IV KK 126/04 · Sąd Najwyższy

POSTANOWIENIE Z DNIA 8 GRUDNIA 2004 R.

IV KK 126/04

Leśniczy Lasów Państwowych nie jest funkcjonariuszem publicznym

w rozumieniu art. 115 § 13 k.k.

Przewodniczący: sędzia SN R. Malarski (sprawozdawca).

Sędziowie SN: K. Cesarz, E. Strużyna.

Prokurator Prokuratury Krajowej: W. Smardzewski.

Sąd Najwyższy w sprawie Edwarda Ł., oskarżonego z art. 231 § 1

k.k. po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 8 grudnia 2004 r.,

kasacji

wniesionej

przez

pełnomocnika

oskarżyciela

posiłkowego

Nadleśnictwa B. od wyroku Sądu Okręgowego w K. z dnia 30 grudnia 2003

r., zmieniającego wyrok Sądu Rejonowego w P. z dnia 30 września 2003 r.,

o d d a l i ł kasację (...).

UZASADNIENIE

Sąd Rejonowy w P., wyrokiem z dnia 30 września 2003 r., uznał

Edwarda Ł. za winnego tego, że w 1999 r., jako leśniczy Lasów

Państwowych, nie dopełniając swoich obowiązków, działał na szkodę

interesu publicznego, to jest przestępstwa określonego w art. 231 § 1 k.k., i

za to skazał go na karę roku pozbawienia wolności, której wykonanie

warunkowo zawiesił na okres próby 3 lat, na podstawie art. 71 § 1 k.k.

wymierzył mu grzywnę w wysokości 50 stawek dziennych (każda w kwocie

20 zł) i na podstawie art. 72 § 2 k.k. zobowiązał go do naprawienia w

całości szkody.

Sąd Okręgowy w K., po rozpoznaniu w dniu 30 grudnia 2003 r.

apelacji obrońcy, zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że „uniewinnił

oskarżonego od zarzutu popełnienia przestępstwa z art. 231 § 1 k.k.”.

Kasację od prawomocnego wyroku sądu odwoławczego złożył

pełnomocnik oskarżyciela posiłkowego Nadleśnictwa B., stawiając zarzut

rażącego naruszenia prawa materialnego poprzez błędne przyjęcie, że

leśniczy Lasów Państwowych nie jest funkcjonariuszem publicznym w

rozumieniu art. 115 § 13 k.k. W konsekwencji zażądał uchylenia

zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy sądowi drugiej instancji do

ponownego rozpoznania.

Prokurator Prokuratury Krajowej w odpowiedzi na kasację wniósł o jej

oddalenie. Na rozprawie kasacyjnej dodał, że skarga kasacyjna jest

bezzasadna w stopniu oczywistym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja okazała się niezasadna.

1. Poza sporem pozostaje, że definicja funkcjonariusza publicznego

podana w art. 115 § 13 k.k. tworzy zamknięty katalog. Dokonując analizy

pojęcia „funkcjonariusz publiczny”, należy przede wszystkim mieć na

względzie doniosłe konsekwencji prawne, jakie wynikają dla sprawcy w

razie uznania, że jest on podmiotem przestępstwa indywidualnego

określonego w art. 231 § 1 k.k. Z tych powodów, pamiętając o

konstytucyjnej zasadzie nullum crimen, nulla poena sine lege (art. 42

ust.1), wykładnia kryteriów decydujących

o uznaniu danej osoby za

funkcjonariusza publicznego powinna być podporządkowana rygorom

ścisłej wykładni.

Skarżący nie wskazał, treść którego punktu § 13 art. 115 k.k.

przesądza o przynależności leśniczego Lasów Państwowych – wprost nie

wymienionego, zresztą jak żaden z pracowników Służby Leśnej, w tym

przepisie – do kręgu znaczeniowego nazwy „funkcjonariusz publiczny”.

Dlatego konieczne stało się scharakteryzowanie podmiotu, w którym

oskarżony był zatrudniony, oraz rodzaju pełnionej przez niego służby w

płaszczyźnie znamion wyszczególnionych w komentowanym przepisie.

