IV KK 398/21 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV KK 398/21 POSTANOWIENIE Dnia 7 września 2021 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Zbigniew Puszkarski w sprawie A. D. skazanego z art. 13 § 1 k.k. w zw. z art. 197 § 1 k.k. i art. 157 § 2 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. i art. 31 § 2 k.k. po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu w trybie art. 535 § 5 k.p.k. w dniu 7 września 2021 r., kasacji wniesionej przez Prokuratora Generalnego na korzyść skazanego od postanowienia Sądu Rejonowego w K. z dnia 2 grudnia 2019 r., sygn. akt II Ko [...] (II K [...]), o umieszczeniu skazanego w zamkniętym zakładzie psychiatrycznym na podstawie art. 437 § 1 i 2 k.p.k. w zw. z art. 1 § 2 k.k.w. i art. 15 § 1 k.k.w. postanowił: uchylić zaskarżone postanowienie i umorzyć postępowanie w przedmiocie orzeczenia wobec A. D. środków zabezpieczających.

UZASADNIENIE

Sąd Rejonowy w K. wyrokiem z dnia 7 czerwca 2017 r., sygn. akt II K [...], uznał A. D. za winnego tego, że w dniu 12 września 2016 r. w K., używając przemocy wobec A. D. poprzez przewrócenie jej na podłogę, uderzanie rękami po głowie, twarzy i rękach, w następstwie czego doznała ona uszkodzeń ciała w postaci zaczerwienienia skóry na lewym i prawym przedramieniu, otarcia i zadrapania naskórka lewego przedramienia i zadrapania skóry nadgarstka lewego, które spowodowały rozstrój zdrowia i naruszenie funkcji organów jej ciała na okres nie dłuższy niż siedem dni, usiłował doprowadzić ją do obcowania płciowego, lecz zamierzonego celu nie osiągnął z uwagi na podjętą przez pokrzywdzoną obronę oraz interwencję osób trzecich, przy czym czynu tego dopuścił się mając ograniczoną w stopniu znacznym zdolność do rozpoznania jego znaczenia i pokierowania swoim postępowaniem, tj. przestępstwa z art. 13 § 1 k.k. w zw. z art. 197 § 1 k.k. i art. 157 § 2 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. i art. 31 § 2 k.k., za które wymierzył mu karę 3 lat pozbawienia wolności.

Po rozpoznaniu apelacji obrońcy oskarżonego, Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z dnia 3 listopada 2017 r., sygn. akt IX Ka [...], zaskarżony wyrok utrzymał w mocy. Następnie Sąd Rejonowy w K., po rozpoznaniu wniosku Dyrektora Zakładu Karnego Nr 1 we W. z dnia 27 maja 2019 r. o zastosowanie na podstawie art. 199b § 1 k.k.w. wobec A. D. środków zabezpieczających w postaci elektronicznej kontroli miejsca pobytu oraz w postaci psychoterapii, psychoedukacji, socjoterapii oraz farmakoterapii, w celu poprawy jego funkcjonowania w społeczeństwie, zapobieżenia pogłębianiu się jego zaburzeń oraz ponownemu popełnieniu przestępstwa, postanowieniem z dnia 2 grudnia 2019 r., sygn. akt II Ko [...] (II K [...]), na podstawie art. 93a § 1 pkt 4 k.k., art. 93b § 1 k.k., art. 93c pkt 2 k.k. w zw. z art. 93d § 1 i 5 k.k. i w zw. z art. 93g § 2 k.k. orzekł wobec skazanego A.

D. środek zabezpieczający w postaci umieszczenia go w zamkniętym zakładzie psychiatrycznym. W uzasadnieniu wskazał, że „wniosek Dyrektora Zakładu Karnego Nr [...] w W. co do zasady zasługuje na uwzględnienie”, jednak orzeczenie środków zabezpieczających, o których mowa we wniosku nie byłoby wystarczające, bowiem w świetle opinii wydanych przez biegłych: psychiatrę, seksuologa i psychologa „nie budzi wątpliwości Sądu, iż A. D. wymaga leczenia w zamkniętym zakładzie psychiatrycznym, albowiem w aktualnym stanie zdrowia psychicznego skazany nadal stwarza ryzyko ponownego popełnienia czynu kryminogennego o znacznej szkodliwości społecznej”.

Kasację od tego postanowienia, które uprawomocniło się bez postępowania odwoławczego, wniósł Prokurator Generalny. Na podstawie art. 521 § 1 k.p.k. zaskarżył postanowienie w całości na korzyść skazanego A. D., zarzucając:„rażące i mające istotny wpływ na treść postanowienia naruszenie art. 93d § 4 k.k. i art. 15 § 1 k.k.w., polegające na orzeczeniu wobec skazanego A. D., po zakończeniu odbywania przez niego kary 3 lat pozbawienia wolności orzeczonej wyrokiem Sądu Rejonowego w K. z dnia 7 czerwca 2017 r., sygn. akt II K [...], środka zabezpieczającego w postaci pobytu w zakładzie psychiatrycznym, tj.

