IV KK 411/11 · Sąd Najwyższy

POSTANOWIENIE Z DNIA 15 MAJA 2012 R.

IV KK 411/11

Użytego w art. 415 § 5 zd. 2 k.p.k. zwrotu „o roszczeniu tym

prawomocnie orzeczono” nie należy wiązać z decyzjami organów

administracji publicznej, a więc i z decyzjami podatkowymi.

Przewodniczący: sędzia SN D. Świecki.

Sędziowie: SN R. Malarski (sprawozdawca), SA (del. do SN) D.

Kala.

Prokurator Prokuratury Generalnej: K. Parchimowicz.

Sąd Najwyższy w sprawie Marii G. skazanej z art. 286 § 1 k.k. i in., po

rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 15 maja 2012 r., kasacji,

wniesionej przez Prokuratora Generalnego na korzyść skazanej od wyroku

Sądu Okręgowego w K. z dnia 10 grudnia 2008 r., utrzymującego w mocy

wyrok Sądu Rejonowego w C. z dnia 6 maja 2008 r.,

o d d a l i ł kasację (...).

UZASADNIENIE

Sąd Rejonowy w C., wyrokiem z 6 maja 2008 r. skazał Marię G. na

karę 2 lat pozbawienia wolności, której wykonanie warunkowo zawiesił na

okres 5 lat próby, i grzywnę za przestępstwo ciągłe oszustwa, w wyniku

którego Skarb Państwa reprezentowany przez Urząd Skarbowy w C.

poniósł łącznie szkodę w wysokości 409 000 zł, oraz na dwie kary grzywny

za dwa przestępstwa skarbowe; wymierzył oskarżonej karę łączną grzywny

w ilości 450 stawek dziennych, każda w wysokości 50 zł; orzekł wobec

oskarżonej środek karny z art. 41 § 2 k.k.; na podstawie art. 72 § 2 k.k.

zobowiązał oskarżoną do naprawienia w całości szkody wyrządzonej

przestępstwem ciągłym oszustwa przez zapłatę na rzecz Skarbu Państwa,

reprezentowanego przez Urząd Skarbowy w C., kwoty 409 000 zł w

terminie 2 lat od uprawomocnienia się wyroku.

Sąd Okręgowy w K., po rozpoznaniu w dniu 10 grudnia 2008 r.

apelacji obrońcy, utrzymał pierwszoinstancyjny wyrok w mocy, uznając

wniesiony środek odwoławczy za oczywiście bezzasadny.

Kasację od prawomocnego wyroku sądu odwoławczego w części

dotyczącej orzeczenia na mocy art. 72 § 2 k.k. obowiązku naprawienia

szkody złożył, w trybie art. 521 § 1 k.p.k. na korzyść skazanej, Prokurator

Generalny. Zarzucił rażące i mające istotny wpływ na treść wyroku

naruszenie art. 433 § 1 k.p.k. w zw. z art. 440 k.p.k., polegające na

utrzymaniu w mocy, wbrew art. 415 § 5 k.p.k., rażąco niesprawiedliwego

orzeczenia o obowiązku naprawienia szkody, mimo że o roszczeniu w tym

zakresie

prawomocnie

orzeczono

decyzjami

Naczelnika

Urzędu

Skarbowego K. z dnia 23 października 2007 r. W konsekwencji skarżący

zażądał uchylenia wyroku Sądu Okręgowego w K. w zaskarżonej części

oraz utrzymanego w mocy w tym zakresie wyroku sądu pierwszej instancji.

Obecny na rozprawie kasacyjnej prokurator Prokuratury Generalnej

wniósł o uwzględnienie kasacji, podnosząc jednak, że „kwestia art. 415 § 5

k.p.k. wiąże się z zagadnieniem kwalifikacji prawnej jako przestępstwa

skarbowego i wówczas z zastosowaniem art. 41 § 2 w zw. z § 4 pkt 1 k.k.s.”

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Kasacja okazała się bezzasadna.

Na wstępie warto przypomnieć, że art. 415 § 5 zd. 2 k.p.k. zakazuje

wyraźnie wydawania w procesie karnym rozstrzygnięć o charakterze

kompensacyjnym, „jeżeli roszczenie wynikające z popełnienia przestępstwa

jest przedmiotem innego postępowania albo o roszczeniu tym prawomocnie

orzeczono”. Jakkolwiek skarżący zrezygnował ze wskazania, co należy

rozumieć pod niektórymi pojęciami użytymi w cytowanym fragmencie

proceduralnego przepisu („roszczenie”, „prawomocnie orzeczono”), to

jednak – zdaniem Sądu Najwyższego – zinterpretowanie tych terminów

miało dla oceny zasadności (lub niezasadności) kasacji znaczenie

kluczowe. Zagadnienie to można było ująć w bardziej ogólnym pytaniu: czy

tzw.

klauzula

antykumulacyjna

warunkowana

jest

toczeniem

się

jakiegokolwiek innego postępowania (a więc i pozasądowego) albo też

prawomocnym rozstrzygnięciem wydanym przez każdy uprawniony przez

ustawę organ (a więc i decyzją podatkową), oczywiście przy zachowaniu

tożsamości przedmiotowej (ta sama szkoda) i podmiotowej (ta sama

osoba)?

W przekonaniu Sądu Najwyższego, rozważania należało rozpocząć

od wykładni pojęcia „roszczenie”, jako że ustalenie jego prawidłowego

znaczenia będzie determinowało pragmatyczne rozumienie dalszych

zwrotów, to jest „inne postępowanie” i „prawomocnie orzeczono”.