2. W

pierwszym

rzędzie

wypadało

ukazać

status

prawny

Państwowego Gospodarstwa Leśnego – Lasy Państwowe, w którym w

charakterze leśniczego zatrudniony był oskarżony. Określa go ustawa z

dnia 28 września 1991 r. o lasach (Dz. U. z 2000 r., Nr 56, poz. 679 ze

zm.). Według tego aktu prawnego, Lasy Państwowe są państwową

jednostką organizacyjną nie wyposażoną w odrębną od Skarbu Państwa

osobowość prawną (art. 32 ust. 1). Dysponują środkami niezbędnymi do

prowadzenia wskazanej przez ustawę działalności i uczestniczą w obrocie

gospodarczym

jako

jednostka

Skarbu

Państwa,

który

ponosi

odpowiedzialność za jej zobowiązania. Dlatego gospodarka Lasów

Państwowych jest poddana rygorom prawa budżetowego. W doktrynie

uważa się, że w związku ze wskazaną formą powiązania z budżetem

państwa możemy Lasy Państwowe zaliczyć do państwowych jednostek

budżetowych (zob. C. Kosikowski: Polskie publiczne prawo gospodarcze,

Warszawa 2001 , s. 288). Co prawda, po wejściu w życie ustawy o lasach

pojawiły się poglądy, że organy administracji leśnej są terenowymi

organami rządowej administracji specjalnej (zob. /red./ J. Bocia: Prawo

administracyjne, Wrocław 1993, s. 97 – 98), to jednak w momencie, gdy

ustawą z dnia 21 stycznia 2000 r. o zmianie niektórych ustaw związanych

z funkcjonowaniem administracji publicznej (Dz. U. Nr 12, poz. 136)

wyeliminowano dyrektorów regionalnych dyrekcji Lasów Państwowych z

wykazu organów administracji rządowej niezespolonej, zapatrywanie to

straciło rację bytu. Skoro nadto żadnego z organów administracji leśnej nie

sposób potraktować jako organu administracji rządowej zespolonej i

administracji samorządowej, to nie ulega wątpliwości, że leśniczy Lasów

Państwowych nie mógł zostać zaliczony ani do pracowników administracji

rządowej, ani też do pracowników innego organu państwowego lub

samorządu terytorialnego, przez który należy rozumieć wyodrębnioną

jednostką organizacyjną aparatu państwowego pełniącego określone

funkcje życia publicznego.

Poza granicami zainteresowania Sądu Najwyższego w niniejszej

sprawie pozostawało

kwestia związana z brzmieniem końcowego

fragmentu przepisu art. 115 § 13 pkt 4 k.k. („... inna osoba w zakresie, w

którym uprawniona jest do wydawania decyzji administracyjnych”), jako że

regulacja ta nie miała żadnego odniesienia do poczynionych ustaleń

faktycznych.

3. Administracja leśna stanowi specyficzny system, w którym

współistnieją dwie sfery uprawnień – jedna wynikająca z przysługującego

Skarbowi Państwa prawa własności, druga składająca się na władztwo

administracyjne (zob. B. Wierzbowski: Prawo leśne [w:] Prawo rolne, A.

Stelmachowski /red./, Warszawa 2003 , s. 456). Bezsporne zatem było, że

Państwowe Gospodarstwo Leśne – Lasy Państwowe stanowi instytucję

państwową w rozumieniu art. 115 § 13 pkt 6 k.k.

Za funkcjonariuszy publicznych mogą zastać uznani jednak tylko ci

pracownicy instytucji państwowych, którzy zajmują stanowiska kierownicze.

Co to jest zajmowanie „stanowiska kierowniczego”, ustawa karna nie

wyjaśnia, ale w nauce prawa karnego zwraca się uwagę, że przez ten

zwrot należy rozumieć kierowanie całością lub wyodrębnionym działem

danej instytucji, a nie pełnienie w niej jakichkolwiek funkcji kierowniczych

(zob. A. Marek: Kodeks karny. Komentarz, Warszawa 2004, s. 342).

Termin „stanowisko kierownicze” funkcjonował przede wszystkim w

ustawodawstwie z zakresu prawa pracy do czasu wejścia w życie

gruntownej nowelizacji Kodeksu pracy, dokonanej przez ustawę z dnia 2

lutego 1996 r. (Dz. U. Nr 24, poz. 110) i został zastąpiony w art. 135 § 1

k.p. (ob. art. 1514 k.p.) zwrotem „pracownicy zarządzający w imieniu

pracodawcy zakładem pracy i kierownicy wyodrębnionych komórek

organizacyjnych.” W nauce uznaje się, że obie grupy pracowników to nic

innego jak dawniej istniejąca jedna grupa pracowników na stanowiskach

kierowniczych i, że zakres tych grup powinien być bliżej sprecyzowany w

przepisach szczegółowych (zob. K. Jaśkowski, E. Maniewska: Kodeks

pracy. Komentarz, Karków 2004, s. 439). Według danych umieszczonych w

raporcie o lasach struktura organizacyjna Lasów Państwowych obejmuje:

a) Dyrekcję Generalną Lasów Państwowych, b) regionalne dyrekcje Lasów

Państwowych w liczbie 17, c) nadleśnictwa w liczbie 439, d) zakłady o

zasięgu krajowym w liczbie 5, e) zakłady usługowe o zasięgu regionalnym

w liczbie 26 (zob. Lasy Państwowe. Raport roczny 2001, s. 4 – 5).

