IV KKN 344/96 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV KKN 344/96

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 kwietnia 2001 r.

Sąd Najwyższy w Warszawie - Izba Karna na rozprawie w składzie

następującym:

Przewodniczący: SSN – Dorota Rysińska (spraw.)

Sędziowie:

SSN – Józef Skwierawski

SSN – Feliks Tarnowski

Protokolant – Elżbieta Brejniak

przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej – Stefana Szustakiewicza

po rozpoznaniu w dniu 11 kwietnia 2001 r.

sprawy B. K.

oskarżonego z art. 169 d.kk i art. 176 d.kk w zw. z art. 58 d.kk i art. 10 § 2 d.kk

z powodu kasacji, wniesionej przez prokuratora

od wyroku Sądu Wojewódzkiego w K.

z dnia 12 czerwca 1996 r., sygn. IV Ka […]

zmieniającego wyrok Sądu Rejonowego w K.

z dnia 26 marca 1996 r., sygn. II K […]

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje do ponownego

rozpoznania

odwoławczym.

Sądowi

Okręgowemu

w

K. w

postępowaniu

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 26 marca 1996 r. Sąd Rejonowy w K. uznał B. K.

za winnego tego, że w okresie od 10 maja 1993 r. do 20 czerwca 1994 r. w K.,

działając w warunkach przestępstwa ciągłego, wielokrotnie dopuścił się czynów

nierządnych z opóźnioną w rozwoju i przez to w znacznym stopniu pozbawioną

zdolności rozpoznania ich znaczenia i pokierowania swoim postępowaniem,

liczącą poniżej 15 lat E. F. w ten sposób, że obnażał się, dotykał jej narządów

rodnych i w kontakcie z jej ciałem wykonywał ruchy frakcyjne, tj. za winnego

przestępstwa z art. 169 d.kk i art. 176 d.kk w zw. z art. 58 d.kk w zw. z art. 10

§ 2 d.kk i za czyn ten, na mocy powołanych przepisów skazał oskarżonego,

zaś na podstawie art. 176 d.kk w zw. z art. 10 § 3 d.kk wymierzył mu karę

jednego roku i sześciu miesięcy pozbawienia wolności, której wykonanie,

na mocy art. 73 § 1 i 2 d.kk i art. 74 § 1 d.kk warunkowo zawiesił na okres

próby czterech lat, wymierzając na mocy art. 75 § 1 d.kk karę grzywny

w kwocie 400 zł.

Wyrok ten zaskarżyli zarówno obrońca oskarżonego jak i prokurator.

Obrońca, zarzucając wyrokowi obrazę przepisów postępowania, która

miała wpływ na treść orzeczenia, a to art. 2 § 1 pkt 1 i 2, art. 3 § 1 i 3, art. 372 §

1 pkt 1 kpk – wnosił o zmianę zaskarżonego wyroku przez uniewinnienie

oskarżonego lub o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania.

Apelacja zaś prokuratora skarżyła wyrok w części dotyczącej kary, na

niekorzyść oskarżonego i zarzucając rażącą niewspółmierność kary w stosunku

do

wysokiego

stopnia

niebezpieczeństwa

społecznego

przypisanego

oskarżonemu czynu, wnosiła o zmianę wyroku przez podwyższenie kary

pozbawienia wolności do 2 lat i 6 miesięcy oraz uchylenie warunkowego

zawieszenia wykonania kary.

Sąd Wojewódzki w K. wyrokiem z dnia 12 czerwca 1996 r. zmienił

zaskarżony wyrok w ten sposób, że oskarżonego B. K. uniewinnił od zarzutu

oskarżenia a kosztami postepowania obciążył Skarb Państwa.

Kasację od powyższego wyroku wniósł prokurator, zaskarżając powyższy

wyrok w całości – na niekorzyść oskarżonego. Zarzucił on wyrokowi rażące

naruszenie przepisów prawa procesowego, mające wpływ na treść orzeczenia, a

to art. 4 § 1 d.kpk w zw. z art. 2 § 1 pkt 2 d.kpk i art. 3 § 1 dkpk oraz art. 357

d.kpk i art. 372 § 1 pkt 1 d.kpk w szczególności przez:

- poczynienie dowolnych, nie mających oparcia w materiale dowodowym

ustaleń i fragmentaryczną, wybiorczą ocenę materiału dowodowego w

oparciu o wyjaśnienia oskarżonego, zaświadczenie lekarza ginekologa i

wyrwany z kontekstu fragment opinii biegłego seksuologa, z pominięciem

całokształtu ujawnionych dowodów i ich wzajemnych relacji – co nie może

stanowić samodzielnej podstawy kategorycznych ocen i sądów

- bezzasadne odmówienie wiary zeznaniom pokrzywdzonej E. F. i jej babki

J. L.

oraz

bezzasadne

zakwestionowanie

opinii

i

bez

podania

biegłych

wystarczających

psychologów

I.

Z. motywów

i

M.

