IV CZ 89/06 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CZ 89/06

POSTANOWIENIE

Dnia 23 listopada 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Strus (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

w sprawie z powództwa H.P.

przeciwko PP. Spółce z o.o.

o ochronę dóbr osobistych i zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 9 listopada 2006 r.,

zażalenia powoda

na postanowienie Sądu Apelacyjnego

z dnia 12 września 2006 r., sygn. akt [...],

1. oddala zażalenie,

2. oddala wniosek o przyznanie pełnomocnikowi ustanowionemu

przez Sąd kosztów nie opłaconej pomocy prawnej udzielonej

powodowi z urzędu.

Uzasadnienie

Postanowieniem z 18 lipca 2006 r. Sąd Apelacyjny odrzucił apelację powoda

od wyroku Sądu Okręgowego w B. z 8 marca 2006 r. Wskazując art. 373 k.p.c. jako

podstawę, Sąd ustalił, że powód – zwolniony od kosztów sądowych w całości,

został zobowiązany zarządzeniem Przewodniczącego z 8 maja 2006 r.,

doręczonym 22 maja 2006 r., do uiszczenia opłaty podstawowej w kwocie 30 zł.

Powód zaskarżył to zarządzenie zażaleniem, które zostało odrzucone, a ponadto

wnosił o „umorzenie opłaty podstawowej”. Wniosek i zażalenie zostały odrzucone

postanowieniami z 6 czerwca 2006 r. i 11 lipca 2006 r. Powód wystąpił wówczas o

ustanowienie pełnomocnika z urzędu i wniosek ten został uwzględniony, przy czym

sąd określił przedmiotowy zakres umocowania do postępowania zażaleniowego

przed Sądem Najwyższym. Po wyznaczeniu radcy prawnego D.S. przez Dziekana

Rady OIRP, pełnomocnik wystąpiła do Sądu Apelacyjnego z wnioskiem

o przywrócenie terminu do wniesienia zażalenia na postanowienie z 18 lipca 2006

r. w przedmiocie odrzucenia apelacji oraz wniosła zażalenie (oznaczone datą

29 sierpnia 2006 r.) na to postanowienie, zarzucając naruszenie art. 5 k.p.c. w zw.

z art.

kodeksu

karnego

wykonawczego

i

domagając

się

uchylenia

zaskarżonego postanowienia oraz dwóch wcześniejszych postanowień tegoż Sądu

z 6 czerwca 2006 r. oraz z 11 lipca 2007 r. Dodatkowo wnosiła o przyznanie zwrotu

nie opłaconych kosztów pomoc prawnej oraz o zastosowanie art. 99 ustawy

z 28 lipca 2005 r. u.k.s.c.

Postanowieniem z 4 września 2006 r. Sąd Apelacyjny przywrócił powodowi

termin do złożenia zażalenia na postanowienie z 18 lipca 2006 r. (o odrzuceniu

apelacji, a następnym postanowieniem z 12 września 2006 r. odrzucił zażalenie

wniesione przez pełnomocnika, na podstawie art. 130 2 § 3 k.p.c. w związku z art.

14 ust. 2 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach

cywilnych -Dz.U.2005 r. Nr 167, poz.1398 ze zmianą (dalej u.k.s.c.). Dalszym

postanowieniem z 26 września 2006 r. Sąd przyznał na żądanie pełnomocnika

277 zł tytułem zwrotu kosztów nie opłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu

i wydatków wraz z podatkiem od towarów i usług.

Na postanowienie Sądu Apelacyjnego z 12 września 2006 r. w przedmiocie

odrzucenia zażalenia powód wniósł zażalenie, w którym zarzucił naruszenie art. 99

u.k.s.c. i wnosił o uchylenie zaskarżonego postanowienia, a także o przyznanie

nieopłaconych kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu. W uzasadnieniu

wyraził zapatrywanie, iż opłaty podstawowej wg art. 14 nie można utożsamiać

z opłatą stałą w rozumieniu art. 12 w zw. z art. 11 i art. 13 u.k.s.c. Dlatego Sąd II

instancji winien był dokonać oceny zażalenia z 29 sierpnia 2006 r. w aspekcie

oczywistej zasadności i w razie podzielenia stanowiska skarżącego rozstrzygać je

merytorycznie, a w razie odmiennej oceny wezwać powoda do uiszczenia tej

opłaty.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. przedmiotem oceny są przesłanki odrzucenia zażalenia wniesionego

przez radcę prawnego na postanowienie o odrzuceniu apelacji od wyroku

wydanego po wejściu w życie ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych

w sprawach cywilnych.

