IV KK 17/25 · Sąd Najwyższy

IV KK 17/25 WYROKW IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 18 września 2025 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Tomasz Artymiuk (przewodniczący, sprawozdawca)‎SSN Kazimierz Klugiewicz‎SSN Jarosław MatrasProtokolant Agnieszka Niewiadomska przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Roberta Tarsalewskiego,‎w sprawie B. F.‎skazanego z art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 294 § 1 k.k. i in.,‎po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie‎w dniu 18 września 2025 r.,‎kasacji wniesionych przez obrońców‎od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach‎z dnia 26 lipca 2024 r., sygn. akt II AKa 300/23,‎zmieniającego wyrok Sądu Okręgowego w Bielsku - Białej‎z dnia 23 stycznia 2023 r., sygn. akt III K 120/19, I. na podstawie art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k. w zw. z art. 536 k.p.k. uchyla zaskarżony wyrok w odniesieniu do B. F. oraz zmieniony nim wyrok Sądu Okręgowego w Bielsku Białej co do tego skazanego i w tym zakresie przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji; II. zarządza zwrot oskarżonemu B. F. uiszczonej przez niego opłaty od kasacji. [J.J.]

UZASADNIENIE

Wyrokiem Sądu Okręgowego w Bielsku Białej z dnia 23 stycznia 2023 r., sygn. akt III K 120/19, B. F. został uznany za winnego popełnienia przestępstw:- z art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 294 § 1 k.k. i art. 297 § 1 k.k. i art. 270 § 1 k.k. i art. 12 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. i art. 65 § 1 k.k. przy zastosowaniu art. 4 § 1 k.k. (pkt I wyroku);- z art. z art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 294 § 1 k.k. i art. 297 § 1 k.k. i art. 273 k.k. i art. 270 § 1 k.k. i art. 12 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. i art. 65 § 1 k.k. przy zastosowaniu art. 4 § 1 k.k. i art. 91 § 1 k.k. (pkt II wyroku);- z art. 299 § 1 i 5 k.k. w zw. z art. 65 § 1 k.k. w zw. z art. 12 k.k. przy zastosowaniu art. 4 § 1 k.k. i art. 91 § 1 k.k. (pkt III wyroku);- z art. 286 § 1 k.k. i art. 297 § 1 k.k. i art. 273 k.k. i art. 270 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. i art. 65 § 1 k.k. i art. 12 k.k. przy zastosowaniu art. 4 § 1 k.k. (pkt IV wyroku);- z art. z art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 294 § 1 k.k. i art. 297 § 1 k.k. i art. 273 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. i art. 65 § 1 k.k. i art. 12 k.k. przy zastosowaniu art. 4 § 1 k.k. (pkt V wyroku);- z art. 297 § 2 k.k. i art. 273 k.k. i art. 270 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. i art. 12 k.k. przy zastosowaniu art. 4 § 1 k.k. (pkt VI wyroku);- z art. 297 § 2 k.k. i art. 273 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. i art. 12 k.k. przy zastosowaniu art. 4 § 1 k.k. (pkt VII wyroku),za co wymierzono mu karę łączną 5 lat pozbawienia wolności oraz karę łączną grzywny w wysokości 400 stawek dziennych, ustalając wysokość jednej stawki na 50 zł (pkt VIII wyroku).

Po rozpoznaniu apelacji wniesionych w tej sprawie przez prokuratora i obrońców, w tym również dwóch innych oskarżonych (M. K. i K. S.), Sąd Apelacyjny w Katowicach wyrokiem z dnia 26 lipca 2024 r., sygn. akt II AKa 300/23, zmienił zaskarżony wyrok w odniesieniu do oskarżonego B. F. (pkt 1. Ilt. a-l) oraz uchylił orzeczenie o karze łącznej pozbawienia wolności i grzywny i wymierzył mu karę łączną 3 lat i 6 miesięcy pozbawienia wolności oraz karę łączną grzywny 400 stawek dziennych w wysokości po 50 zł stawka (pkt 1 lit. m wyroku)., a w pozostałej części zaskarżony wyrok co do tego oskarżonego utrzymał w mocy (pkt 4wyroku).Kasację w tej sprawie w dwóch pismach procesowych wnieśli obrońcy skazanego B.