P. oraz wynikających z tych opinii wniosków, pozwalających na prawidłową

ocenę zeznań małoletniej pokrzywdzonej

- zaniechanie prawidłowego, wyczerpującego wskazania w uzasadnieniu

orzeczenia, dlaczego Sąd odwoławczy nie uznał dowodów przemawiających

za tezą oskarżenia, a więc na niekorzyść oskarżonego.

Podnosząc powyższe zarzuty, prokurator wniósł o uchylenie wyroku Sądu

Wojewódzkiego w K. i o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania temuż

Sądowi.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Część prezentowanych w kasacji zarzutów uznać należało za zasadną. W

szczególności podzielić należało stawiany wyrokowi sądu odwoławczego zarzut

obrazy art. 372 § 1 pkt. 1 kpk z 1969 r. Jakkolwiek bowiem przepisem, który

zawierał wymogi odnoszące się do uzasadnienia wyroku sądu drugiej instancji

była norma art. 406 § 2 d.kpk (obecnie art. 457 § 2 kpk), to nie ulega

wątpliwości, iż w określonych sytuacjach pisemne motywy wyroku sądu

odwoławczego nie tylko winny odnosić się do zgłoszonych w środku

odwoławczym

zarzutów

charakterystyczne

dla

i

wniosków,

uzasadnienia

ale

zawierać

także

pierwszoinstancyjnego.

elementy

Dotyczy

to

w szczególności sytuacji, gdy sąd apelacyjny dokonuje zmiany zaskarżonego

wyroku co do istoty, a zatem, kiedy dokonuje w sprawie odmiennych,

stanowiących podstawę rozstrzygnięcia, ustaleń faktycznych. W takim

wypadku, sąd ten obowiązany jest podać powody, dla których dokonał

odmiennej, niż uczynił to sąd pierwszej instancji, oceny dowodów, przy czym

obowiązek ten odnosi się wówczas do całokształtu dowodów, które

dla rozstrzygnięcia są istotne, a które zostały inaczej ocenione w toku

drugoinstancyjnego rozpoznania sprawy. Obowiązek ten nabiera tym większej

wyrazistości, gdy się uwzględni, iż sąd odwoławczy, z natury rzeczy nie ma –

tak jak sąd pierwszej instancji – bezpośredniego kontaktu z przeprowadzonymi

dowodami. Przejęcie zatem na siebie przez sąd odwoławczy funkcji sądu

merytorycznego przy zasadniczej zmianie rozstrzygnięcia sądu pierwszej

instancji, pociąga za sobą oczywistą konieczność szczegółowego wskazania

przesłanek odmiennego orzeczenia przez wyczerpujące odniesienie się

do wszystkich faktów i dowodów zgromadzonych w sprawie i mających

znaczenie dla rozstrzygnięcia. Na powinność taką Sąd Najwyższy wielokrotnie

zwracał uwagę (por. m. in. wyroki : z dnia 11 marca 1993r., III KRN 21/93,

OSNKW 1993, z. 5-6, poz. 34 i z dnia 15 lutego 1996 r. III KRN 197/95,

Prok. I Pr. 1996, z. 9, poz. 9) i do poglądów tych należy się w tym miejscu

odwołać.

Z opisywanych powyżej powinności, orzekający w niniejszej sprawie Sąd

Wojewódzki w K. nie wywiązał się w sposób dostateczny, zaś wytknięty

w skardze kasacyjnej charakter uchybień motywacyjnej części zaskarżonego

wyroku przekonuje, że uchybienia te mogły mieć istotny wpływ na treść

rozważanego orzeczenia.

Istotą rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie było dokonanie prawidłowej

oceny dowodu z zeznań małoletniej, dotkniętej niedorozwojem umysłowym,

pokrzywdzonej E. F.. Sąd odwoławczy, odmiennie niż uczynił to sąd pierwszej

instancji, odmówił wiary zeznaniom tego świadka. W ocenie swej odniósł się

do treści konkretnych depozycji małoletniej, które, zdaniem tego sądu, zarówno

podawały w wątpliwość możliwość dopuszczenia się przez oskarżonego B. K.

