IV KK 209/06 · Sąd Najwyższy

WYROK Z DNIA 3 PAŹDZIERNIKA 2006 R.

IV KK 209/06

Oględziny (art. 207 § 1 k.p.k.) i eksperyment (art. 211 k.p.k.) to czynności procesowe, przeprowadzane wyłącznie przez organ procesowy, który

może wezwać do nich biegłego (art. 198 § 1 k.p.k.) lub specjalistę (art. 205

§ 1 k.p.k.).

Przewodniczący: sędzia SN K. Cesarz (sprawozdawca).

Sędziowie SN: J. Dołhy, E. Strużyna.

Prokurator Prokuratury Krajowej: A. Pogorzelski.

Sąd Najwyższy w sprawie Marii G., oskarżonej z art. 177 § 1 k.k., po

rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 3 października 2006 r.,

kasacji, wniesionej przez prokuratora na niekorzyść oskarżonej od wyroku

Sądu Okręgowego w N. z dnia 16 marca 2006 r., utrzymującego w mocy

wyrok Sądu Rejonowego w M. z dnia 28 września 2005 r.,

u c h y l i ł zaskarżony wyrok oraz utrzymany nim w mocy wyrok Sądu Rejonowego w M. i

przekazał

sprawę temu Sądowi do ponownego

rozpoznania.

UZASADNIENIE

Sąd Rejonowy w M., wyrokiem z dnia 28 września 2005 r., uniewinnił

Marię G. od zarzutu dokonania przestępstwa z art. 177 § 1 k.k., opisanego

w ten sposób, że w dniu 25 lutego 2002 r. o godz. 1300, kierując samochodem m-ki Fiat Uno, naruszyła zasady bezpieczeństwa w ruchu drogowym

bowiem wykonując manewr cofania nie zachowała należytej ostrożności,

wynikiem czego uderzyła tyłem samochodu stojącą za pojazdem pieszą

Bogusławę S., która przewróciła się doznając obrażeń ciała w postaci

ogólnych potłuczeń, stłuczenia kręgosłupa lędźwiowo-krzyżowego, złamania obu gałęzi kości łonowej po stronie lewej, złamania kości kulszowej po

stronie prawej z niewielkim przemieszczeniem, powodujących rozstrój

zdrowia pokrzywdzonej na okres powyżej 7 dni, w rozumieniu art. 157 § 1

k.k.

Apelację od tego wyroku złożył prokurator, który zarzucił „błąd w

ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia i mających

wpływ na jego treść, a polegający na niezasadnym przyjęciu, iż zebrany w

sprawie materiał dowodowy nie dał podstaw do przypisania oskarżonej

sprawstwa zarzucanego czynu, podczas gdy prawidłowa ocena zebranego

w sprawie materiału dowodowego prowadzi do wniosku przeciwnego”, a

następnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy

Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.

Na rozprawie apelacyjnej prokurator, wnosząc jak w skardze, nadto

zarzucił „w trybie art. 440 k.p.k. obrazę art. 211 k.p.k. poprzez uznanie wizji

i eksperymentu przeprowadzonego przez biegłego za czynność procesową”.

Wyrokiem z dnia 16 marca 2006 r. Sąd Okręgowy w N. utrzymał w

mocy zaskarżony wyrok m.in. stwierdzając, że prokurator nie był uprawniony do podniesienia dopiero na rozprawie apelacyjnej zarzutu obrazy art.

211 k.p.k., Sąd pierwszej instancji nie naruszył jednak tego przepisu, ponieważ dopuścił dowód z opinii biegłego do spraw ruchu drogowego na

podstawie art. 193 § 1 k.p.k. i chociaż „Sąd Rejonowy wykonał zalecenia

sądu odwoławczego w sposób niezbyt dokładny, to jednak osiągnął cel

wyznaczony przy ponownym rozpoznaniu sprawy. Opinia biegłego ds. ruchu drogowego została bowiem sporządzona po przeprowadzeniu wizji i

eksperymentu na miejscu zdarzenia”.

W kasacji prokurator zarzucił „rażące naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na treść wyroku, a to:

1. art. 207 § 1 k.p.k. w zw. z art. 440 k.p.k. i w zw. z art. 434 § 1 k.p.k.

przez uznanie, iż oględziny miejsca zdarzenia (wizja lokalna) przeprowadzona przez biegłego, z udziałem oskarżonej oraz świadków, a bez

udziału sądu, stanowi czynność procesową,

2. art. 211 k.p.k. w zw. z art. 440 k.p.k. i w zw. z art. 434 § 1 k.p.k. przez

wyrażenie stanowiska, iż czynności przeprowadzone przez biegłego na

miejscu zdarzenia z udziałem oskarżonej i świadków mające na celu

wyjaśnienie sprzeczności w zeznaniach świadków co do miejsca upadku pokrzywdzonej na podłoże oraz co do możliwości potrącenia pieszej

w miejscu i okolicznościach opisanych przez nią, w trakcie których wymienieni składali oświadczenia co do przebiegu zdarzenia, były eksperymentem rzeczoznawczym, a nie procesowym,

