IV KK 46/03 · Sąd Najwyższy

POSTANOWIENIE Z DNIA 11 GRUDNIA 2003 R.

IV KK 46/03

Artykuł 8 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na

rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. Nr 34, poz. 149 ze

zm.) nie stanowi podstawy do dochodzenia odszkodowania i zadośćuczynienia za szkody oraz krzywdy wynikłe ze skierowania osoby uprzednio

skazanej za taką działalność, orzeczeniem uznanym w trybie przepisów tej

ustawy za nieważne, do pracy przymusowej w kopalniach węgla, kamieniołomach lub zakładach uranu i batalionach budowlanych.

Przewodniczący: sędzia SN A. Siuchniński (sprawozdawca).

Sędziowie SN: P. Kalinowski, M. Sokołowski.

Prokurator Prokuratury Krajowej: J. Piechota.

Sąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 11 grudnia 2003 r., sprawy z

wniosku Juranda J. o odszkodowanie i zadośćuczynienie, z powodu kasacji wniesionej przez Prokuratora Generalnego na korzyść wnioskodawcy,

od wyroku Sądu Wojewódzkiego w R. z dnia 8 marca 1993 r.

o d d a l i ł kasację (...).

UZASADNIENIE

Sąd Wojewódzki w R. postanowieniem z dnia 13 grudnia 1991 r.

stwierdził nieważność wyroku b. Wojskowego Sądu Rejonowego w R. z

dnia 26 maja 1950 r. Tymże wyrokiem Jurand J. skazany został za przestępstwo z art. 86 § 2 KKWP, na karę 5 lat więzienia, utratę praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na okres 2 lat oraz przepadek całego mienia. Postanowieniem z dnia 8 marca 1993 r. Sąd Wojewódzki w R.

zasądził od Skarbu Państwa – w trybie art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego

1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego –

na rzecz Juranda J. kwotę w wysokości 127 100 000 zł tytułem odszkodowania i zadośćuczynienia za doznane szkody oraz krzywdy wynikłe ze

skazania w sprawie Wojskowego Sądu Rejonowego w R., i odbycia kary

więzienia. Oddalony został natomiast wniosek w tej części, w której Jurand

J. domagał się zasądzenia odszkodowania za okres kiedy pełnił zastępczą

służbę wojskową, będąc przymusowo zatrudniony w kopalni węgla kamiennego. Postanowienie to nie zostało zaskarżone i uprawomocniło się w

pierwszej instancji.

Od tego postanowienia, na korzyść Juranda J., kasację wniósł Prokurator Generalny, zaskarżając je w części oddalającej wniosek o zasądzenie

odszkodowania za przymusową pracę w kopalni węgla kamiennego w ramach zastępczej służby wojskowej. Zarzucił rażące i mające wpływ na

treść orzeczenia, naruszenie przepisu art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego

1991 r. (Dz. U. Nr 34, poz. 149 ze zm.) poprzez błędne przyjęcie, iż przepis

ten nie ma zastosowania do osób, wobec których represje stosowane z

przyczyn politycznych polegały na przymusowym zatrudnieniu w kopalni w

ramach zastępczej służby wojskowej, i wniósł o uchylenie orzeczenia w zaskarżonej części i przekazanie sprawy w tym zakresie do ponownego roz-

poznania Sądowi Okręgowemu w R. W uzasadnieniu kasacji Prokurator

Generalny podniósł, że Sąd Wojewódzki w R., dysponował dowodami

wskazującymi na to, że po odbyciu kary więzienia za przestępstwo o charakterze politycznym, wnioskodawca Jurand J. pracował w Kopalni Węgla

Kamiennego „Wujek” w K. jako „żołnierz pod ziemią”, i że został tam skierowany przymusowo, w ramach pełnionej służby wojskowej. Wyraził pogląd, że w powszechnym odczuciu społecznym, przymusowe kierowanie

poborowych do zastępczej służby wojskowej, pełnionej m.in. w kopalniach i

kamieniołomach, stanowiło element represji, zaś będąca wówczas u władzy opcja polityczna ostrze tej represji kierowała wyraźnie przeciwko swym

przeciwnikom, o czym świadczyć ma treść rozkazu Nr 008/MON Ministra

Obrony Narodowej, zalecającego wcielanie do służby wojskowej m.in. poborowych, którzy skazani byli za przestępstwa o charakterze politycznym.

W tej sytuacji, zdaniem wnoszącego kasację, wbrew poglądowi wyrażonemu w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia Sądu Wojewódzkiego w

R. z dnia 8 marca 1993 r., istniały wystarczające podstawy prawne do zasądzenia na rzecz Juranda J. odszkodowania z tytułu jego pracy w kopalni,

zaś kwestię tę przesądzają ostatecznie uregulowania zawarte w ustawie z

dnia 2 września 1994 r. o świadczeniu pieniężnym i uprawnieniach przysługujących żołnierzom zastępczej służby wojskowej przymusowo zatrudnionym w kopalniach węgla ... (Dz. U. z 2001 r. Nr 60, poz. 622).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja nie jest zasadna.

W art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne

orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz

niepodległego bytu Państwa Polskiego ustawodawca przyznał wprawdzie

osobie, wobec której stwierdzono nieważność orzeczenia skazującego ją

za działalność niepodległowościową, prawo do odszkodowania i zadośćuczynienia ale tylko za te szkody i krzywdy, które wynikły z wydania takiego

orzeczenia. Nie może zatem budzić wątpliwości, że odszkodowanie i zadośćuczynienie przyznawane na podstawie tego przepisu odnosić się musi

wyłącznie do szkód i krzywd wynikających bezpośrednio z orzeczenia

uznanego za nieważne a nie do innych, mających pośredni tylko związek z

tym orzeczeniem. W latach 1949-1959 niektórzy żołnierze, w ramach odbywania zastępczej służby wojskowej, byli przymusowo zatrudniani między

innymi w kopalniach węgla kamiennego. To prawda, co podniesiono w kasacji, że w powszechnym odczuciu społecznym, przymusowe kierowanie

poborowych do pracy w kopalniach stanowiło element represji, a ostrze tej

represji kierowało się także przeciwko przeciwnikom ówczesnej władzy.