przestępstwa, zwłaszcza w opisywanej przez pokrzywdzoną (i jej babkę,

świadka J. L.) formie, jak i wskazał na przyczyny, dla których małoletnia mogła

składać zeznania związane z seksualnym tłem, będących przedmiotem

rozpoznania czynów. Istotnie, dokonanie analizy zeznań

pokrzywdzonej

pod kątem treści, jakie zeznania te zawierały było niezbędne, zwłaszcza

w związku z treścią stawianych w apelacji obrońcy oskarżonego zarzutów

oraz wobec faktu, iż sąd pierwszej instancji praktycznie od oceny takiej się

uchylił, bazując w niej przede wszystkim na opiniach biegłych psychologów,

którzy wyrazili stanowisko, że zeznania pokrzywdzonej mogą stanowić

pełnowartościowy materiał dowodowy. Powyższe nie zmienia jednak faktu, iż

skoro sąd odwoławczy doszedł do odmiennych, niż sąd pierwszej instancji

wniosków w przedmiocie wiarygodności zeznań pokrzywdzonej, jego

obowiązkiem było nie tylko zaakcentowanie tych okoliczności i dowodów,

które, zdaniem tego sądu, przemawiały za trafnością przyjętego przez siebie

stanowiska,

ale

również

odniesienie się

do

tych,

które

świadczyły

za stanowiskiem przeciwnym; ocena ta winna przy tym wskazywać powody,

dla których sąd ten dowodów przeciwnych nie przyjął, choć legły one u podstaw

rozstrzygnięcia sądu pierwszej instancji. W szczególności więc zauważyć

należało, iż Sąd Wojewódzki jedynie dokonał krytyki opinii biegłej psycholog

I. Z., która przeprowadzała czynności w toku postępowania przygotowawczego,

natomiast całkowicie pominął milczeniem treść opinii biegłego psychologa

M. P., który uczestniczył w przesłuchaniu pokrzywdzonej przez Sąd Rejonowy

i który – poza wnioskami wynikającymi z badań specjalistycznych –

zaprezentował swe spostrzeżenia dotyczące zachowania małoletniej w trakcie

składania zeznań, w tym również wynikające z bezpośredniego jej kontaktu

z obecnym wówczas oskarżonym. Uchylenie się przez sąd odwoławczy

od zaprezentowania swej oceny w przedmiocie pozytywnej opinii tego biegłego

na temat wartości dowodowej zeznań E. F. stanowiło poważne uchybienie

normie art.372 §1 pkt. 1 d.kpk , tym bardziej rażące, że w ten sposób

Sąd Wojewódzki zbagatelizował jednocześnie znaczenie, jakie dla rozstrzygania

ma zasada bezpośredniości. Fakt, iż realizacja tej zasady – z natury rzeczy –

doznaje w postępowaniu odwoławczym ograniczenia, stawia przecież tym

większe wymagania wobec sposobu analizowania istotnych dla rozstrzygnięcia

dowodów, z którymi sąd odwoławczy nie miał bezpośredniego kontaktu.

W tym kontekście nie sposób więc również pominąć, że przy dokonywaniu

własnej oceny zeznań pokrzywdzonej Sąd Wojewódzki także posiłkował się

opinią specjalistyczną, jednakże dowód ten – w postaci, dotyczącej osoby

oskarżonego, opinii biegłego seksuologa– nie odnosił się, co oczywiste,

do wszystkich kwestii istotnych dla prawidłowej oceny zeznań pokrzywdzonej.

Nie dyskredytując zatem w żadnej mierze wniosków płynących z opinii

biegłego seksuologa co do wątpliwej treści depozycji małoletniej (i jej babki),

opisujących sposób przestępnego działania oskarżonego, stwierdzić należało, iż

skonfrontowanie tych wniosków, podobnie jak i innych wynikających z zeznań

pokrzywdzonej okoliczności, do których – jako podających w wątpliwość ich

wartość obciążającą oskarżonego – sąd odwoławczy przywiązał wagę,

ze specjalistycznymi opiniami psychologicznymi odnoszącymi się do osoby

pokrzywdzonej, jawiło się dla prowadzonej analizy jako oczywiście niezbędne.

Brak w omawianym zakresie stanowiska sądu odwoławczego przesądza ocenę,

iż rozstrzygnięcie tego sądu nie poddaje się kontroli kasacyjnej w zakresie

pozostałych zarzutów zgłoszonych we wniesionej skardze.

Przedstawione powyżej uchybienia w zakresie motywacyjnej części

zaskarżonego kasacją wyroku stanowiły o konieczności jego uchylenia i

przekazania sprawy do ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym.

Wydaje się jednak, iż rozstrzygający ponownie sprawę sąd ma możliwość

naprawienia powstałego uchybienia jedynie po uprzednim rozważeniu

ewentualności odebrania uzupełniających opinii specjalistycznych, o których

mowa była wyżej. Winien zatem sąd rozważyć, czy we własnym zakresie zdoła

ocenić i rozstrzygnąć sprzeczności, jakie rysują się między opinią biegłego

seksuologa i biegłych psychologów (o ile mają one rzeczywisty charakter) oraz

czy zdoła dokonać rzetelnej oceny opinii psychologicznych na temat wartości

dowodowej zeznań pokrzywdzonej bez uzupełniającego ich przesłuchania na

konkretne, wynikające z treści tych zeznań okoliczności. W każdym jednak

razie, niezależnie od sposobu rozstrzygnięcia sprawy, stanowisko swoje sąd

odwoławczy winien uzasadnić w sposób czyniący zadość wymogom prawa

procesowego.

Przewodniczący: SSN (Dorota Rysińska)

Sędziowie: SN (Józef Skwierawski)

SN (Feliks Tarnowski)

aw

f/es