F.;Adw. K. G. zarzuciła wyrokowi Sądu drugiej instancji naruszenie przepisów prawa procesowego, tj. art. 433 § 2 k.p.k. (w zw. z art. 297 § 2 k.k. – zarzut z pkt. 1), art. 433 § 2 k.k. (w zw. z art. 7 k.p.k. – zarzut z pkt. 2), art. 433 § 2 k.p.k. i art. 457 § 3 k.p.k. (zarzut z pkt.

3) oraz art. 433 § 2 k.p.k. (w zw. z art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności – zarzut z pkt 4).Z kolei adw. D. K. podniósł zarzuty naruszenia: art. 433 § 2 k.p.k. w zw. z art. 457 § 3 k.p.k. (zarzut z pkt. tiret 1) oraz art. 391 § 1 k.p.k. w zw. z art. 182 § 3 k.p.k. (zarzut z pkt. tiret 2).Autorzy kasacji wnieśli o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania.W pisemnej odpowiedzi na tę kasację prokurator Prokuratury Okręgowej w Bielsku Białej wniósł o jej oddalenie jako oczywiście bezzasadnej.W toku rozprawy przed Sądem Najwyższym, po zwróceniu stronom uwagi na możliwość uznania, że w niniejszej sprawie na etapie postępowania przed Sądem pierwszej instancji wystąpiło uchybienie mające postać bezwzględnej przyczyny odwoławczej określonej w art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k., prokurator Prokuratury Krajowej oraz obrońcy skazanego wnieśli o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz zmienionego nim wyroku Sądu Okręgowego w Bielsku Białej w części dotyczącej B.

F. i przekazanie sprawy temu ostatniemu Sądowi do ponownego rozpoznania.Sąd Najwyższy zważył, co następuje.W niniejszej sprawie w toku postępowania przed Sądem Okręgowym w Bielsku Białej wystąpiło uchybienie określone w art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k., którego w toku kontroli instancyjnej nie dostrzegł Sąd Apelacyjny w Katowicach. Obligowało to sąd kasacyjny do rozpoznania kasacji poza zakresem zaskarżenia i podniesionymi zarzutami stosownie do treści art. 536 k.p.k.Przed przystąpieniem do omówienia przyczyn wydania przez Sąd Najwyższy wyroku kasatoryjnego rozważenia wymaga wszelako zarzut sformułowany przez adw.

K. G. w pkt. 4 jej kasacji.W zarzucie tym skarżąca zarzuciła wprawdzie Sądowi odwoławczemu rażące naruszenie art. 433 § 2 k.p.k., co powiązała z pominięciem przez ten Sąd art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (EKPC), nie ulega jednak wątpliwości, że w rzeczywistości w tym wypadku zarzucono uchybienie odpowiadające bezwzględnej przyczynie odwoławczej określonej w art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k., tak zresztą nazwane w pkt. V apelacji tej obrońcy – „nienależyta obsada sądu”. Odniesienie się do tego zarzutu w pierwszej kolejności wynika z konsekwencji prawnych jego ewentualnej trafności.

