IV KKN 36/97 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV KKN 36/97

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 czerwca 2001 r.

Sąd Najwyższy w Warszawie - Izba Karna na rozprawie w składzie

następującym:

Przewodniczący: SSN

Sędziowie

Mieczysław Młodzik (spr.)

SN: Józef Medyk

Ewa Strużyna

Protokolant: Elżbieta Brejniak

przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Stefana Szustakiewicza

po rozpoznaniu w dniu 12 czerwca 2001 r.

sprawy K. C.

skazanego z art. 167 § 1 kk z 1969 r.

z powodu kasacji, wniesionej przez obrońcę skazanego

od wyroku Sądu Wojewódzkiego w T.

z dnia 8 października 1996 r., sygn. II Ka […]

zmieniającego wyrok Sądu Rejonowego w N.

z dnia 22 kwietnia 1996 r., sygn. II K […]

1. uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego

rozpoznania Sądowi Okręgowemu w T. w postępowaniu

odwoławczym;

2. nakazuje zwrócić B. R. – oskarżycielowi posiłkowemu

kwotę 500 (pięćset) zł. uiszczoną tytułem opłaty od kasacji.

UZASADNIENIE

Wyrokiem Sądu Rejonowego w N. z dnia 22 kwietnia 1996 r. sygn.

II K […] uznano K. C. za winnego tego, że w dniu 12.09.1995 r. w N. woj. […]

grożąc użyciem broni palnej zmusił B. R. do wydania samochodu marki B.

i za to na podstawie art. 167 § 1 kk z 1969 r. skazano na karę 400 zł grzywny.

Za podstawę skazania przyjęto następujące ustalenia:

Oskarżyciel posiłkowy B. R. oddał swój samochód B. do naprawy w warsztacie

samochodowym prowadzonym przez oskarżonego, a następnie zabrał go

podstępnie pomimo niezakończenia remontu i nieuregulowania należności

za naprawę. Oskarżony udał się wraz z pracownikami do miejsca zamieszkania

oskarżyciela posiłkowego i grożąc bronią zażądał uregulowania należności

za remont samochodu („pieniądze albo życie”). Oskarżyciel posiłkowy

„przestraszył się i udał w kierunku domu dzwonić po policję” (k. 88).

W tym to czasie oskarżony wsiadł do samochodu i wyjechał nim z podwórka

a następnie zatrzymał go do ukończenia remontu i otrzymania zapłaty, co też

w późniejszym czasie nastąpiło.

W wyniku złożonej przez obrońcę oskarżonego apelacji kwestionującej

zasadność skazania Sąd Wojewódzki w T. wyrokiem z dnia 8 października 1996

r. sygn. II Ka […] zmienił zaskarżony wyrok i oskarżonego z oskarżenia

uniewinnił. Zdaniem bowiem tego Sądu „nie popełnia przestępstwa z art. 167

§ 1 kk taki sprawca stosujący przemoc wobec rzeczy, który zatrzymuje rzecz

dla zabezpieczenia swojego roszczenia wzajemnego” (k. 114 i 115).

Ten ostatni wyrok został zaskarżony kasacjami na niekorzyść oskarżonego przez

Prokuratora Wojewódzkiego w T. i oskarżyciela posiłkowego B. R..

Obie kasacje wnoszące o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania, podniosły zarzut rażącej obrazy prawa

materialnego, a to art. 167 § 1 kk poprzez nienależyte rozumienie jego treści

(obie kasacje) oraz prawa procesowego (kasacja Prokuratora Wojewódzkiego)

poprzez niewskazanie powodów dla których uwzględniono skargę apelacyjną

(art. 372 i 406 § 2 kpk z 1969 r.) i w wyniku tego uniewinniono oskarżonego

od popełnienia zarzucanego mu czynu.

