IV KK 38/08 · Sąd Najwyższy

WYROK Z DNIA 25 CZERWCA 2008 R.

IV KK 38/08

Reguła ne peius wyrażona w art. 454 § 2 k.p.k. dotyczy wszystkich

ustaleń faktycznych przyjętych za podstawę zaskarżonego wyroku, a więc

zarówno odnoszących się do przedmiotowej strony czynu, jego strony

podmiotowej (umyślność, nieumyślność, rodzaj zamiaru, motywy czynu),

innych okolicznościach wpływających na stopień winy i stopień społecznej

szkodliwości czynu oraz ustaleń dotyczących samego oskarżonego, jego

właściwości i warunków osobistych, o których mowa w art. 53 § 2 k.k., a

także jego zachowania przed popełnieniem przestępstwa i po jego popełnieniu.

Przewodniczący: sędzia SN D. Rysińska.

Sędziowie SN: M. Pietruszyński, SA (del. do SN) M. Laskowski

(sprawozdawca).

Prokuratora Prokuratury Krajowej: J. Piechota

Sąd Najwyższy w sprawie Grzegorza M., skazanego z art. 177 § 2

k.k. w zw. z art. 178 § 1 k.k., po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w

dniu 25 czerwca 2008 r., kasacji, wniesionej przez obrońcę od wyroku Sądu Okręgowego w K. z dnia 13 czerwca 2007 r., zmieniającego wyrok Sądu

Rejonowego w W. z dnia 2 marca 2007 r.,

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę p r z e k a z a ł Sądowi Okręgowemu w K. do ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym.

UZASADNIENIE

Sąd Rejonowy w W. wyrokiem z dnia 2 marca 2007 r., uznał Grzegorza M. za winnego tego, że w dniu 18 kwietnia 2006 r. w P., naruszył zasady bezpieczeństwa i porządku w ruchu drogowym, określone w art. 3 ust.

1, art. 16 ust. 1, art. 19 ust. 1, art. 20 ust. 1 ustawy z dnia 20 czerwca 1997

r. – Prawo o ruchu drogowym w ten sposób, że jako kierujący samochodem osobowym marki Audi 80, jadąc drogą w kierunku S., nie zachowując

należytej ostrożności, przez przekroczenie dopuszczalnej prędkości na obszarze zabudowanym o około 50 km/h doprowadził do utraty stateczności

kierunkowej na łuku drogi w lewo, zjechał na przeciwny pas ruchu, potrącił

idące prawidłowo lewą stroną drogi piesze Halinę D. i Marię K., które na

skutek doznanych obrażeń ciała zmarły na miejscu wypadku, przy czym

kierujący bez udzielenia pomocy zbiegł z miejsca zdarzenia, to jest za winnego przestępstwa z art. 177 § 2 k.k. w zw. z art. 178 § 1 k.k. i za przestępstwo to wymierzył mu karę 5 lat pozbawienia wolności.

Sąd orzekł nadto wobec Grzegorza M. zakaz prowadzenia wszelkich

pojazdów mechanicznych na okres 10 lat oraz podanie wyroku do publicznej wiadomości przez ogłoszenia w lokalnych wydaniach „Gazety Krakowskiej” i „Dziennika Polskiego”. Sąd zasądził także na podstawie art. 46 § 2

k.k. od oskarżonego na rzecz pokrzywdzonych Leszka K. i Moniki N. kwotę

łączną 20 000 zł i na rzecz pokrzywdzonych Doroty D. i Iwony B. kwotę

łączną 20 000 zł.

Wyrok powyższy zaskarżyli: obrońca oskarżonego, prokurator i pełnomocnicy oskarżycieli posiłkowych.

Obrońca oskarżonego zaskarżył wyrok w zakresie wymiaru kary. Zarzucił wyrokowi:

1. obrazę przepisów prawa materialnego, polegającą na niewłaściwym zastosowaniu art. 46 § 2 k.k., przejawiającym się w zasądzeniu na

rzecz pokrzywdzonych Leszka K., Moniki N., Doroty D. oraz Iwony B. nawiązek w sytuacji, gdy nie są oni bezpośrednimi pokrzywdzonymi, którym

przysługiwałoby zadośćuczynienie z art. 46 § 2 k.k.,

2. obrazę przepisów postępowania, to jest art. 49 § 1 k.p.k., przez

błędną wykładnię pojęcia pokrzywdzonego,

3. rażącą niewspółmierność orzeczonej wobec oskarżonego Grzegorza M. kary pozbawienia wolności.

