IV KK 159/18 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV KK 159/18 WYROKW IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 18 września 2019 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Małgorzata Gierszon (przewodniczący)‎SSN Kazimierz Klugiewicz (sprawozdawca)‎SSN Eugeniusz WildowiczProtokolant Danuta Bratkrajc przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Jerzego Engelkinga‎w sprawie M. K. ‎o odszkodowanie i zadośćuczynienie‎po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie‎w dniu 18 września 2019 r.,‎kasacji, wniesionej przez pełnomocnika wnioskodawcy‎od wyroku Sądu Apelacyjnego w (…)‎z dnia 26 października 2017 r., sygn. akt II AKa (…)‎zmieniającego wyrok Sądu Okręgowego w K.‎z dnia 10 maja 2017 r., sygn. akt XVI Ko (…), 1. uchyla zaskarżony wyrok w części dotyczącej zasądzonego na rzecz wnioskodawcy zadośćuczynienia (pkt 2 wyroku) i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu w (…) do ponownego rozpoznania;

2. zarządza zwrot wnioskodawcy wniesionej opłaty od kasacji.

UZASADNIENIE

Wnioskodawca M. K., działając wraz ze swoim pełnomocnikiem z wyboru, wniósł o zasądzenie na jego rzecz odszkodowania w kwocie 211 278,67 zł oraz zadośćuczynienia za doznaną krzywdę w kocie 150 000 zł, w związku z wykonywaniem w stosunku do niego środka zapobiegawczego w postaci zakazu wykonywania zawodu funkcjonariusza Policji, w sprawie prowadzonej przez Prokuraturę Okręgową w K., sygn. akt (…), a po wniesieniu aktu oskarżenia w sprawie Sądu Okręgowego w K. sygn. akt XVI K (…).Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z dnia 10 maja 2017 r., sygn. akt XVI Ko (…), zasądził od Skarbu Państwa, reprezentowanego przez Prezesa Sądu Okręgowego w K. na rzecz wnioskodawcy M.

K. odszkodowanie w kwocie 34 703,00 zł oraz zadośćuczynienie w kwocie 100 000 zł, tytułem niesłusznego zastosowania środka zapobiegawczego w postaci zawieszenia w czynności wykonywania zawodu funkcjonariusza Policji oraz oskarżenia w sprawie XVI K (…) Sądu Okręgowego w K..Od tego wyroku apelację na niekorzyść wnioskodawcy wnieśli: prokurator, pełnomocnik organu uprawnionego do reprezentowania Skarbu Państwa – Prezesa Sądu Okręgowego w K.. Wyrok zaskarżył również pełnomocnik wnioskodawcy.Prokurator, podnosząc zarzuty błędów w ustaleniach faktycznych, przyjętych za podstawę orzeczenia, mających wpływ na jego treść oraz zarzut obrazy przepisów postępowania - art. 552a § 1 k.p.k. (w brzmieniu wprowadzonym nowelizacją z dnia 27 września 2013 r., Dz.U. z 2013r., poz. 1247), wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i zasądzenie od Skarbu Państwa na rzecz wnioskodawcy zadośćuczynienia w kwocie 20 000 złotych za okres stosowania wobec niego środka zapobiegawczego w postaci zakazu wykonywania zawodu policjanta, tj. od dnia 1 lipca 2004 r. do dnia 29 października 2012 r. oraz uchylenie orzeczenie o zasądzeniu odszkodowania w kwocie 34 703 zł i oddalenie w tej części wniosku.Pełnomocnik Prezesa Sądu Okręgowego w K. również sformułował zarzuty błędów w ustaleniach faktycznych, przyjętych za podstawę orzeczenia i mających wpływ na jego treść, a ponadto podniósł zarzut obrazy przepisów postępowania, mającej wpływ na treść orzeczenia, tj. art. 7 k.p.k.

Wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie wniosku w zakresie zgłoszonych roszczeń.Pełnomocnik wnioskodawcy podniósł natomiast:1.naruszenie art. 361 § 2 k.c. przez bezzasadne ograniczenie przez Sąd pierwszej instancji przyznanego wnioskodawcy odszkodowania jedynie do części poniesionej szkody w postaci utraconych korzyści, a mianowicie jedynie do 20% wynagrodzenia, którego na skutek zastosowania środka zapobiegawczego wnioskodawca nie osiągnął i to jedynie w okresie trwania środka zapobiegawczego w postaci zawieszenia wnioskodawcy w prawie wykonywania zawodu policjanta,2.nieuwzględnienie przez Sąd meriti szeregu okoliczności mających wpływ na wysokość przyznanego wnioskodawcy zadośćuczynienia, a wynikających z zastosowania względem niego środka zapobiegawczego.W oparciu o powyższe zarzuty pełnomocnik wnioskodawcy wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku przez przyznanie M.

K. zadośćuczynienia w kwocie 150 000 złotych oraz odszkodowania w kwocie 211 278,67 złotych.Sąd Apelacyjny w (…) wyrokiem z dnia 26 października 2017 r., sygn. akt II AKa (…):- uchylił rozstrzygnięcie w zaskarżonym wyroku w zakresie żądania odszkodowania i w tej części sprawę przekazał do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w K.;- zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że wysokość zadośćuczynienia obniżył do kwoty 20 000 zł i przyjął, iż zasądzone zostało na rzecz wnioskodawcy M. K. za doznaną krzywdę wynikłą z wykonywania wobec niego środka zapobiegawczego w postaci zawieszenia w wykonywaniu zawodu policjanta w sprawie Sądu Okręgowego w K. o sygn. akt XVI K (…);- w pozostałej części zaskarżony wyrok utrzymał w mocy.Wyrok Sądu drugiej instancji został zaskarżony przez pełnomocnika wnioskodawcy, który we wniesionej kasacji sformułował zarzut rażącego i mającego istotny wpływ na treść wyroku naruszenia przepisów prawa materialnego, tj. art. 552a § 1 k.p.k. w brzmieniu wprowadzonym nowelizacją z dnia 27 września 2013 r. (Dz.U. z 2013 r., poz. 1247) w zw. z art. 445 § 1 k.c., art. 24 § 1 k.c. i art. 558 k.p.k. w zw. z art. 1 k.p.c., przez zasądzenie na rzecz wnioskodawcy kwoty zadośćuczynienia w wysokości symbolicznej w stosunku do zakresu, jak i czasu trwania krzywdy, doznanej przez wnioskodawcę, nie odpowiadającej kompensacyjnej funkcji zadośćuczynienia.Na podstawie tak sformułowanego zarzutu skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu w (…) do ponownego rozpoznania.Prokurator w odpowiedzi na kasację wniósł o jej oddalenie jako oczywiście bezzasadnej.Sąd Najwyższy rozważył, co następuje.Kasacja zasługuje na uwzględnienie.Na wstępie należy podkreślić, że określenie odpowiedniej wysokości zadośćuczynienia, jako że dotyczy trudnej do zmierzenia szkody niematerialnej w znacznym zakresie pozostawione zostało swobodnemu uznaniu sędziowskiemu, którego przekroczenie może nastąpić w wypadkach skrajnych – bądź rażącego przeszacowania rozmiarów krzywdy i zasądzenia rażąco wysokiej kwoty zadośćuczynienia, bądź też orzeczenia zadośćuczynienia symbolicznego, nieodpowiadającego funkcji unormowania zawartego w rozdziale 58 k.p.k.

Z tego względu w orzecznictwie Sądu Najwyższego wskazuje się, że w postępowaniu kasacyjnym zarzut niewłaściwego ustalenia kwoty zadośćuczynienia może być skuteczny tylko wtedy, gdy zaskarżone orzeczenie w sposób oczywisty narusza zasady ustalania tego zadośćuczynienia. O rażącym naruszeniu zasad ustalania „odpowiedniego” zadośćuczynienia może świadczyć przyznanie zadośćuczynienia wręcz symbolicznego, zamiast stanowiącego rekompensatę doznanej krzywdy (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 19 października 2010 r., II KK 261/10, OSNwSK 2010/1/1980; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 19 października 2010 r., II KK 196/10, Biul.PK 2010/6/33; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 27 lipca 2005 r., II KK 54/05, LEX nr 152495).W przekonaniu Sądu Najwyższego taka sytuacja zachodzi w niniejszej sprawie.

