicznymi, nie

pozostawia żadnej wątpliwości co do tego, że zdecydowaną przewagę uzyskał w

tej sprawie kierunek

zmiany

„na korzyść” skazanego. Skoro zatem nie

nastąpiło pogorszenie sytuacji skazanego w wyniku zmiany dokonanej przez sąd

odwoławczy, to należało dojść do wniosku, iż zakaz reformationis in peius nie

został naruszony.

W kasacji wniesionej przez oskarżyciela publicznego na korzyść

skazanego rażącego naruszenia art. 383 kpk z 1969 r. upatrywano w orzeczeniu

kary dodatkowej w wymiarze wyższym niż to uczynił sąd I instancji.

Wprawdzie autor nadzwyczajnego środka zaskarżenia dostrzegł, że „zmieniony

przez sąd odwoławczy wyrok ogólnie poprawił sytuację skazanego poprzez

częściowe uniewinnienie go oraz warunkowe zawieszenie wykonania

orzeczonej kary pozbawienia wolności”, to dalej uważał, iż „wskutek

podwyższenia okresu zakazu prowadzenia pojazdów mechanicznych sytuacja

jego została pogorszona”.

Jak już wyżej powiedziano, takie rozumowanie nie uzasadnia zarzutu

wydania orzeczenia na niekorzyść oskarżonego P. K. przez sąd odwoławczy.

Skoro sam skarżący przyznaje, że wyrok tego sądu poprawił sytuację skazanego

również w tej części, gdzie podtrzymano orzeczenie o jego winie, to sam

przyznaje, iż nie było to orzeczenie „na niekorzyść” w rozumieniu przepisu

art. 383 kpk z 1969 r. Podważona została zatem sama istota zarzutu

postawionego w kasacji Prokuratora Wojewódzkiego w N., co przemawiało

za jej oddaleniem.

Mając to wszystko na uwadze Sąd Najwyższy postanowił, jak na wstępie.

Przewodniczący: SSN (Przemysław Kalinowski)

Sędziowie: SN (Józef Skwierawski)

aw

f/es

SN (Jerzy Steckiewicz)