Obrońca oskarżonego wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku, przez

obniżenie wymierzonej oskarżonemu kary pozbawienia wolności do 4 lat

oraz określenie, że kwoty pieniężne zasądzone na rzecz pokrzywdzonych

stanowią częściowe odszkodowanie i zostają przyznane w oparciu o przepis art. 46 § 1 k.k.

Prokurator zaskarżył wyrok w części dotyczącej orzeczenia o karze,

zarzucając jej rażącą łagodność i domagając się podwyższenia wymiaru

kary pozbawienia wolności do 8 lat.

Zarzut rażącej łagodności kary pozbawienia wolności sformułowany

został także w apelacji pełnomocnika oskarżycieli posiłkowych. W apelacji

tej wniesiono o zmianę zaskarżonego wyroku, przez orzeczenie kary 10 lat

pozbawienia wolności.

Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z dnia 13 czerwca 2007 r., zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że karę pozbawienia wolności orzeczoną

wobec Grzegorza M. podwyższył do lat 10, a za podstawę zasądzenia na

rzecz pokrzywdzonych kwot określonych w punkcie II zaskarżonego wyroku, przyjął przepis art. 46 § 1 k.k.

Kasację od powyższego wyroku wniósł obrońca skazanego. Zarzucił

wyrokowi rażące naruszenie prawa, które miało wpływ na jego treść, a

mianowicie naruszenie art. 454 § 2 k.p.k., przez orzeczenie przez Sąd

Okręgowy wobec skazanego Grzegorza M. kary pozbawienia wolności w

wymiarze 10 lat, a więc kary surowszej od orzeczonej przez Sąd Rejonowy, które to orzeczenie zostało oparte na zmienionych ustaleniach stanu

faktycznego, przez poszerzenie przez Sąd Okręgowy w części motywacyjnej wyroku katalogu okoliczności obciążających skazanego o następujące

fakty: uprzednią karalność oskarżonego za wykroczenia drogowe, niekorzystne dla skazanego zapisy wywiadu kuratora oraz fakt ukrywania się

przez skazanego i podejmowania działań zmierzających do uniknięcia odpowiedzialności karnej, które to okoliczności nie były podstawą ustaleń faktycznych poczynionych przez Sąd Rejonowy w zakresie wymierzonej skazanemu kary pozbawienia wolności.

Obrońca skazanego wniósł o uchylenie wyroku Sądu Okręgowego w

K. i przekazanie sprawy temu sądowi do ponownego rozpoznania.

Pełnomocnik oskarżycieli posiłkowych złożył odpowiedź na kasację

obrońcy skazanego, w której wniósł o oddalenie przedmiotowej kasacji jako

oczywiście bezzasadnej oraz o zasądzenie kosztów zastępstwa adwokackiego na rzecz każdego z oskarżycieli posiłkowych.

Prokurator Prokuratury Okręgowej w K. w odpowiedzi na kasację

wniósł o uznanie wniesionej kasacji za zasadną, uchylenie zaskarżonego

wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w K. do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Kasacja okazała się zasadna i koniecznym stało się uchylenie wyroku

Sądu odwoławczego i przekazanie sprawy temu sądowi do ponownego

rozpoznania w postępowaniu odwoławczym.

Przepis art. 454 § 2 k.p.k. zawiera istotną z punktu widzenia gwarancji oskarżonego regułę, w myśl której, sąd odwoławczy może orzec surowszą karę pozbawienia wolności tylko wtedy, gdy nie zmienia ustaleń faktycznych przyjętych za podstawę zaskarżonego wyroku (reguła ne peius).