Obie kasacje w motywach akcentują, iż błędnie sąd odwoławczy zinterpretował

prawo do stosowania samopomocy oraz zatrzymania rzeczy dla zabezpieczenia

roszczeń wynikających z umowy cywilno-prawnej a także nie wskazał

powodów, które zadecydowały o uznaniu zachowania oskarżonego za legalne.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Obie kasacje kwalifikują się do uwzględnienia z przyczyny wskazanej w

kasacji Prokuratora Wojewódzkiego w T., a mianowicie rażącego naruszenia

przepisów postępowania, które miało wpływ na treść orzeczenie, a to art. 372

§ 1 pkt 1 i § 2 w związku z art. 406 § 2 kpk z 1969 r. (obecnie: art. 424 § 1

pkt 1 i § 2 w związku z art. 457 § 2 kpk).

Wprawdzie nie było wątpliwości co do tego, że właścicielem samochodu marki

B. był B. R., to sądy – jak to wynika z motywów ich wyroków – w sposób różny

rozumiały prawo do jego dysponowania. Sąd pierwszej instancji – że to jego

właściciel (a więc B. R.) „miał prawo nim swobodnie dysponować w każdych

warunkach – miał też prawo odebrać niecałkowicie naprawiony samochód

z warsztatu

szczególnie

jeżeli

nie

był

zadowolony

ze świadczonych

w warsztacie usług” (k. 89 i 90).

Sąd drugiej instancji zaś – że to wykonujący remont (a więc K. C.) na którym

„ciążył obowiązek należytej naprawy samochodu i dopuszczenie go do ruchu

...” (k. 114).

Odmiennie też oba sądy rozumiały uprawnienia stron umowy o naprawę

samochodu: sąd pierwszej instancji przyjmuje, że jeżeli zleceniobiorca (a więc

oskarżony K. C.) rościł do zleceniodawcy (a więc oskarżyciela posiłkowego

B. R.) „pretensje z tytułu niezapłaconej za naprawę należności, to roszczenia te

winien egzekwować w sposób prawem przewidziany w drodze procesu

cywilnego ...”; sąd drugiej instancji zaś, że zleceniobiorca miał prawo

do zatrzymania samochodu i zmuszenia zleceniodawcy do uregulowania

należności za naprawę.

Powyższe zestawienie stanowisk obu sądów pozwala na lepsze zrozumienie

niezbyt czytelnych wywodów sądu odwoławczego jakie względy legły u

podstaw zmiany zaskarżonego apelacją wyroku sądu pierwszej instancji i

uniewinnienia oskarżonego od zarzutu popełnienia przestępstwa z art. 167 § 1

kk z 1969 r. Stanowisko to należy sprowadzić do tego, że zleceniobiorca,

któremu podstępnie odebrano remontowany samochód bez uiszczenia należnego

wynagrodzenia

za

remont

i

zakup

części

zamiennych,

miał

prawo

do „odebrania” tego samochodu w drodze samopomocy w celu dokonania

remontu, a następnie do zatrzymania go do czasu uregulowania należności.

Krytyka kasacyjna wyroku sądu drugiej instancji odwołująca się do naruszenia

prawa procesowego okazała się w pełni uzasadniona. Rozstrzygnięcie, które

zapadło w postępowaniu odwoławczym – zmiana wyroku skazującego sądu

pierwszej instancji i uniewinnienie oskarżonego od popełnienia zarzucanego mu

czynu – wymagało poszerzonej argumentacji uwzględniającej nie tylko wymogi

art. 406 § 2 kpk z 1969 r. (obecnie art. 457 § 2 kpk) obligujące do wykazania

czym kierował się sąd odwoławczy wydając wyrok oraz dlaczego zarzuty i

wnioski apelacji uznał za zasadne, ale przede wszystkim art. 372 § 1 pkt 1 i 2

kpk nakazującego wyczerpujące odniesienie się do wszystkich faktów i

dowodów zgromadzonych w sprawie oraz analizy prawnej wynikających z

takiej oceny wniosków.

Motywy wyroku sądu drugiej instancji wymogu takiego nie spełniają;

przeciwnie, nie tylko nie dostarczają czytelnych powodów zmiany wyroku sądu

pierwszej instancji, ale nie wyjaśniają prawnych aspektów, które zadecydowały

o uznaniu legalności „odebrania” przez oskarżonego samochodu i oderwania

tego faktu od groźby użycia broni, zmierzającej do wymuszenia uiszczenia

należności za usługę a nie do zaboru rzeczy.