środka określonego w art. 93a pkt 4 k.k., w sytuacji gdy przepis art. 93d § 4 k.k. przewiduje jedynie możliwość orzeczenia wobec sprawcy, w stosunku do którego wykonywana jest kara pozbawienia wolności, do czasu wykonania tej kary, jednak nie wcześniej niż na 6 miesięcy przed przewidywanym warunkowym zwolnieniem lub odbyciem kary, środków zabezpieczających, o których mowa w art. 93a § 1-3 k.k., tj. środków zabezpieczających w postaci elektronicznej kontroli miejsca pobytu, terapii, terapii uzależnień, przy czym wykonanie wobec skazanego w całości kary pozbawienia wolności stanowiło ujemną przesłankę procesową w rozumieniu art. 15 § 1 k.k.w., uniemożliwiającą kontynuowanie postępowania wykonawczego, w tym w przedmiocie orzeczenia środków zabezpieczających”.Podnosząc powyższe, Prokurator Generalny wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i umorzenie postępowania w przedmiocie orzeczenia o środkach zabezpieczających.

Jednocześnie, powołując się na art. 532 § 1 k.p.k., wniósł o wstrzymanie wykonania zaskarżonego postanowienia. Sąd Najwyższy zważył, co następuje.Kasacja jest oczywiście zasadna, co przemawiało za rozpoznaniem jej w trybie art. 535 § 5 k.p.k. i uwzględnieniem całości na posiedzeniu bez udziału stron. Jak to wskazano w części motywacyjnej skargi, chociaż każdy ze środków zabezpieczających określonych w art. 93a § 1 pkt 1-4 i § 2 k.k., przy uwzględnieniu zasad: konieczności, proporcjonalności i subsydiarności, wynikających z treści art. 93b k.k., może zostać orzeczony wobec sprawcy określonego w art. 93c pkt 1-5 k.k., to możliwość stosowania środków zabezpieczających po raz pierwszy dopiero w toku postępowania wykonawczego jest ograniczona.Zgodnie z art. 93d § 4 k.k., taki środek może być orzeczony wobec sprawcy, w stosunku do którego wykonywana jest kara pozbawienia wolności wymierzona za: przestępstwo popełnione w stanie ograniczonej poczytalności określonej w art. 31 § 2 k.k. (art. 93c pkt 2 k.k.), za przestępstwo określone w art. 148 k.k., art. 156 k.k., art. 197 k.k., art. 198 k.k., art. 199 § 2 k.k. lub art. 200 § 1 k.k., popełnione w związku z zaburzeniem preferencji seksualnych (art. 93c pkt 3 k.k.), w razie skazania na karę pozbawienia wolności bez warunkowego jej zawieszenia za umyślne przestępstwo określone w rozdziale XIX, XXIII, XXV lub XXVI k.k., popełnione w związku z zaburzeniem osobowości o takim charakterze lub nasileniu, że zachodzi co najmniej wysokie prawdopodobieństwo popełnienia czynu zabronionego z użyciem przemocy lub groźbą jej użycia (art. 93c pkt 4 k.k.) oraz w razie skazania za przestępstwo popełnione w związku z uzależnieniem od alkoholu, środka odurzającego lub innego podobnie działającego środka (art. 93c pkt 5 k.k.).

Jednocześnie, tytułem środka zabezpieczającego można orzec środki określone w art. 93a § 1 pkt 1-3 k.k., tj. w postaci elektronicznej kontroli miejsca pobytu, terapii i terapii uzależnień. Tym samym, w toku postępowania wykonawczego, po raz pierwszy, nie jest możliwe orzeczenie środka zabezpieczającego w postaci pobytu w zakładzie psychiatrycznym. W powołanym w kasacji postanowieniu (w skardze orzeczenie to nazwano wyrokiem) z dnia 14 maja 2021 r., III KK 104/21, Sąd Najwyższy wskazał, że „sąd orzeka pobyt w zakładzie psychiatrycznym i to tylko wtedy, gdy ustawa tak stanowi (art. 93b § 5 k.k.), zaś Kodeks karny w art. 93g ściśle określa przypadki, w których sąd może orzec środek zabezpieczający w postaci pobytu w zakładzie psychiatrycznym.