3. art. 174 i 143 § 1 pkt 2 k.p.k. i art. 393 § 1 k.p.k. w zw. z art. 440 k.p.k. i

w zw. z art. 434 § 1 k.p.k. przez zaakceptowanie stanowiska sądu

pierwszej instancji, iż oświadczenia złożone przed biegłym przez oskarżoną i świadków mogły być podstawą (stanowiły dowód) do opracowania opinii przez biegłego oraz do dokonania ustaleń faktycznych przez

sąd,

4. art. 393 § 1 przez uznanie, iż sąd pierwszej instancji mógł zaliczyć w

poczet dowodów opinię biegłego sporządzoną w istotnym zakresie w

oparciu o oświadczenia odebrane przez biegłego od oskarżonej i świadków”.

Skarżący wniósł o uchylenie obu wyroków i przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu w M. do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Wbrew stanowisku Sądu Okręgowego, prokurator był władny do

wskazania dopiero na rozprawie odwoławczej na uchybienie dyspozycji art.

211 k.p.k. Upoważniał go do tego przepis art. 453 § 2 k.p.k. stanowiący, że

strona może składać m.in. oświadczenia procesowe i wnioski. Przepis ten

na etapie postępowania sądowego – odwoławczego urzeczywistnia

uprawnienia prokuratora jako strony wynikające z art. 9 § 2 k.p.k. i art. 116

k.p.k. Niedopuszczalne jest więc rozciąganie na strony ograniczeń nałożonych przez ustawę na sąd odwoławczy. W szczególności, prokurator może

zwrócić uwagę tego sądu na potrzebę przełamania zakazu określonego w

art. 434 § 1 zd. 2 k.p.k. i uwzględnienia z urzędu uchybienia wskazanego w

art. 440 k.p.k. (ściślej – uchybienia wiodącego do oceny, że utrzymanie

orzeczenia w mocy byłoby rażąco niesprawiedliwe), powodującego uchylenie orzeczenia na niekorzyść oskarżonego poza granicami zaskarżenia.

Tak postąpił prokurator na rozprawie apelacyjnej, poddając pod rozwagę

Sądu celowość uchylenia wyroku na podstawie art. 440 k.p.k. ze względu

na, wskazaną na tej rozprawie, obrazę art. 211 k.p.k.

Rzeczywiście, Sąd pierwszej instancji uchybił temu przepisowi, a także art. 207 § 1 k.p.k., którego co prawda jako naruszonego prokurator nie

wymienił na rozprawie apelacyjnej, ale wynika on z treści jego oświadczenia.

Błąd w procedowaniu Sądu Rejonowego polegał na tym, że nałożył

na biegłego do spraw ruchu drogowego obowiązek przeprowadzenia wizji

lokalnej i eksperymentu procesowego, do czego uprawniony jest jedynie

organ procesowy, czyli w postępowaniu rozpoznawczym – sąd. Tylko zasięgnięcie opinii biegłego znajduje normatywną podstawę w art. 193 § 1

k.p.k. Natomiast przepis ten nie upoważnia sądu do przeniesienia swych

wyłącznych uprawnień (obowiązków) na biegłego. Art. 396 § 1 k.p.k. jasno

stanowi, że przeprowadzenie oględzin miejsca (wizja lokalna jest jego for-

mą) należy do Sądu meriti, sędziego wyznaczonego albo sądu wezwanego. Nie ulega też wątpliwości, że skoro w art. 211 k.p.k. mowa jest o eksperymencie procesowym, to nie wchodzi w rachubę dokonanie tej czynności

przez kogo innego niż organ procesowy. Biegły (specjalista) może być tylko

wezwany do udziału (uczestniczyć) w tej czynności (art. 198 § 1 k.p.k. i art.

205 § 1 k.p.k.).

Oczywiste naruszenie w ten sposób przez Sąd pierwszej instancji

zasady bezpośredniości obligowało Sąd odwoławczy do wyjścia poza podniesiony w apelacji zarzut i uwzględnienie wniosku zgłoszonego przez prokuratora na rozprawie odwoławczej, na wskazanej przez niego podstawie.

Na skutek niepodzielenia nowo zgłoszonego zarzutu i opartego na

nim żądania, utrzymanie w mocy zaskarżonego wyroku okazało się rażąco

niesprawiedliwe. Tej samej rangi naruszenia art. 440 k.p.k., a więc – rażącego, dopuścił się Sąd Okręgowy, jak słusznie zarzucono w kasacji.

Trafnie też wskazano na konsekwencje procesowe tego uchybienia,

co czyni skargę tym bardziej zasadną.

