IV KK 141/18 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV KK 141/18 WYROKW IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 30 maja 2019 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Eugeniusz Wildowicz (przewodniczący)‎SSN Kazimierz Klugiewicz (sprawozdawca)‎SSN Paweł WilińskiProtokolant Jolanta Grabowska przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Józefa Gemry‎w sprawie W. B.‎o odszkodowanie i zadośćuczynienie‎po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie‎w dniu 30 maja 2019 r.,‎kasacji, wniesionej przez pełnomocnika wnioskodawcy‎od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]‎z dnia 3 listopada 2017 r., sygn. akt II AKa […]‎zmieniającego wyrok Sądu Okręgowego w K.‎z dnia 14 czerwca 2017 r., sygn. akt V Ko […], 1. uchyla zaskarżony wyrok w części, w jakiej utrzymano w mocy wyrok Sądu Okręgowego w K. o oddaleniu wniosku o odszkodowanie i w tym zakresie sprawę przekazuje Sądowi Apelacyjnemu w […] do ponownego rozpoznania;

2. zarządza zwrot uiszczonej opłaty od kasacji na rzecz W. B.

UZASADNIENIE

Pismem z dnia 31 maja 2016 r. W. B., działając za pośrednictwem swojego pełnomocnika, wniósł o zasądzenie od Skarbu Państwa na jego rzecz kwoty 150 000 zł tytułem zadośćuczynienia za krzywdy związane z tymczasowym aresztowaniem w okresie od 9 grudnia 1983 r. do 24 lipca 1984 r. oraz kwoty 36 000 zł tytułem odszkodowania w związku z utratą zarobku w okresie tymczasowego aresztowania i w dalszym okresie pozostawania bez pracy.Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z dnia 14 czerwca 2017 r., sygn. akt V Ko […], zasądził od Skarbu Państwa na rzecz wnioskodawcy W.

B. kwotę 90 000 złotych tytułem zadośćuczynienia z ustawowymi odsetkami od dnia prawomocności wyroku, a w pozostałym zakresie oddalił wniosek.Od tego orzeczenia apelacje wnieśli: pełnomocnik wnioskodawcy i prokurator.Pełnomocnik wnioskodawcy, zaskarżając orzeczenie w zakresie oddalenia wniosku o odszkodowanie, podniósł zarzut błędu w ustaleniach faktycznych przez bezzasadne przyjęcie, że wnioskodawca nie wykazał wysokości szkody w związku z niesłusznym tymczasowym aresztowaniem, podczas gdy zebrany materiał dowodowy pozwolił Sądowi na dokonanie tych ustaleń tj. iż przed aresztowaniem zarabiał 52,6% średniego wynagrodzenia (obecnie kwota 2367 zł), a nadto, iż został zwolniony z pracy po 3 miesiącach aresztowania, a pracę podjął w okresie ponad 10 miesięcy od zwolnienia z aresztu, co łącznie daje 14 miesięcy bez wynagrodzenia i 3 miesiące aresztu z l/2 pensji (zapisy Kodeksu pracy), co pozwala przyjąć, iż ww. okresie utracił wynagrodzenie w łącznej kwocie 36 688 zł i tym samym poniósł szkodę w takiej wysokości zgodnie z art. 361 i 363 k.c., tj. zasadą pełnego odszkodowania.Na podstawie tego zarzutu wniósł o zmianę wyroku i uwzględnienie wniosku w całości, tj. w zakresie odszkodowania z tytułu niesłusznego tymczasowego aresztowania w łącznej kwocie 36 688 zł.Prokurator, zaskarżając orzeczenie Sądu pierwszej instancji w części dotyczącej zasądzenia na rzecz wnioskodawcy zadośćuczynienia, podniósł zarzuty:- obrazy art. 445 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 8 ust. 1 i w zw. z art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego przez nieuwzględnienie wszystkich istotnych okoliczności mających znaczenie dla określenia wysokości zadośćuczynienia, a mianowicie aktualnych warunków życia i przeciętnej stopy życiowej społeczeństwa, przywołanych jedynie czysto deklaratywnie („współczesny standard społeczeństwa”) w uzasadnieniu wyroku oraz przez bezpodstawne stwierdzenie, że zasądzenie zadośćuczynienia w niższej kwocie powodowałoby, że nie stanowiłoby ono odczuwalnej przez osobę uprawnioną wartości ekonomicznej, co skutkowało przyznaniem wnioskodawcy tego świadczenia w wygórowanej, nieadekwatnej do krzywdy wysokości;- obrazy przepisu prawa procesowego, która miała wpływ na treść wyroku, a to art. 413 § 1 pkt 5 k.p.k. przez zaniechanie wskazania w zaskarżonym rozstrzygnięciu, że na poczet zasądzonego zadośćuczynienia zaliczeniu podlega wypłacona już wnioskodawcy z tego samego tytułu w oparciu o poprzednio wydany, a uchylony w drodze wznowienia postępowania, wyrok Sądu Okręgowego w K. z dnia 16 września 2009 r., sygn. akt V Ko […], kwota 25 000 zł, co skutkowało podwójnym, bezpodstawnym wypłaceniem wnioskodawcy tej ostatniej kwoty.Na podstawie tych zarzutów wniósł o zmianę wyroku w zaskarżonej części poprzez obniżenie przyznanej W.