Reguła ta w powiązaniu z zakazem reformationis in peius, określonym w

art. 434 k.p.k. określa warunki, które muszą być spełnione, aby dojść mogło do zmiany zaskarżonego wyroku na niekorzyść oskarżonego. W sprawie Grzegorza M. wniesiono apelacje na jego niekorzyść, Sąd odwoławczy

po spełnieniu warunków z art. 434 § 1 k.p.k. mógł zatem w zasadzie dokonać zmiany zaskarżonego wyroku podwyższając wymiar kary pozbawienia

wolności, respektując jednak zakazy z art. 454 k.p.k., w rozpoznawanej

sprawie konkretnie zakaz z § 2 tego przepisu.

Sąd odwoławczy może przy tym dokonywać odmiennych aniżeli sąd

pierwszej instancji ocen ustalonych okoliczności, nadawać tym samym okolicznościom większe lub mniejsze znaczenie, pod warunkiem tylko, że katalog tych okoliczności nie ulega zmianie, a więc nie dochodzi do rozszerzenia katalogu okoliczności obciążających lub zmniejszenia katalogu okoliczności łagodzących wymiar kary. Takie bowiem rozszerzenie lub zmniejszenie uznane być musi za nowe ustalenie faktyczne. Za nowe ustalenia

uznać należy także sytuację, w której sąd odwoławczy zastąpi jedne ustalenia innymi. Punktem wyjścia rozważań sądu odwoławczego jest przy tym

nie tylko treść wyroku wydanego przez sąd pierwszej instancji i zawarty w

nim opis czynu przypisanego oskarżonemu, ale także treść uzasadnienia

wyroku sporządzonego przez sąd meriti.

Reguła ne peius obejmuje każde ustalenie faktyczne przyjęte za podstawę zaskarżonego wyroku. Będą to ustalenia o przedmiotowej stronie

czynu, a także o jego stronie podmiotowej (umyślność, nieumyślność, rodzaj zamiaru), motywach, pobudkach, innych okolicznościach wpływających na stopień winy i stopień społecznej szkodliwości czynu oraz, co

istotne w rozpoznawanej sprawie, ustalenia dotyczące samego oskarżonego, jego właściwości i warunków osobistych, o których mowa w art. 53 § 2

k.k., jego zachowania przed popełnieniem przestępstwa i po jego popeł-

nieniu (zob. W.Kociubiński: Glosa do postanowienia Sądu Najwyższego z

dnia 28 czerwca 2006 r., V KK 491/05, PS 2007 r., nr 9, s. 153).

Istotnym w rozpoznawanej sprawie było rozstrzygnięcie kwestii, czy

Sąd odwoławczy dokonał jedynie odmiennej oceny istotnych w sprawie

okoliczności, czy też doszło do zmiany ustaleń faktycznych, przyjętych za

podstawę zaskarżonego wyroku, przez uzupełnienie katalogu okoliczności

obciążających. Za nietrafną uznać należy tę część zarzutu kasacji, w której

obrońca skazanego podkreśla, że do poszerzenia katalogu okoliczności

obciążających doszło między innymi przez ustalenie przez Sąd Okręgowy

wcześniejszej karalności Grzegorza M. za wykroczenia. Sąd pierwszej instancji w uzasadnieniu wyroku podkreślił, iż Grzegorz M. był za wykroczenia drogowe ukarany 24 punktami karnymi, a dalej skonstatował, że wykroczenia drogowe, które popełnił, nie wywołały w nim refleksji i potrzeby zastanowienia. W tym stanie rzeczy uznać należy, że sąd a quo dostrzegł i

ustalił karalność Grzegorza M. za wykroczenia drogowe, zaś sąd ad quem

jedynie dokonał innej, bardziej rozbudowanej oceny tej samej okoliczności,

nadając jej większą wagę w porównaniu do Sądu pierwszej instancji.

Za zasadną uznać natomiast należy pozostałą część zarzutu kasacji.