Tylko w toku oględzin i eksperymentu, dokonywanych przez organ

procesowy, dopuszczalne jest przeprowadzenie przez ten organ innych

dowodów, np. przesłuchań (art. 212 k.p.k. i 396 § 4 k.p.k.). Depozycje

oskarżonej, pokrzywdzonej i jedynego świadka zdarzenia nie miały charakteru wyjaśnień i zeznań, a więc nie stanowiły tego rodzaju czynności procesowych. Chociaż biegły sporządził dokument, który nazwał „protokół z

wizji lokalnej i eksperymentu procesowego”, w których zamieścił depozycje

wymienionych osób, mające również postać odnoszenia się tych osób do

usłyszanych treści, to przebieg i utrwalenie tych „czynności” nie odpowiadały wymogom art. 143 § 1 pkt 3 i 5 k.p.k., a przez to i art. 143 § 1 pkt 2

k.p.k., art. 144 § 2 k.p.k., 172 k.p.k., 175 § 1 zd. 2 k.p.k., 190 § 1 k.p.k., 191

§ 1 i 2 k.p.k. Biegły nie będąc uprawnionym do przeprowadzenia czynności

procesowej nie może: sporządzić z niej protokołu, przesłuchiwać oskarżo-

nego ani świadków, których uprzednio należy przecież pouczyć o przysługujących im uprawnieniach i obowiązkach, konfrontować osób przesłuchiwanych. Wszystkie te czynności były bezskuteczne, toteż nie mogły być

wykorzystane.

Sąd Okręgowy zaaprobował fakt ich użycia przez Sąd Rejonowy mimo złamania przez to również zakazów dowodowych określonych w art.

174 k.p.k. i 393 § 1 k.p.k. Wskazany wyżej „protokół z wizji lokalnej i eksperymentu procesowego” stanowił jeden z załączników do opinii biegłego,

która w całości zaliczona została przez ten Sąd do materiału dowodowego.

A przecież wyjaśnień oskarżonego i zeznań świadka nie można zastępować treścią zapisków, również biegłego (art. 174 k.p.k.), nie wolno też odczytywać jakichkolwiek notatek, także biegłego, dotyczących czynności, z

których wymagane jest sporządzenie protokołu (art. 393 § 1 k.p.k.). Zaaprobowanie przez Sąd odwoławczy ominięcia tych zakazów i w efekcie

utrzymanie w mocy zaskarżonego wyroku, było rażąco niesprawiedliwe w

rozumieniu art. 440 k.p.k. dlatego, że Sąd pierwszej instancji posłużył się

depozycjami odebranymi przez biegłego od oskarżonej, pokrzywdzonej i

świadka Tomasza O., przy rozstrzyganiu o przedmiocie procesu. Wynika to

wprost z uzasadnienia wyroku. Co więcej, Sąd Okręgowy, odpierając zarzut apelacji, również opierał się na tych wypowiedziach. Uznanie przez ten

Sąd, że biegły przeprowadził jedynie eksperyment rzeczoznawczy, nie legalizuje ani przesłuchania przez niego uczestników postępowania, ani tym

bardziej, wykorzystania ich oświadczeń i to również przez Sąd odwoławczy.

Cele postępowania karnego są określone w art. 2 k.p.k. Nie da się

ich osiągnąć przez: cedowanie (przerzucanie) obowiązków organów procesowych na innych uczestników postępowania, pozbywanie się możliwości

bezpośredniego zetknięcia się z najważniejszymi dowodami, łamanie za-

kazów dowodowych i w efekcie, opieranie się przy rozstrzyganiu o istocie

procesu na materiale nie stanowiącym dowodów.

Zaaprobowanie takich praktyk i ich powielenie uzasadnia ocenę, że

utrzymanie wyroku w mocy było rażąco niesprawiedliwe, przeto nastąpiło z

oczywistym naruszeniem przez Sąd odwoławczy art. 440 k.p.k.

Rodzaj wskazanych uchybień kształtujących taką ocenę wywołał konieczność uchylenia obu wyroków i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej

instancji do ponownego rozpoznania.

Sąd ten będzie miał na względzie, że oględziny przewidziane w art.

207 § 1 k.p.k. i eksperyment określony w art. 211 k.p.k. są czynnościami

procesowymi, do których przeprowadzenia uprawniony jest jedynie organ

procesowy, mogący tylko wezwać do udziału w tych czynnościach biegłego

(art. 198 § 1 k.p.k.) lub specjalistę (art. 205 § 1 k.p.k.). Podstawą wyroku są

dowody (art. 7 k.p.k.), a więc materiał zgromadzony zgodnie ze wskazanym wyżej przepisami. Zaś, wskazania sądu odwoławczego (art. 442 § 3

k.p.k.) w razie potrzeby należy odczytywać przy użyciu reguł interpretacyjnych określonych w art. 118 k.p.k.