Istotnie świadczyć o tym może treść wspomnianego w kasacji rozkazu Ministra Obrony Narodowej, zalecającego wcielanie do służby wojskowej

m.in.. poborowych, którzy skazani byli za przestępstwa o charakterze politycznym. Jest jednak zupełnie oczywiste, że przymusowo zatrudniani w

kopalniach, w ramach zastępczej służby wojskowej, byli również żołnierze,

nigdy nie skazywani za przestępstwa polityczne, lecz z innych przyczyn, i

uznawani za niepokornych wobec tzw. władzy ludowej. To oznacza, że wyrok skazujący za przestępstwo o charakterze politycznym nie prowadził do

odbycia zastępczej służby wojskowej w postaci przymusowej pracy, np. w

kopalniach węgla kamiennego, jako do koniecznego i nieuniknionego jego

następstwa, nie stanowił nawet po temu przesłanki koniecznej. Był jedynie

jedną z wielu względnych przesłanek branych pod uwagę przy kierowaniu

do przymusowej pracy w kopalniach w ramach zastępczej służby wojskowej. Zatem szkody wynikające z przymusowej pracy w trudnych warunkach

kopalnianych co najwyżej pośrednio wiązać się mogą z orzeczeniem skazującym za przestępstwo polityczne.

To prawda, że Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 17 grudnia 1993 r.

(WZ 216/93, OSNKW 1994, z. 3-4, poz. 23) wyraził pogląd, że przez pojęcie represji o której mowa w ust. 2 art. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o

uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych

za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego należy rozumieć wszelkie formy prześladowania będącego następstwem działalności określonej w ust. 1 tegoż artykułu, w tym również skierowanie do pracy

przymusowej w batalionie górniczym w ramach odbywania zasadniczej

służby wojskowej. Nie podejmując polemiki w kwestii zasadności tego poglądu, należy zauważyć w każdym razie tyle, że nie ma on waloru uniwersalnego, wyrażony bowiem został na tle szczególnego stanu faktycznego,

kiedy to – jak wynika z uzasadnienia wspomnianego postanowienia – skierowanie wnioskodawcy do odbycia zastępczej służby wojskowej miało być

wynikiem określonej treści wyroku skazującego go za działalność niepodległościową. Tymczasem Jurand J. powołany został do zastępczej służby

wojskowej dnia 19 lutego 1954 r., a zatem ponad 7 miesięcy od odbycia

orzeczonej kary więzienia, i po miesięcznym przeszkoleniu skierowany do

pracy w kopalni „Wujek”, przy czym nic nie wskazuje na to, że skazujący go

uprzednio wyrok za działalność polityczną był wyłączną przyczyną skierowania do pracy górniczej. Właśnie dlatego, że skierowanie do pracy w wyjątkowo trudnych warunkach, w ramach odbywania zasadniczej służby

wojskowej, nie było warunkowane uprzednim skazaniem za przestępstwa

polityczne i dotyczyło nie tylko skazanych za nie, ale także wielu innych

osób z różnych powodów władzy ówczesnej niewygodnych, w preambule

ustawy z dnia 2 września 1994 r. o świadczeniu pieniężnym i uprawnieniach przysługującym żołnierzom zastępczej służby wojskowej przymusowo zatrudnianym w kopalniach węgla, kamieniołomach, zakładach rud uranu i batalionach budowlanych, przyjęto, iż przymusowe zatrudnianie żołnierzy zastępczej służy wojskowej w kopalniach węgla, kamieniołomach, zakładach wydobywania rud uranu i batalionach budowlanych, stanowiło

szczególny rodzaj represji z przyczyn politycznych. Inaczej mówiąc, to

przymusowe zatrudnianie potraktowano ustawowo jako autonomiczny ro-

dzaj represji, stanowiący samodzielną podstawę faktyczną do uzyskania

świadczenia pieniężnego (tj. swoistego rodzaju odszkodowania) w wysokości 0,5% przeciętnego wynagrodzenia w kwartale kalendarzowym poprzedzającym termin ostatniej w 1995 r. waloryzacji, za każdy pełny miesiąc

trwania pracy przymusowej, nie więcej jednak łącznie niż 10% tego wynagrodzenia. To ustawowe rozwiązanie stanowi argument przemawiający wyjątkowo silnie za tym, że art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o

uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych

za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, nie stanowi

podstawy do dochodzenia odszkodowania i zadośćuczynienia za szkody

oraz krzywdy wynikłe ze skierowania osoby uprzednio skazanej za taką

działalność orzeczeniem uznanym w trybie przepisów tej ustawy za nieważne, do pracy przymusowej w kopalniach węgla, kamieniołomach lub

zakładach uranu i batalionach budowlanych. Stanowisko przeciwne prowadziłoby do odmienności sytuacji prawnej żołnierzy, którzy z powodu przymusowej pracy np. w kopalniach węgla kamiennego, ponieśli szkodę, zależnie od tego, czy byli wcześniej skazani za przestępstwa polityczne, czy

też nie.

Z tych powodów Sąd Najwyższy orzekł o oddaleniu wniesionej przez

Prokuratora Generalnego, na korzyść Juranda J. kasacji.