Uznanie, że Sąd pierwszej instancji był nienależycie obsadzony musiałoby skutkować uchyleniem całości wyroku Sądu Okręgowego w Bielsku Białej, w tym również w odniesieniu do skazanych, którzy wyrok tego Sądu zaskarżyli apelacjami, a następnie nie wywiedli kasacji od orzeczenia sądu ad quem – art. 536 k.p.k. w zw. z art. 435 k.p.k. Natomiast uchybienie, o którym mowa w art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k. skutkuje uchyleniem zaskarżonego orzeczenia wyłącznie w stosunku do osoby konkretnego oskarżonego (skazanego), co do którego zachodziła sytuacja obrony obligatoryjnej, a który – we wskazanych w tym przepisie okolicznościach – występował bez obrońcy.Sąd Najwyższy w tym składzie wielokrotnie zajmował stanowisko o zachowaniu mocy wiążącej uchwały połączonych Izb Sądu Najwyższego:

Cywilnej, Karnej oraz Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 23 stycznia 2020 r., BSA I-4110-1/20 (OSNK 2020, z. 2, poz. 7), mającej moc zasady prawnej i tym samym wiążącej wszystkie składy Sądu Najwyższego, w tym jej pkt. 2, zgodnie z którym „Nienależyta obsada sądu w rozumieniu art. 439 § 1 k.p.k. (…) zachodzi także wtedy, gdy w składzie sądu bierze udział osoba powołana urząd sędziego w sądzie powszechnym i wojskowym na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej w trybie określonym przepisami ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw (Dz.

U. z 2018 r., poz. 3 – dalej w tekście ustawa o KRS z 2017 r., uwaga SN), jeżeli wadliwość procesu powołania prowadzi, w konkretnych okolicznościach, do naruszenia standardu niezawisłości i bezstronności w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, art. 47 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej (KPP – skrót SN) oraz art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (EKPC – skrót SN)”. Nie można jednak pominąć i tego, że w podzielanej przez skład orzekający w niniejszej sprawie uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 2 czerwca 2022 r., I KZP 2/22 (OSNK 2022, z. 6, poz. 22), wyrażono też trafny pogląd, iż fakt powołania określonej osoby na urząd sędziego z udziałem Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanego w oparciu o przepisy ustawy o KRS z 2017 r., „nie rodzi podstawy do przyjęcia a priori, że każdy sędzia sądu powszechnego, który uzyskał nominację w następstwie brania udziału w konkursie przed KRS po 17 stycznia 2018 r., nie spełnia minimalnego standardu bezstronności i każdorazowo sąd z jego udziałem jest nienależycie obsadzony w rozumieniu art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k.

Taka sytuacja zachodzi jedynie w stosunku do sędziów Sądu Najwyższego, którzy otrzymali nominacje w takich warunkach” (pkt 2 uchwały).W wypadku sędziów sądów powszechnych konieczne jest więc zbadanie kwestii ich instytucjonalnej niezawisłości i bezstronności w oparciu o kryteria wyrażone w uzasadnieniu tej uchwały, przy uwzględnieniu orzecznictwa organów międzynarodowych działających na mocy ratyfikowanych przez Rzeczpospolitą Polską umów międzynarodowych, w szczególności Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (ETPCz) oraz Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE).Niczego w tym względzie, wbrew twierdzeniu autorki kasacji, nie zmieniają powołane przez nią wyroki ETPCz, gdyż bezpośrednio dotyczą one wyłącznie osób powołanych z udziałem niekonstytucyjnego organu, na urząd sędziów Sądu Najwyższego.

Z utrwalonego orzecznictwa Trybunału w Strasburgu wynika natomiast, że w wypadkach oceny składów sądów, w kontekście prawa do rzetelnego procesu w rozumieniu art. 6 ust. 1 EKPC, nie ma automatyzmu [zob. wyrok z dnia 12 kwietnia 2018 r., w sprawie Chim i Przywieczerski przeciwko Polsce (skargi nr 36661/07 i 38433/07); postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 26 lutego 2019 r., II KO 47/18 (OSNKW 2019, z. 7, poz. 34)]. Szczególnie dobitnie wyraził do Trybunał (Wielka Izba) w wyroku z dnia 1 grudnia 2020 r. – Guðmundur Andri Ástráðsson przeciwko Islandii (wniosek nr 26374/18), w którym wskazano, że:

a) procedura powoływania sędziów musi zapewniać gwarancje przeciwko niedopuszczalnym formom wpływania i uznaniowości innych władz, zarówno na wstępnym etapie powoływania, jak i w czasie sprawowania urzędu (pkt 224),b) naruszenie prawa w procesie powoływania sędziego może nadać nieprawidłowy charakter jego udziałowi w późniejszym sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości (pkt 226),c) jeżeli w procedurze powoływania sędziego doszło do nieprawidłowości, to w każdej późniejszej sprawie rozpoznawanej z udziałem tego sędziego konieczna może być ocena, czy były one na tyle poważne, że mogły doprowadzić do podważenia zasady bezstronności sądu orzekającego (pkt 234).Natomiast kwestia rozróżnienia sędziów Sądu Najwyższego i sędziów sądów powszechnych została w sposób jednoznaczny wyjaśniona w uzasadnieniu powołanej wyżej uchwały Sądu Najwyższego z dnia 2 czerwca 2022 r., I KZP 2/22, która – co należy podkreślić – zapadła po wydaniu przez ETPCz wyroków: z dnia 22 lipca 2021 r., Reczkowicz przeciwko Polsce, skarga nr 43447/19; z dnia 8 listopada 2021 r., Dolińska-Ficek i Ozimek przeciwko Polsce, połączone skargi nr 49868/19 i 57511/19; z dnia 3 lutego 2022 r., Advance Pharma Sp. z o.o. przeciwko Polsce, skarga nr 1469/20.

Podsumowując całokształt przeprowadzonych wyżej rozważań stwierdzić więc należy, że warunkiem sine qua non uznania, w przypadku sędziów sądów powszechnych lub wojskowych powołanych przez Prezydenta RP na swoje urzędy na wniosek KRS po dniu 17 stycznia 2018 r., że skład orzekający sądu z ich udziałem nie spełnia standardów niezawisłości i bezstronności wymaga wykazania tego w oparciu o kryteria wypracowane w orzecznictwie, w szczególności związane z przebiegiem kariery zawodowej takiego sędziego, przy uwzględnieniu konkretnych okoliczności świadczących o jego związku z ówczesna władzą ustawodawczą i wykonawczą.Ponieważ, jak to podnoszono w apelacji, zarówno obrońcy jak i podsądni „nie są w stanie zweryfikować wymogów, stawianych zgodnie z uchwałą SN, co do oceny standardów niezawisłości i bezstronności osoby sędziego w konkretnej sprawie, środki do takiej weryfikacji ma natomiast Sąd II instancji”, skarżąca wyraziła wówczas postulat o zweryfikowanie tej kwestii.

Obecnie w kasacji twierdzi się natomiast, że Sąd Apelacyjny w Katowicach takiej weryfikacji w rzeczywistości zaniechał z czym nie można się zgodzić. Stosowne rozważania w tym względzie zostały dokonane przez Sąd odwoławczy w pkt. 3.2 uzasadnienia zaskarżonego wyroku. Co więcej, w wielu swoich wcześniejszych orzeczeniach Sąd Najwyższy wielokrotnie stwierdzał, że sam fakt powołania na urząd sędziego z udziałem Krajowej Rady Sądownictwa w kształcie określonym przepisami ustawy o KRS z 2017 t. jest niewystarczający do uznania „nienależytej obsady sądu”, a kwestia czy w konkretnych okolicznościach skład sądu z udziałem takiego sędziego nie narusza standardu niezawisłości i bezstronności w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, art. 47 KPP oraz art. 6 ust. 1 EKPC nie zwalnia od przedstawienia w tym względzie świadczących o tym okoliczności przez samego skarżącego (zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 28 września 2023 r., IV KK 304/23).Pomimo tego (nieprzedstawienia przez obrońcę takich okoliczności) Sąd Najwyższy, zobowiązany do tego koniecznością działania z urzędu, poczynił w tym względzie dodatkowe ustalenia w oparciu o dokumentację: nadesłaną przez Prezesa Sądu Okręgowego w Bielsku Białej (w tym akta osobowe sędziego X.