B. tytułem zadośćuczynienia kwoty do 44 740 zł z zaliczeniem na jej poczet wypłaconej już wnioskodawcy na podstawie uchylonego w drodze wznowienia postępowania wyroku Sądu Okręgowego w K. z dnia 16 września 2009 r., sygn. akt V Ko […], kwoty 25 000 zł.Sąd Apelacyjny w […] wyrokiem z dnia 3 listopada 2017 r., zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że obniżył kwotę zasądzonego zadośćuczynienia do 60 000 zł, przyjmując jednocześnie, że zadośćuczynienie zostało już wypłacone do wysokości 25 000 zł. W pozostałym zakresie utrzymał zaskarżony wyrok w mocy.Wyrok Sądu drugiej instancji został zaskarżony przez pełnomocnika wnioskodawcy, który we wniesionej kasacji podniósł następujące zarzuty:1. obrazy przepisów prawa materialnego, które to naruszenie miało istotny wpływ na treść orzeczenia tj.:- art. 445 § 1 i § 2 k.c. w zw. z art. 552 § 1 w zw. z art. 552 § 4 k.p.k. przez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie i zasądzenie niewspółmiernie niskiej kwoty zadośćuczynienia w stosunku do rozmiarów wyrządzonej krzywdy w związku z aresztowaniem, w efekcie czego zadośćuczynienie nie spełnia – jak nakazują przepisy prawa cywilnego – funkcji kompensacyjnej i ma charakter jedynie symboliczny;- naruszenia prawa materialnego tj. art. 361 i 363 k.c. w zw. z art. 8 ust. 1 „ustawy lutowej” przez jego błędną interpretację i tym samym naruszenie zasady pełnego odszkodowania przewidzianej w Kodeksie cywilnym, co w konsekwencji spowodowało oddalenie wniosku o odszkodowanie z uwagi na brak wskazania wysokości kosztów utrzymania wnioskodawcy przed okresem aresztowania, która to okoliczność jest zupełnie irrelewantna wobec zasady pełnego odszkodowania, która uniemożliwia dokonywanie jakichkolwiek obliczeń (zupełnie zresztą dowolnych) w zakresie kwot, które wnioskodawca mógł zaoszczędzić, gdyby przebywał na wolności;2. obrazy przepisów prawa procesowego:— art. 457 § 3 k.p.k. przez nienależyte wyjaśnienie w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, czym kierował się Sąd Apelacyjny w […], uznając apelację pełnomocnika wnioskodawcy za oczywiście bezzasadną; chodzi tu o następującą kwestię:

Sąd drugiej instancji nieprecyzyjnie wytłumaczył w uzasadnieniu tok rozumowania, który doprowadził go do wniosku, że odszkodowanie w sprawie nie zostało precyzyjnie ustalone mimo dokładnego ustalenia okresu pozbawienia wolności i pozostawania bez pracy oraz dokładnego obliczenia wysokości utraconych zarobków w tym okresie; Sąd Apelacyjny powołał się ogólnie na zasady obliczania odszkodowania, które miały zostać jasno ustalone w orzeczeniach Sądu Najwyższego, przy czym nie odniósł się w tym zakresie do pozytywnych przepisów prawa, tj. art. 361 i 362 k.c., które są jedynymi przepisami w zakresie zasady ustalania wysokości szkody i zapewniają pełne odszkodowanie (w tym lucrum cessans), a takim jest suma utraconych zarobków wnioskodawcy w okresie aresztowania,- art. 457 § 3 k.p.k. przez nienależyte wyjaśnienie w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, czym kierował się Sąd Apelacyjny w […], uznając apelację prokuratora za zasadną, tj. jakie okoliczności pozwoliły Sądowi drugiej instancji przyjąć, iż zasądzone przez Sąd Okręgowy zadośćuczynienie w kwocie 90 000 zł jest nieadekwatne do doznanej krzywdy w okresie ponad 7-miesięcznego pozbawienia wolności, skoro Sąd odwoławczy wskazał na okoliczność wyjątkowego udręczenia psychicznego wnioskodawcy przez współtowarzyszy w celi, na dolegliwości zdrowia fizycznego (szkorbut i utratę wszystkich zębów) w okresie ponad 7-miesięcznęgo aresztowania; w przekonaniu autora kasacji uzasadnienie Sądu Apelacyjnego w zakresie obniżenia kwoty zadośćuczynienia jest lakoniczne i niespójne i sprowadza się do tezy, że poza ww. nie było innych krzywd, a te, których doznał wnioskodawca były typowe również dla innych osadzonych i kwotą adekwatną jest 60 000 zł.Na podstawie tak sformułowanych zarzutów skarżący wniósł o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu oraz o zasądzenie od Skarbu Państwa na rzecz wnioskodawcy kosztów postępowania kasacyjnego.Prokurator w odpowiedzi na kasację wniósł o jej oddalenie jako oczywiście bezzasadnej.Sąd Najwyższy rozważył, co następuje.Kasacja zasługuje częściowo na uwzględnienie.W pierwszej kolejności trzeba odnieść się do tej argumentacji, która okazała się niezasadna.

Ustosunkowując się zatem do tej części kasacji, w której kwestionowano zmniejszenie kwoty zadośćuczynienia należnego wnioskodawcy za doznaną krzywdę, należy stwierdzić, że dokonanie swoistej „wyceny” krzywdy wiązać się musi ze swej istoty z szerokim zakresem swobodnego uznania sędziowskiego. Wykazanie zatem wadliwości rozstrzygnięcia Sądu w tym zakresie ograniczać się musi do sytuacji szczególnych. Tym bardziej zatem wyjątkowe przypadki mogą stanowić podstawę uwzględnienia kasacji, którą jest przecież naruszenie prawa o rażącym charakterze.

Do tej kategorii przypadków nie należy niniejsza sprawa, a wysokość zasądzonego zadośćuczynienia mieści się w zakresie swobodnego uznania sędziowskiego. Trzeba też podkreślić, co przyznał zresztą sam skarżący, że Sąd odwoławczy miał na względzie ustalenia Sądu meriti w zakresie okoliczności towarzyszących tymczasowemu aresztowaniu wnioskodawcy, mających wpływ na rozmiar krzywdy, a zatem zmniejszenie przez ten Sąd wysokości zadośćuczynienia związane jest jedynie z weryfikacją samej wysokości kompensaty za szkodę niematerialną, nie zaś z odmienną oceną ustaleń faktycznych w sprawie.Na uwzględnienie zasługiwał natomiast zarzut wadliwej kontroli instancyjnej w zakresie analizy zasadności oddalenia wniosku o odszkodowanie.

