IV KK 361/16 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV KK 361/16 POSTANOWIENIE Dnia 22 listopada 2016 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Eugeniusz Wildowicz na posiedzeniu w trybie art. 535 § 3 k.p.k. po rozpoznaniu w Izbie Karnej w dniu 22 listopada 2016 r., sprawy z wniosku A. S. i K. S. o odszkodowanie‎z powodu kasacji wniesionej przez pełnomocnika wnioskodawców‎od wyroku Sądu Apelacyjnego w [...]‎z dnia 8 czerwca 2016 r., sygn. akt II AKa …/16,‎utrzymującego w mocy wyrok Sądu Okręgowego w [...]‎z dnia 19 lutego 2016 r., sygn. akt VI Ko …/13, p o s t a n o w i ł:

1. oddalić kasację jako oczywiście bezzasadną, 2. obciążyć wnioskodawców kosztami sądowymi postępowania kasacyjnego w częściach na nich przypadających. UZASADNIENIEWnioskodawcy domagali się zasądzenia od Skarbu Państwa na ich rzecz kwot po 500.000 zł odszkodowania z tytułu utraty kosztów utrzymania w związku ze śmiercią ich syna D. S. w trakcie niewątpliwie niesłusznego tymczasowego aresztowania.Sąd Okręgowy w [...], wyrokiem z dnia 19 lutego 2016 r., na podstawie art. 556 § 1 pkt 1 k.p.k. zasądził od Skarbu Państwa na rzecz wnioskodawców kwoty po 1000 zł tytułem odszkodowania wraz z ustawowymi odsetkami od dnia uprawomocnienia się wyroku.

W pozostałej części wniosek oddalił. Od powyższego wyroku apelację złożył pełnomocnik wnioskodawców […] zarzucając obrazę prawa materialnego, tj. art. 556 § 1 k.p.k., poprzez przyjęcie, że odszkodowanie z tytułu utraty utrzymania w następstwie śmierci syna wnioskodawców D. S. w trakcie stosowania wobec niego niewątpliwie niesłusznego aresztowania, ogranicza się tylko do okresu stosowania tego środka zapobiegawczego podczas, gdy z istoty tej instytucji wynika, że musi ona dotyczyć także późniejszego okresu. W konkluzji skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku, poprzez zasądzenie kwot po 20.500 zł dla każdego z wnioskodawców, względnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji.Wyrokiem z dnia 8 czerwca 2016 r.

Sąd Apelacyjny w [...] zaskarżony wyrok utrzymał w mocy.Kasację od tego wyroku złożył pełnomocnik wnioskodawców. Zarzucił rażące naruszenie prawa materialnego, tj. art. 556 § 1 k.p.k. poprzez przyjęcie, że zakres roszczeń objętych tym przepisem ogranicza się wyłącznie do ekwiwalentu utraty utrzymania w okresie stosowania tymczasowego aresztowania. Na tej podstawie skarżący wniósł o „uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania”. W odpowiedzi na kasację prokurator Prokuratury Okręgowej w [...] wniósł o jej oddalenie jako oczywiście bezzasadnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.Kasacja pełnomocnika wnioskodawców A. i K. S. jest bezzasadna w stopniu oczywistym.Przystępując do wskazania powodów takiej oceny na wstępie stwierdzić należy, że podniesiony w kasacji zarzut stanowi powielenie zarzutu zawartego w apelacji pełnomocnika wnioskodawców wniesionej od wyroku Sądu Okręgowego w [...], zarówno w zakresie jego podstawy prawnej, jak i – przy jedynie nieznacznej modyfikacji – jego treści. W orzecznictwie Sądu Najwyższego konsekwentnie przyjmuje się, że powielenie w kasacji argumentacji przedstawionej wcześniej w zwykłym środku odwoławczym może być skuteczne jedynie w sytuacji, gdy sąd odwoławczy zarzutów apelacji w ogóle nie rozpoznał, bądź też uczynił to w sposób uchybiający regułom rzetelnej kontroli instancyjnej.

Wówczas jednak w kasacji podnieść należy zarzuty obrazy przepisów, które zasady tej kontroli regulują, to jest art. 433 k.p.k., czy art. 457 § 3 k.p.k. W sytuacji braku dopełnienia przez skarżącego tego warunku zarzuty kasacji uznać należy za skierowane wyłącznie przeciwko wyrokowi Sądu I instancji, podczas gdy kasacja stronie przysługuje jako środek zaskarżenia prawomocnych wyroków sądów odwoławczych. Próba zaskarżenia kasacją wyroku sądu I instancji, stanowi przekroczenie granic określonych w art. 519 k.p.k., które ustawodawca zakreślił w odniesieniu do tego nadzwyczajnego środka zaskarżenia.