Y.) oraz przez Krajową Radę Sądownictwa w zakresie przeprowadzonego z udziałem tego sędziego konkursu na stanowisko sędziego sądu okręgowego w tym Sądzie.Analiza tej dokumentacji potwierdziła stanowisko Sądu Apelacyjnego w Katowicach wyrażone w pisemnych motywach zaskarżonego wyroku o braku danych o takim publicznym zaangażowaniu sędziego, które mogłyby świadczyć o niedochowaniu przezeń standardu bezstronności, a tym samym uprawniających do przyjęcia – w tych konkretnych warunkach – pomimo zastrzeżeń co do procedury powołania na urząd sędziego Sądu Okręgowego, zachowania przez sąd orzekający standardu bezstronności i niezawisłości.

O powyższym przekonuje nie tylko staż orzeczniczy sędziego X. Y. (sędzia od 2012 r.), lecz w pierwszym rzędzie pozytywna opinia wydana przez wizytatora na potrzeby postępowania przed Krajowa Radą Sądownictwa.Tym samym zdaniem Sądu Najwyższego w niniejszej sprawie nie ujawniło się uchybienie, o którym mowa w art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k.Wyrok Sądu pierwszej instancji jest jednak dotknięty innym uchybieniem o randze bezwzględnej przyczyny odwoławczej, które – pomimo spoczywającego na Sądzie odwoławczym obowiązku (art. 433 § 1 k.p.k. w zw. z art. 439 § 1 k.p.k.) – nie zostało przez Sąd Apelacyjny w Katowicach dostrzeżone.Jak to trafnie i jednolicie wskazuje się w orzecznictwie Sądu Najwyższego, w stanie prawnym obowiązującym do dnia 30 czerwca 2015 r. sama treść opinii biegłych lekarzy psychiatrów o braku okoliczności wymienionych w art. 31 § 1 i 2 k.k. decydowała o ustaniu obrony obligatoryjnej, a tylko decyzja sądu mogła ten stan obligatoryjnej obrony przywrócić.

Od dnia 1 lipca 2015 r. to nie treść opinii biegłych lekarzy psychiatrów opiniujących co do stanu psychicznego oskarżonego w zakresie wymienionym w art. 79 § 1 pkt 3 i 4 k.p.k. stanowi o istnieniu lub braku obligatoryjności obrony oskarżonego na rozprawie (art. 79 § 3 k.p.k.), ale decyduje postanowienie sądu wydane po tym, jak opinia biegłych lekarzy psychiatrów zostanie złożona do akt sprawy. Wyraźna stylistyka przepisu art. 79 § 4 k.p.k. od dnia 1 lipca 2015 r., w zestawieniu z tym, jaką treść miał ten przepis poprzednio, a także gwarancyjny charakter tego unormowania w zakresie prawa oskarżonego do korzystania z obrony (art. 6 k.p.k.), nie pozwala na aprobatę stanowiska, że niewydanie takiego postanowienia przez sąd oznacza w istocie jednak, iż postanowienie takie zostało wydane w sposób dorozumiany (zob. wyroki: z dnia 16 stycznia 2018 r., V KK 450/17, OSNKW 2018, z. 4, poz. 33, z dnia 8 maja 2024 r., III KK 325/24, z dnia 21 maja 2025 r., I KK 328/24; postanowienie z dnia 18 maja 2022 r., I KZP 10/21, OSNK 2022, z. 6, poz. 23; odmiennie acz nietrafnie postanowienie z dnia 24 czerwca 2023 r., V KK 201/23).

Dla ustania obrony obligatoryjnej wynikającej z art. 79 § 3 k.p.k. konieczne jest więc wydanie przez sąd postanowienia uznającego, że udział obrońcy nie jest obowiązkowy. To sąd bowiem ma dokonać oceny zasadności opinii biegłych lekarzy i dopiero gdy sąd uzna za uzasadnioną tę opinię, to orzeka, iż udział obrońcy nie jest obowiązkowy. Dopiero też wówczas prezes sądu może wydać zarządzenie o zwolnieniu obrońcy z urzędu z jego obowiązków obrończych (zob. wyrok SN z dnia 21 kwietnia 2021 r., III KK 114/21; postanowienie SN z dnia 29 lipca 2021 r., V KS 22/21).