Skoro tak, to za osoby zajmujące stanowiska kierownicze w Lasach

Państwowych, a więc konsekwentnie za funkcjonariuszy publicznych,

uznać można tylko pracowników stojących na czele wymienionych

placówek, wśród których – co trzeba podkreślić – brak leśnictw. Warto

odnotować, że takie zapatrywanie prezentowane jest w literaturze

przedmiotu (zob. W. Radecki: Status prawny służb i stron przyrodniczych,

Prok. i Pr. 2001, Nr 9, s. 33; W. Radecki: Ustawa o lasach. Komentarz,

Warszawa 2004, s. 171).

4. Jakkolwiek art. 47 ust. 2 pkt 2 w zw. z art. 48 ustawy o lasach

uprawnia leśniczego do „nakładania oraz pobierania grzywien w drodze

mandatu karnego”, to jednak nie jest to równoznaczne z „orzekaniem” w

sprawach o wykroczenia. W art. 95 k.p.s.w., a także w dalszych przepisach

rozdziału 17, mowa jest o nakładaniu grzywny w drodze mandatu karnego,

a nie o jej orzekaniu mandatem karnym. Zgodnie bowiem z art. 2 § 1 k.p.k.,

orzekanie w sprawach o wykroczenia następuje w postępowaniu

zwyczajnym, przyspieszonym lub nakazowym, a więc w postępowaniu

przed sądem a nie w postępowaniu mandatowym, prowadzonym przez

organy pozasądowe. Postępowanie mandatowe nie jest postępowaniem, w

którym orzeka się w sprawach o wykroczenia co do winy i kary. Jest ono

zastępcze w stosunku do postępowania przed sądem, uwarunkowane

wyrażeniem przez sprawcę zgody na dobrowolne poddanie się karze.

Poddanie się karze w postępowaniu mandatowym jest więc tylko prawem,

a nie obowiązkiem sprawcy wykroczenia (zob. T. Grzegorczyk: Kodeks

postępowania w sprawach o wykroczenia. Komentarz, Warszawa 2003, s.

64).

5. Lasy Państwowe bez wątpienia nie są organem powołanym do

ochrony bezpieczeństwa publicznego, które nie oznacza to samo, co

porządek publiczny (zob. A. Zoll: Kodeks karny. Część ogólna. Komentarz,

Kraków 2004, s. 1459). Tej oceny nie jest w stanie zmienić fakt, że w

Lasach

Państwowych

utworzono

Straż

Leśną,

która

zajmuje

się

zwalczaniem przestępstw i wykroczeń w zakresie szkodnictwa leśnego

oraz wykonywaniem innych zadań w zakresie ochrony mienia (art. 45 ust. 1

pkt 3 i art. 47 ust. 1 ustawy o lasach). W orzecznictwie ugruntowany jest

pogląd, że w przepisie art. 115 § 13 pkt 7 k.k. chodzi o organ specjalnie

powołany do ochrony bezpieczeństwa publicznego, a nie o instytucje,

których

tylko

ubocznym

zadaniem

pozostaje

przeciwstawianie

się

naruszeniom prawa w danej dziedzinie (zob. wyrok SN z dnia 21 września

1982 r., IV KR 178/82, OSNKW 1983, z. 4, poz. 22).

Tylko pomocniczy charakter wypadało przydać argumentacji, według

której leśniczy nie jest funkcjonariuszem publicznym, bo gdyby tak było, to

pozbawiona sensu byłaby treść art. 46 ust. 1 ustawy o lasach, iż

pracownicy Służby Leśnej przy wykonywaniu czynności służbowych

korzystają z ochrony prawnej, przewidzianej w przepisach prawa karnego

dla funkcjonariuszy publicznych. Niemniej należało podkreślić, że brak w

art. 115 § 13 k.k. zapisu, jaki obecny był w art. 120 § 11 k.k. z 1969 r.

(funkcjonariuszem publicznym jest „osoba korzystająca z mocy przepisu

szczególnego z ochrony prawnej przewidzianej dla funkcjonariuszy

publicznych”), oznacza, że definicja funkcjonariusza publicznego została w

obowiązującym stanie prawnym zawężona w porównaniu z poprzednim.

Nie wystarczy przeto przyznanie komuś ochrony prawnej przysługującej

funkcjonariuszowi

publicznemu,

aby

uznać

go

za

funkcjonariusza

publicznego; niezbędne jest ustalenie, że znajduje się on w którymś z

punktów art. 115 § 13 k.k. ( zob. wyrok SN z 27 listopada 2000 r., WKN

27/00, OSNKW 2001, z. 3- 4, poz. 21).

Konkludując: skoro leśniczy Lasów Państwowych nie odpowiada

charakterystyce osób, o których mowa w art. 115 § 13 k.k. (nie zachodziła

potrzeba czynienia rozważań pod kątem treści zawartych w punktach 1,2, 5

i 8), to brak podstaw, aby zaliczyć go do grona funkcjonariuszy

publicznych. Ujmując rzecz lapidarniej: leśniczy Lasów Państwowych nie

jest funkcjonariuszem publicznym w rozumieniu art. 115 § 13 k.k.

Dlatego kasację należało oddalić (art. 537 § 1 k.p.k.).