Zabieg tego rodzaju, mający na celu powtórzenie zwykłej kontroli odwoławczej na etapie postępowania kasacyjnego i zmierzający do przekształcenia tego etapu w trzecią instancję, nie może być skuteczny (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 kwietnia 2010 r., IV KK 89/10, OSNwSK 2010/1/848). Skarżący zdaje się nie do końca dostrzegać roli nadzwyczajnego środka zaskarżenia jakim jest kasacja, która w zasadniczym zakresie sprowadza się do kontroli poprawności postępowania odwoławczego. Formułując w kasacji zarzut tożsamy z podnoszonym już w apelacji, w istocie ignoruje przeprowadzoną kontrolę odwoławczą wyroku Sądu Okręgowego w [...].

Tymczasem podkreślić należy, że Sąd odwoławczy odniósł się w sposób wyczerpujący do podniesionego w apelacji zarzutu naruszenia art. 556 § 1 k.p.k., o czym świadczą zapisy na stronach 4-5 uzasadnienia.Niezależnie od powyższego, sformułowany w kasacji zarzut rażącego naruszenia prawa materialnego, jako w istocie skierowany pod adresem orzeczenia sądu I instancji, nie ma charakteru kasacyjnego. Jest tak dlatego, że sąd odwoławczy utrzymując w mocy wyrok sądu I instancji nie dokonywał własnych ustaleń faktycznych oraz ich oceny prawnej.

W wyniku przeprowadzonej kontroli instancyjnej zaskarżonego apelacją wyroku Sądu I instancji uznał za prawidłowe ustalenia tego Sądu. Podzielił również ocenę prawną Sądu Okręgowego w [...], w tym dokonaną przez ten Sąd interpretację art. 556 § 1 k.p.k. W takim układzie procesowym zakwestionowanie stanowiska Sądu Apelacyjnego w [...], co do rozumienia art. 556 § 1 k.p.k. wymagało więc w pierwszej kolejności przedstawienia zarzutów naruszenia prawa procesowego świadczących o wadliwie przeprowadzonej kontroli odwoławczej.

Takich zarzutów w kasacji, jak już wskazano, jednak nie sformułowano. Podkreślić również należy, że podniesiony w kasacji zarzut nie jest trafny merytorycznie. Sąd Najwyższy nie podziela bowiem poglądu skarżącego, że orzekające w sprawie sądy błędnie zinterpretowały przepis art. 556 § 1 k.p.k., w szczególności zaś niezasadnie przyjęły że zakres roszczeń objętych tym przepisem jest ograniczony do ekwiwalentu utraty utrzymania w okresie stosowania tymczasowego aresztowania. Akceptuje natomiast stanowisko sądów rozpoznających niniejszą sprawę, że na mocy art. 556 § 1 k.p.k. odpowiedzialność Skarbu Państwa zawężona jest wyłącznie do roszczeń odszkodowawczych związanych z utraconym utrzymaniem za faktyczny (a nie za przypuszczalny, hipotetyczny) okres tymczasowego aresztowania.

Przemawia za tym szereg ważkich argumentów przedstawionych zwłaszcza w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku. Nie powtarzając tych argumentów, wymowy których skarżący nawet nie starał się podważać, tylko dodatkowo zauważyć można, że o ograniczeniu odpowiedzialności Skarbu Państwa za szkody wyrządzone osobom zmarłym świadczy już ukształtowanie w § 1 kręgu osób uprawnionych do dochodzenia odszkodowania. Bez znaczenia są tu więzy pokrewieństwa lub powinowactwa wiążące zmarłego z osobami uprawnionymi. Ustawodawca przypisuje zaś znaczenie prawnemu obowiązkowi alimentacji (o czym decydują przepisy Kodeksu cywilnego i Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego) oraz faktycznemu i stałemu łożeniu na utrzymanie.

Jak podkreśla się w piśmiennictwie (zob. Kodeks postępowania karnego. Tom III. Komentarz pod red. P. Hofmańskiego, 4. wydanie, s. 503) taki układ przesłanek odpowiedzialności Skarbu Państwa względem osób wymienionych w § 1 powoduje, że zgłaszając żądanie odszkodowania osoba uprawniona powinna wskazać tytuł prawny obciążający zmarłego obowiązkiem łożenia na jej utrzymanie lub okoliczności wskazujące na to, że zmarły faktycznie stale dostarczał jej środków utrzymania i że brak tych środków spowoduje, że znajdzie się w ciężkim położeniu.

Skoro tak, to roszczenia dochodzone na podstawie tego przepisu nie mogą obejmować także szkody powstałej po śmierci osoby zobowiązanej do alimentacji. Z chwilą śmierci taka osoba traci podmiotowość prawną, a jej zbywalne prawa i obowiązki przechodzą na spadkobierców.Z chwilą śmierci D. S. (co nastąpiło w trakcie stosowania wobec jego osoby środka zapobiegawczego w postaci tymczasowego aresztowania) ustały więc jego zobowiązania, w tym zobowiązania alimentacyjne wobec rodziców –wnioskodawców w niniejszej sprawie. W tych okolicznościach zajęte przez Sąd I instancji, a podtrzymane przez Sąd odwoławczy, stanowisko w przedmiocie daty granicznej uprawnień odszkodowawczych dochodzonych na podstawie art. 556 § 1 k.p.k. należy ocenić jako trafne.Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy z mocy art. 535 § 3 k.p.k. orzekł, jak w postanowieniu. kc