Dopóki więc sąd nie wydał orzeczenia po myśli art. 79 § 4 k.p.k., pomimo tego, że biegli lekarze psychiatrzy nie stwierdzili okoliczności, o których mowa w przywołanym przepisie, to obrona w dalszym ciągu ma charakter obligatoryjny, niezależnie od faktu czy obrońca jest wyznaczony z urzędu czy z wyboru.W niniejszej sprawie już na etapie postępowania przygotowawczego prowadzący je prokurator powziął wątpliwości o jakich mowa w art. 79 § 3 i 4 k.p.k., co skutkowało dopuszczeniem przez niego dowodu z opinii biegłych lekarzy psychiatrów.W opinii z dnia 13 lutego 2017 r. biegli uznali, że aktualny stan psychiczny podejrzanego B.

F. pozwala mu na udział w toczącym się postępowaniu, pozwala tez na prowadzenie obrony w sposób samodzielny i rozsądny (k. 1031-1032). W kolejnej opinii z dnia 31 marca 2017 r., podtrzymując powyższe ustalenie biegli uznali również, że w czasie dokonywania zarzucanych mu czynów B. F. miał zachowana zdolność zarówno do rozpoznania znaczenia tych czynów, jak i do pokierowania swoim postępowaniem – nie zachodzą warunki określone w art. 31 § 1 i2 k.k. (k. 1033-1036).W toku postępowania jurysdykcyjnego także Sąd Okręgowy w Bielsku Białej dwukrotnie powziął wątpliwości co do aktualnego stanu zdrowia psychicznego oskarżonego B.

F., w szczególności czy stan ten pozwala na jego udział w postępowaniu karnym i prowadzenie obrony w sposób samodzielny i rozsądny (po raz pierwszy postanowienie z dnia 20 października 2021 r. – k. 4233-4234). W wydanej w dniu 5 listopada 2021 r. opinii biegli lekarze psychiatrzy nie stwierdzili przeciwwskazań do udziału oskarżonego w czynnościach postępowania, w tym do stawania przed Sądem i składania wyjaśnień. Ich zdaniem B. F. jest zdolny do prowadzenia obrony w sposób samodzielny i rozsądny (k. 4235-4237). Pomimo wskazanych wyżej opinii biegłych, tych złożonych w toku śledztwa oraz na etapie postępowania sądowego, Sąd pierwszej instancji nie wydał postanowienia w oparciu o przepis art. 79 § 4 k.p.k., uznającego za uzasadnione wnioski tych opinii i orzekającego, że udział obrońcy nie jest obowiązkowy.Po wydaniu tej ostatniej opinii na rozprawę w dniu 13 stycznia 2022 r. nie stawił się ani oskarżony, ani jego obrońca. Sąd a quo nie wydał postanowienia mającego podstawę w art. 79 § 4 k.p.k. i kontynuował postępowanie dowodowe m.in. przez przesłuchanie w charakterze świadka A.

M. objętego – jako współsprawca – zarzutami stawianymi B. F. w pkt. 4 oraz 8-12 aktu oskarżenia (k. 4276-4277). Na kolejny termin rozprawy stawił się wprawdzie oskarżony i aplikant adw. A. G. z upoważnienia obrońcy z wyboru B. F. adw. M. K., jednak po zarządzonej przerwie (po przesłuchaniu w charakterze świadka S. W.), na sali rozpraw obaj ponownie się nie pojawili (k. 4297 verte). Pod ich nieobecność odebrano natomiast zeznania od świadka M. P., który złożył depozycje odnośnie proponowanego mu przez oskarżonego wzięcia kredytu na spółkę F. w B. (k. 4297 verte-4298, s. 44 uzasadnienia SO, zrzut z pkt 11 a/o).