Mimo zainteresowania cywilnymi następstwami umowy o naprawę samochodu

(chodzi tu o prawo do jego dysponowania, jak i sposobu realizacji

wynagrodzenia) nie zostało wskazane jakie przepisy prawa cywilnego

upoważniały oskarżonego do stosowania samopomocy w „odebraniu”

samochodu, który do niego nie należał.

Pytania postawione w obu skargach kasacyjnych, a w szczególności w kasacji

oskarżyciela posiłkowego co do warunków w jakich może być stosowana

samopomoc dozwolona czy prawo zatrzymania w stosunkach cywilnoprawnych nie znalazły w motywach zaskarżonego wyroku dostatecznej

odpowiedzi. Naruszenie przez sąd odwoławczy cyt. wyżej przepisów prawa

procesowego doprowadziło w konsekwencji do sytuacji w której podstawowy

(główny) fragment zdarzenia odtworzonego w ustaleniach sądu pierwszej

instancji został pominięty w rozważaniach na temat zasadności (niezasadności)

wniesionego oskarżenia. Chodzi tu o stosowanie przez oskarżonego w stosunku

do oskarżyciela posiłkowego groźby użycia broni palnej w celu zmuszenia go

do uiszczenia wynagrodzenia za remont samochodu. Niczego przecież nie

wyjaśnia stwierdzenie sądu odwoławczego, iż „nie popełnia przestępstwa z art.

167 § 1 kk taki sprawca stosujący przemoc wobec rzeczy, który zatrzymuje

rzecz dla zabezpieczenia swojego roszczenia wzajemnego”, skoro w sprawie

mamy do czynienia z groźbą z istotą rzeczy kierowaną do osoby.

Sprawa wymaga ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym.

Kierunkowanie tego postępowania nie jest konieczne skoro jego celem będzie

potwierdzenie lub zakwestionowanie oceny prawnej ustaleń faktycznych

dokonanych przez Sąd pierwszej instancji w nawiązaniu do treści i zakresu

skargi apelacyjnej.

Sąd Najwyższy uznaje jedynie za celowe zwrócenie uwagi na dwie

kwestie.

Pierwsza z nich dotyczy charakteru przestępstwa z art. 167 § 1 kk z 1969 r.

(obecnie art. 191 § 1 kk): jest ono przestępstwem czynnościowym i do

zaistnienia nie wymaga wystąpienia skutku, wystarcza bowiem bezprawne

użycie przemocy lub groźby bezprawnej w celu wywarcia przymusu

przełamującego wolę innej osoby.

W zestawieniu z powyższymi warunkami karalności przestępstwa ocena

legalności zaboru przez oskarżonego samochodu może okazać się mniej

znacząca niż to przyjęto w zaskarżonym wyroku.

Druga dotyczy oceny ludzkich zachowań. O legalności tychże zachowań nie

mogą decydować poglądy sądu a jedynie przepisy prawa. Niektóre z nich

bowiem znoszą ich bezprawność, jak np., działania podjęte w ramach obrony

koniecznej, w stanie wyższej konieczności lub w wykonaniu prawa lub

obowiązku prawnego na gruncie prawa karnego (art. 25 i 26 kk), czy też

działania podjęte w ramach dozwolonej samopomocy lub zatrzymania na

gruncie prawa cywilnego (art. 343 § 2, 461 § 1 i 2 kc).

Nie należy także zapominać o zaistniałym dysonansie między opisem czynu

(zmuszanie do wydania samochodu) a treścią odtworzonej groźby (zmuszanie

do uiszczenia należności za naprawę samochodu).

Konieczne przeto staje się uwzględnienie faktu, iż stosowana nieskutecznie

przez oskarżonego groźba użycia broni w celu zmuszenia oskarżonego

posiłkowego do uregulowania należności za remont samochodu w konsekwencji

doprowadziła do zaboru jego samochodu.

Przewodniczący: SSN (Mieczysław Młodzik)

Sędziowie: SSN (Józef Medyk)

(Ewa Strużyna)

aw

f/ak