Sąd odwoławczy wskazując, że odszkodowanie za niesłuszne skazanie winno opierać się na ścisłym ustaleniu szkody stwierdził dalej, że „gdy nie uda się jej ustalić, odszkodowanie się nie należy” (zob. s. 5 uzasadnienia). Taki pogląd nie zasługuje na aprobatę. Wprawdzie zgodnie z art. 6 k.c., stosowanym odpowiednio w postępowaniu o zadośćuczynienie i odszkodowanie na podstawie tzw. ustawy lutowej, ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z faktu tego wywodzi skutki prawne. W wypadku jednak wykazania tak pozbawienia wolności wnioskodawcy, jak i szkody jaka z tego faktu wynikła oraz związku przyczynowego między szkodą a faktem detencji, do ustalenia pozostaje jedynie wysokość tej szkody, a nie to, czy w ogóle odszkodowanie się należy.

Należy ponadto podkreślić, że zgodnie z art. 322 k.p.c., jeżeli w sprawie o naprawienie szkody sąd uzna, że ścisłe udowodnienie wysokości żądania jest niemożliwe lub nader utrudnione, może w wyroku zasądzić odpowiednią sumę według swej oceny, opartej na rozważeniu wszystkich okoliczności sprawy.Skoro zatem Sąd odwoławczy sam zauważył, że zbadanie pełnej sytuacji majątkowej wnioskodawcy w okresie tymczasowego aresztowani nie było możliwe, to powinien ustalić samodzielnie wysokość odszkodowania, powołując się na unormowanie art. 322 k.p.c., nie bacząc na braki w materiale dowodowym, które są typowe dla postępowań prowadzonych na podstawie tzw. ustawy lutowej i nie mogą stanowić przeszkody w ustaleniu i zasądzeniu odszkodowania.

W przeciwnym razie w większości spraw sądy nie zasądzałyby odszkodowania, co byłoby oczywiście sprzeczne z celami wspomnianej ustawy. Jak bowiem podkreśla się w orzecznictwie, sięgnięcie po rozwiązanie określone w art. 322 k.p.c. możliwe, a nawet konieczne jest wówczas, gdy dochodząc w postępowaniu karnym klasycznego roszczenia odszkodowawczego (naprawienia szkody materialnej), wnioskodawca z tych czy innych przyczyn (upływ czasu, utrata dokumentacji itp.) ma trudności ze ścisłym udowodnieniem wysokości żądania. Możliwość zastosowania przez sąd art. 322 k.p.c. w sprawach o odszkodowanie za niewątpliwie niesłuszne aresztowanie, pomimo konieczności przestrzegania przez wnioskodawcę treści art. 6 k.c., nie zwalnia organu procesowego od obowiązku uczynienia podstawą rozstrzygnięcia prawdziwych ustaleń faktycznych w rozumieniu art. 2 § 2 k.p.k. (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 18 lutego 2011 r., II KK 289/10, OSNKW 2011/4/36; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 marca 2015 r., III KK 442/14, LEX nr 1729284; zob. też: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 kwietnia 2007 r., V KK 227/06, LEX nr 277255).

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy w zakresie rozpoznania wniosku o odszkodowanie Sąd Apelacyjny w […] będzie miał zatem na względzie przedstawione powyżej zapatrywania.Mając na uwadze powyższe, orzeczono jak w wyroku, na podstawie art. 527 § 4 k.p.k. zwracając wnioskodawcy uiszczoną opłatę od kasacji.