Wywiad sporządzony o Grzegorzu M. przez kuratora sądowego w jego

miejscu zamieszkania został wprawdzie zaliczony przez Sąd pierwszej instancji do dowodów ujawnionych na rozprawie. Treść tego wywiadu,

zwłaszcza zawarte w nim opinie o oskarżonym, nie były jednak w ogóle

przedmiotem rozważań Sądu meriti. Stwierdzenie, że Grzegorz M. postrzegany jest w miejscu zamieszkania jako „cwaniak” i osoba agresywnie

prowadząca samochód, nie znalazło się w katalogu okoliczności ustalonych przez Sąd pierwszej instancji i Sąd nie oceniał tego stwierdzenia rozważając wymiar kary. Dopiero Sąd odwoławczy, uzasadniając podwyższenie wymiaru kary pozbawienia wolności, podkreślił powyższe w uzasadnieniu wyroku.

Sąd ten stwierdził ponadto, że Grzegorz M. ukrywał się, podejmował

działania zmierzające do uniknięcia ujęcia, co osłabiło wymowę pozytywnej

opinii o nim z okresu pobytu w areszcie tymczasowym. Ustalenie to wynika,

jak można zakładać, z zeznań funkcjonariuszy policji, którzy dokonywali

zatrzymania Grzegorza M. w miejscu zamieszkania i podali, że po ich

przyjściu do domu, oskarżony przebywający w pomieszczeniu gospodarczym, ujawnił się dopiero po chwili, po skierowanych do niego słowach ojca. Także te okoliczności nie stanowiły przedmiotu rozważań Sądu pierwszej instancji, który nie opisał tych faktów dokonując ustaleń faktycznych i

nie rozważał ich w kontekście oceny okoliczności wpływających na wymiar

kary. To Sąd odwoławczy w uzasadnieniu wyroku zmieniającego zaskarżony wyrok Sądu Rejonowego w W., ustalił powyższe w uzasadnieniu i

wskazał, jako jedną z okoliczności przemawiających za koniecznością wymierzenia oskarżonemu surowszej kary pozbawienia wolności.

Dwie opisane powyżej okoliczności stały się elementami przyjętego

dopiero przez Sąd odwoławczy stanu faktycznego sprawy, stały się przedmiotem ocen tego Sądu, co do postawy i właściwości Grzegorza M., stały

się wreszcie podstawą zmiany wymiaru kary pozbawienia wolności i to zaostrzenia tej kary w znaczącym stopniu. Były to nowe ustalenia faktyczne,

dokonane dopiero przez Sąd odwoławczy, doszło więc do zmiany ustaleń

faktycznych, o której mowa w art. 454 § 2 k.p.k. (co do rozumienia terminu

„ustalenie faktyczne” zob. uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego

z dnia 2 grudnia 2003 r., III KK 526/02, LEX 83789).

Sąd Okręgowy w K. dopuścił się naruszenia art. 454 § 2 k.p.k. i

uchybienie to miało charakter rażący. Spowodowało ono uniemożliwienie

Grzegorzowi M. próby polemizowania z przyjętą opinią „cwaniaka agresywnie prowadzącego samochód” i ustaleniem, że ukrywał się unikając

ujęcia. Uniemożliwiło także podjęcie przez obronę prób weryfikowania tych

twierdzeń, ustalenia źródeł opinii lub wyrażenia ocen, co do wypełnienia

przez oskarżonego jego zachowaniem znaczenia wyrażenia „ukrywa się”.

Gwarancyjny charakter przepisu art. 454 § 2 k.p.k. polega właśnie na zapewnieniu oskarżonemu możliwości zaskarżenia orzeczenia, przez wykazywanie błędu w ustaleniach faktycznych, które stały się podstawą danego

rozstrzygnięcia. W przypadku Grzegorza M. został on możliwości tej pozbawiony. Wpływ omawianego uchybienia na treść wyroku był oczywisty i

istotny zważywszy zmianę wymiaru kary pozbawienia wolności.

Sąd odwoławczy dostrzegając fakty, które nie stały się podstawą zaskarżonego wyroku, a zdaniem tego sądu stać się powinny, był zobowiązany, uwzględniając regułę z art. 454 § 2 k.p.k., do uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy sądowi pierwszej instancji do ponownego

rozpoznania.

Uznając wniesioną kasację za zasadną Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego w K. i sprawę przekazał temu Sądowi

do ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym. Przy ponownym rozpoznaniu sąd ten respektować powinien regułę ne peius z art. 454

§ 2 k.p.k.