Co prawda ustawodawca nie zdefiniował słowa „roszczenie”, niemniej

jednak należy przyjąć, że chodzi tu o postać prawa podmiotowego

funkcjonującego w obrębie szeroko rozumianego prawa cywilnego. Według

nauki prawa, „roszczenie” polega na tym, że „uprawniony może od

konkretnej osoby żądać konkretnego zachowania się” (zob. A. Wolter:

Prawo cywilne, Warszawa 1972, s. 115). Treścią „roszczenia”, a zarazem

powinnego zachowania się, może być czynienie, zaniechanie lub znoszenie

(zob. M. Safjan [red.:] System prawa cywilnego, Warszawa 2007, tom I, s.

707). Fakt nieposługiwania się omawianym sformułowaniem w ustawie z

dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (Dz. U. 2005 r. Nr 8, poz.

60 ze zm.) jest tu wysoce wymowny i zdecydowanie przemawia za

traktowaniem pojęcia „roszczenie” w płaszczyźnie prawa cywilnego.

Wskazanego podejścia nie jest w stanie zmienić używanie w piśmiennictwie

prawniczym zwrotu „roszczenie podatkowe”, a nawet zamieszczenie jego

definicji w art. 3 ust. 1 lit. c Konwencji o wzajemnej pomocy administracyjnej

w sprawach podatkowych, sporządzonej w Strasburgu dnia 25 stycznia

1988 r. (Dz. U. 1998 r. Nr 141, poz. 913). Trudno w tym miejscu nie

wspomnieć o uzasadnieniu do ustawy z dnia 10 stycznia 2003 r. o zmianie

ustawy

–

Kodeks

postępowania

wprowadzające Kodeks

karnego,

ustawy

postępowania karnego,

–

Przepisy

ustawy o świadku

koronnym oraz ustawy o ochronie informacji niejawnych (Dz. U. Nr 17, poz.

155), w którym odnotowano, że nowa redakcja art. 415 k.p.k. „powinna

doprowadzić do uporządkowania zagadnienia kompensacji w procesie

karnym, a w szczególności zminimalizować ryzyko powstania dwóch lub

więcej tytułów egzekucyjnych bazujących na tej samej szkodzie (i

krzywdzie),

a

przez

to

chronić

oskarżonego

(skazanego)

przed

koniecznością obrony za pomocą powództw przeciwegzekucyjnych” (zob.

Sejm IV kadencji, druk nr 182).

Zaprezentowany punkt widzenia, nadający pojęciu „roszczenie”

znaczenie cywilistyczne, znajduje silne wsparcie w regułach wykładni

systemowej. Zgodnie z art. 41 § 2 w zw. z § 4 pkt 1 k.k.s. sąd, warunkowo

zawieszając wykonanie kary za przestępstwo skarbowe, w związku z

którym

nastąpiło

uszczuplenie

należności

publicznoprawnej

i

tej

wymagalnej należności nie uiszczono, musi określić obowiązek uiszczenia

jej w całości w wyznaczonym terminie. Art. 190 k.k.s. zakazuje

dokonywania w okresie próby modyfikacji tego obowiązku. Intencja

ustawodawcy jest czytelna: uprzednie zobowiązanie w drodze decyzji

podatkowej sprawcy czynu, polegającego na uszczupleniu należności

podatkowej, do jej zapłaty nie stanowi bariery powstrzymującej sąd przed

orzeczeniem obowiązku naprawienia szkody. Przeciwnie, jeśli należność

publicznoprawna nie została uregulowana, mimo istnienia stosownej decyzji

podatkowej, sąd jest zobligowany wydać orzeczenie o charakterze

kompensacyjnym.

Również racje funkcjonalne przemawiają za postrzeganiem zwrotu

„roszczenie”

w

kontekście

cywilistycznym

i

w

konsekwencji

za

niemożnością uznania rozstrzygnięć innych niż sądowe za przeszkodę do

orzeczenia obowiązku naprawienia szkody na podstawie art. 72 § 2 k.k.

Określając sens art. 415 § 5 zd. 2 k.p.k., trzeba wziąć pod uwagę cel,

któremu przepis ten ma służyć. Ma on niewątpliwie zapobiegać

kumulowaniu rozstrzygnięć o charakterze kompensacyjnym, tyle że –

odwołując się jeszcze raz do ratio legis komentowanego wcześniej art. 41 §

2 w zw. z § 4 pkt 1 k.k.s. – cel tzw. klauzuli antykumulacyjnej nie wchodzi w

rachubę

w

razie

uszczuplenia

należności

podatkowej.

Odwrotnie,

ustawodawca daje tu jasny sygnał, że przy dochodzeniu takiej należności

dozwolone, a wręcz nakazane jest sięganie po różne środki prawne, a więc

i po środki probacyjne, które nie tylko wzmacniają i urealniają dolegliwość

kary,

ale

i

służą

zaspokajaniu

prawnie

chronionego

interesu

pokrzywdzonego Skarbu Państwa.

W podsumowaniu trzeba zatem stwierdzić: użytego w art. 415 § 5 zd.

2 k.p.k. zwrotu „o roszczeniu tym prawomocnie orzeczono” nie należy

wiązać z decyzjami organów administracji publicznej, a więc i z decyzjami

podatkowymi.

W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy oddalił kasację (art. 537 § 1

k.p.k.).