Wprawdzie nie bez racji Sąd odwoławczy dostrzegł, że przy ustalaniu kwoty zadośćuczynienia Sąd pierwszej instancji w pewnym stopniu odniósł się do krzywd, jakie wynikły nie tyle z faktu stosowania wobec M. K. środka zapobiegawczego w postaci zawieszenia w wykonywania zawodu funkcjonariusza Policji, ale z uwagi na prowadzone przeciwko niemu postępowanie karne. Tyle tylko, że dostrzeżenie tej wadliwości argumentacji Sądu meriti nie uprawniało jeszcze do obniżenia wysokości zadośćuczynienia o 80% względem kwoty zasądzonej przez Sąd pierwszej instancji.

Sąd odwoławczy powinien był wziąć pod uwagę jeszcze inne relewantne dla badanej kwestii okoliczności sprawy, w szczególności długoletni okres stosowania środka zapobiegawczego (ponad 8 lat) oraz znaczenie pracy w życiu człowieka, zwłaszcza jeśli chodzi o pracę w Policji – formacji służącej społeczeństwu i przeznaczonej do ochrony bezpieczeństwa ludzi oraz do utrzymywania bezpieczeństwa i porządku publicznego, w której zatrudnienie traktowane jest nie tylko jako sposób na osiąganie dochodu, ale również jako realizacja misji i ambicji życiowych.

Warto w tym miejscu podkreślić, że praca w Policji jest służbą determinującą liczne ograniczenia w życiu prywatnym funkcjonariuszy, a poświęcenie się tej służbie limituje w znacznym stopniu możliwość wykonywania innych aktywności zawodowych. Dlatego też dolegliwości związane z zakazem wykonywania zawodu funkcjonariusza Policji jawią się co do zasady jako bardziej znaczące niż w wypadku zawodu nieregulowanego przez pragmatyki służbowe. Rację ma również skarżący, który wskazuje, że z uwagi na czas stosowania środka zapobiegawczego, określonego w art. 276 k.p.k., wnioskodawca przez szereg lat utracił możliwości rozwoju zawodowego i awansu, co także potęgowało u niego poczucie krzywdy.Niewątpliwie człowiek, jako istota społeczna, realizuje się również przez pracę zawodową, a przymusowe i niesłuszne pozbawienie go takiej możliwości stanowi bardzo realną i dolegliwą krzywdę, skoro uniemożliwia mu wręcz prawidłowe funkcjonowanie w życiu społecznym.

Odciska to również poważne piętno na jego życiu osobistym i rodzinnym. Za zupełnie natomiast wyjątkowe należy uznać te wypadki – jeśli w ogóle takie występują – aby rzeczywiście człowiek mógł czerpać radość i samozadowolenie z braku jakiejkolwiek aktywności zawodowej („słodkie nic nie robienie”).Z tych względów zasądzona przez Sąd ad quem kwota 20 000 złotych jawi się jednoznacznie jako zadośćuczynienie symboliczne, nieodpowiadające funkcji kompensacyjnej instytucji określonej w poprzednio obowiązującym art. 552a § 1 k.p.k.

Jest to szczególnie widoczne, jeśli zauważy się, że przy tak ukształtowanej kwocie zadośćuczynienia za doznaną krzywdę, wynikającej z zakazu wykonywania zawodu funkcjonariusza Policji, oscyluje ona na poziomie 200 złotych za jeden miesiąc stosowania tego środka zapobiegawczego. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd odwoławczy będzie miał na uwadze zaprezentowane spostrzeżenia i powtórnie, w granicach swobodnego uznania sędziowskiego dokona rzetelnej i wszechstronnej weryfikacji wysokości zadośćuczynienia zasądzonego w wyroku Sądu pierwszej instancji.Mając na uwadze powyższe rozważania, Sąd Najwyższy orzekł jak w wyroku.

O zwrocie opłaty od kasacji orzeczono na podstawie art. 527 § 4 k.p.k. l.n