I w tym wypadku Sąd pierwszej instancji nie stwierdził braku obrony obligatoryjnej.Z kolei na rozprawę w dniu 24 marca 2022 r. stawił się wprawdzie oskarżony, ale nie było jednak jego obrońcy, który w dniu poprzedzającym wskazany wyżej termin nadesłał do sądu informację o niemożliwości udziału w tej czynności i wnosząc o odroczenie rozprawy (k. 4299).Sąd Okręgowy w Bielsku Białej w oparciu o przepis art. 378a § 1 i 2 k.p.k. wniosku tego nie uwzględnił, nie wydał natomiast również w tym dniu postanowienia o ustaniu obrony obligatoryjnej.

Na rozprawie tej przesłuchano w charakterze świadków P. B. (audytor Banku) i P. P. (prezes zarządu M. sp. z o.o. z/s w R. (zarzut z pkt. 7 a/o). W toku dalszego procedowania przez sąd meriti obrońca stawiał się już na wszystkie terminy rozpraw, natomiast o tym że wątpliwości co do udziału oskarżonego w postępowaniu oraz prowadzenia obrony w sposób samodzielny i rozsądny nie ustały świadczy dopuszczenie raz jeszcze przez Sąd Okręgowy dowodu z opinii biegłych lekarzy psychiatrów na okoliczności wskazane w art. 79 § 1 pkt 4 k.p.k. (postanowienie z dnia 28 października 2022 r., k. 4406 verte).

Wydana przez biegłych opinia z dnia 9 stycznia 2023 r. zawierała konkluzję analogiczną do wyrażonej w opinii z dnia 5 listopada 2021 r. (k. 4439-4443). Również po wydaniu i tej ostatniej opinii sąd a quo nie orzekł w oparciu o przepis art. 79 § 4 k.p.k.Powyższe nie pozostawia wątpliwości, że w toku całego postępowania obrona oskarżonego B. F. miała charakter obligatoryjny, a jeżeli tak udział jego obrońcy w rozprawie musiał być uznany za konieczny stosownie do treści art. 79 § 3 k.p.k.Nieobecność obrońcy obligatoryjnego na terminach rozpraw: 13 stycznia oraz 3 i 24 marca 2022 r. i przeprowadzenie w tych dniach istotnych czynności dowodowych skutkowało więc, stosownie do treści przepisu art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k. w zw. z art. 79 § 4 k.p.k., wystąpieniem uchybienia mającego postać bezwzględnej przyczyny odwoławczej, co implikowało uchylenie nie tylko zaskarżanego kasacjami wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach (nie dostrzegł on z urzędu stwierdzonego uchybienia), lecz również utrzymanego nim w mocy wyroku Sądu pierwszej instancji, gdyż to na tym etapie wystąpiły okoliczności o jakich mowa w powołanych wyżej przepisach.

Rozstrzygnięcie o charakterze kasatoryjnym dotyczyło przy tym jedynie orzeczeń obu sądów w odniesieniu do skazanego B. F., ponieważ naruszenie prawa do obrony wiązało się ściśle tylko z jego osobą i w związku z tym nie wchodziło w grę zastosowanie art. 435 k.p.k. w zw. z art. 536 k.p.k. w stosunku do skazanych, którzy objęci byli tymi wyrokami a kasacji nie wywiedli.Procedując ponownie Sąd pierwszej instancji przeprowadzi w całości postępowanie dowodowe zapewniając oskarżonemu B. F. realizacje prawa do obrony tak w znaczeniu materialnym, jak i formalnym.

Skutkiem wydanego przez Sąd Najwyższy wyroku musiał też być zwrot oskarżonemu uiszczonej przez niego opłaty od kasacji (art. 527 § 4 k.p.k.). [J.J.][r.g.] Kazimierz Klugiewicz Tomasz Artymiuk Jarosław Matras