Z treści tego ostatniego przepisu wynika, że sąd orzeka ten środek zabezpieczający jedynie skazując (co przecież może nastąpić tylko w wyroku) sprawcę przestępstw popełnionych w warunkach określonych w art. 93g § 2 i § 3 k.k. lub umarzając postępowanie (…) wobec sprawcy z powodu niepoczytalności. Zważywszy nadto na treść art. 93d k.k. (w powiązaniu z art. 199a § 1 k.k.w. stanowiącym, że w postępowaniu wykonawczym Sąd, który wydał orzeczenie w pierwszej instancji jest właściwy do orzekania w przedmiocie środków zabezpieczających, ale na zasadach określonych w przepisach Kodeksu karnego regulujących ich stosowanie) należy stwierdzić, że orzeczenie środka zabezpieczającego w postaci pobytu w zakładzie psychiatrycznym następuje wyłącznie przy wyrokowaniu, natomiast o pozostałych środkach zabezpieczających, tj. wymienionych w art. 93a § 1 pkt 1-3 k.k. sąd może orzec również na etapie postępowania wykonawczego”.Trzeba też mieć na uwadze, że zgodnie z art. 93d § 4 k.k., orzeczenie środka zabezpieczającego w toku postępowania wykonawczego może nastąpić tylko do czasu wykonania wobec sprawcy kary pozbawienia wolności, jednak nie wcześniej niż na 6 miesięcy przed przewidywanym warunkowym zwolnieniem lub odbyciem kary pozbawienia wolności.

Wykonanie w całości orzeczonej wobec skazanego kary pozbawienia wolności powoduje zatem niedopuszczalność kontynuowania postępowania wykonawczego w tym zakresie, a co za tym idzie – niedopuszczalność kontynuowania postępowania związanego z orzeczeniem środków zabezpieczających (zob. postanowienie Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 12 czerwca 2019 r., sygn. akt II AKzw 713/19).W takim razie nie ulega wątpliwości, że procedując w przedmiocie złożonego przez dyrektora zakładu karnego wniosku o orzeczenie środków zabezpieczających wobec A.

D., Sąd Rejonowy w K. był zobligowany do ustalenia potrzeby i rodzaju możliwych do zastosowania wobec tego skazanego środków zabezpieczających, jednakże wyłącznie o charakterze nieizolacyjnym. Nadto rozstrzygnięcie w tym zakresie powinien wydać do czasu zakończenia odbywania przez skazanego A. D. kary pozbawienia wolności, tj. do dnia 15 listopada 2019 r. (data wskazana we wniosku Dyrektora Zakładu Karnego Nr […] w W.). Orzekając w dniu 2 grudnia 2019 r., a więc już po zakończeniu odbywania przez skazanego kary, o zastosowaniu wobec niego środka zabezpieczającego w postaci pobytu w zakładzie psychiatrycznym, Sąd Rejonowy w K. w sposób rażący naruszył art. 93d § 4 k.k. w zw. z art. 15 § 1 k.k.w., co miało istotny wpływ na treść orzeczenia.Niezależnie od tego celowe będzie wspomnieć, że w kasacji zasadnie zwrócono uwagę, iż – co wynika z opinii biegłego seksuologa – u A.

D. nie rozpoznano zaburzeń preferencji seksualnych, a przypisane mu przestępstwo z art. 13 § 1 k.k. w zw. z art. 197 § 1 k.k. popełnił on z pobudek pozaseksualnych (czyn miał charakter represyjny, wynikał z chęci poniżenia ofiary i potrzeby jej ukarania, a nie był następstwem zaburzonych preferencji seksualnych). W ocenie biegłego skazany wymaga natomiast socjoterapii i terapii seksuologicznej, które mogą być realizowane w warunkach ambulatoryjnych, natomiast nie wymaga farmakoterapii w zakresie seksuologii (k. 547-556 akt sprawy).

Nie wykluczało to orzeczenia wobec A. D. izolacyjnego środka zabezpieczającego (pobytu w odpowiednim zakładzie psychiatrycznym), bowiem mogło to nastąpić na podstawie art. 93g § 2 k.k. przewidującego obligatoryjne zastosowanie tego środka, o ile zostałoby ustalone, że istnieje wysokie prawdopodobieństwo, iż popełni on czyn zabroniony o znacznej społecznej szkodliwości w związku ze stwierdzonym u niego upośledzeniem umysłowym. Jednakże rozstrzygnięcie w tym przedmiocie mogło nastąpić po raz pierwszy wyłącznie w postępowaniu rozpoznawczym, a nie wykonawczym.

Mając powyższe na uwadze, zgodnie z wnioskiem kasacji Sąd Najwyższy uchylił zaskarżone postanowienie i umorzył postępowanie w przedmiocie orzeczenia wobec A. D. środków zabezpieczających, uznając dalsze prowadzenie tego postępowania za bezcelowe.Z dołączonych do kasacji dokumentów wynika, że skutkiem tego orzeczenia będzie, iż skazany A. D. opuści Oddział Psychiatrii Sądowej o Wzmocnionym Zabezpieczeniu w M. w P. i jako osoba całkowicie ubezwłasnowolniona, w związku z działaniami podjętymi przez opiekuna prawnego, zostanie umieszczony w specjalistycznym domu opieki społecznej.Rozpoznanie kasacji w krótkim czasie po jej wpłynięciu do Sądu Najwyższego czyniło zbędnym wydawanie orzeczenia w przedmiocie wstrzymania wykonania zaskarżonego postanowienia.