Skutki czasowe wejścia w życie tego aktu określa art. 149 ust. 1, stanowiący

że w sprawach wszczętych przed dniem wejścia w życie ustawy stosuje się, do

czasu zakończenia postępowania w danej instancji, dotychczasowe przepisy

o kosztach sądowych.

Rozwiązanie przyjęte w ustawie określane mianem bezpośredniego

działania nowej ustawy z zachowaniem stadialności jest spotykane w ustawach

regulujących postępowanie. Nie ma wątpliwości, że w sprawie należy stosować

przepisy nowe, skoro dotyczą wszczęcia nowego stadium – postępowania

odwoławczego. Wniesienie apelacji od dnia 2 marca 2006 r. podlegało zatem

przepisom art. 14 ust. 2 i art. 100 ust. 2 u.k.s.c. oraz art. 1302 § 3 k.p.c.

2. Skutki wniesienia zażalenia bez uiszczenia opłaty podstawowej przez

pełnomocnika wyznaczonego przez sąd.

Art. 1302 § 3 k.p.c. dodany przez art. 126 pkt 12 u.k.s.c. stanowi, że sąd

odrzuca bez wezwania o uiszczenie opłaty pismo wniesione przez adwokata, radcę

prawnego lub rzecznika patentowego środki odwoławcze lub środki zaskarżenia

(apelację, zażalenie, skargę kasacyjną, skargę o stwierdzenie niezgodności

z prawem prawomocnego orzeczenia, sprzeciw od wyroku zaocznego, zarzuty od

nakazu zapłaty, skargę na orzeczenie referendarza sądowego) podlegające opłacie

w wysokości stałej lub stosunkowej obliczonej od wskazanej przez stronę wartości

przedmiotu zaskarżenia.

Zastosowanie tego przepisu do stanu faktycznego sprawy wymaga wpierw

rozstrzygnięcia, czy opłata podstawowa w wysokości 30 zł, którą zgodnie z art. 100

§ 2 u.k.s.c. ma obowiązek uiścić strona zwolniona od kosztów sądowych w całości

m. in. od zażalenia (art. 14 ust. 2 oraz art. 3 ust. 2 pkt 2 u.k.s.c.) jest opłatą stałą.

Zagadnienie należy do wątpliwych i w piśmiennictwie (również w komentarzach) do

tego aktu spotyka się umotywowane poglądy sprzeciwiające się stawianiu znaku

równości miedzy opłatą stałą a podstawową. Nie można jednak bagatelizować

argumentów przeciwnych, wskazujących na funkcją tej kategorii opłat, tj. łatwość

ustalenia i zbędność działań arytmetycznych, a te cechy wykazuje opłata

podstawowa,

dlatego

należy się

zgodzić z uchwałą

Sądu Najwyższego

z 21 listopada 2006 r., III CZP 109/06 wyjaśniającą, że opłata podstawowa,

określona w art. 14 ust. 3 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych

w sprawach cywilnych /.../, jest opłatą w wysokości stałej w rozumieniu art. 1302 § 3

k.p.c.

Ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych zawiera wyjątek od

rygoryzmu związanego z obowiązkiem pełnomocników zawodowych ustalania

wysokości i uiszczania opłat stałych i stosunkowych. Wyjątek ten wynika z art. 99

u.k.s.c., stanowiącego że nie pobiera się opłaty sądowej, a uiszczoną opłatę

zwraca się, jeżeli zażalenie, wniesione na zarządzenie przewodniczącego

o zwrocie pisma albo na postanowienie sądu o odrzuceniu środka zaskarżenia, sąd

uzna za oczywiście uzasadnione. W ten sposób realizowany jest przywilej strony

działającej ku naprawieniu oczywistego błędu funkcjonariusza władzy publicznej.

Przepis, mający podobne założenia aksjologiczne jak art. 395 § 2 k.p.c.,

również nie daje bezpośrednich wskazówek, jak należy godzić przepisy art. 130 2 §

3 k.p.c. i art. 99 u.k.s.c. w fazie wstępnego badania. Art. 397 § 2 k.p.c. w związku

z art. 370 k.p.c. dopuszcza a nawet zobowiązuje sąd pierwszej instancji do

odrzucenia nieopłaconego zażalenia w razie spełnienia się przesłanek określonych

art. 1302 § 3 k.p.c. Ocena przesłanki „oczywistej zasadności” podlega jednak

kontroli sądu wyższej instancji.

Konkludując, można stwierdzić, że pełnomocnik zawodowy (adwokat, radca

prawny) ponosi poważne ryzyko nieuiszczenia opłaty należnej od zażalenia,

dlatego w praktyce skarżący nieraz wybierają wariant bezpieczniejszy, tj. starają się

wykazać oczywistą zasadność zażalenia w uzasadnieniu łącząc je z żądaniem

zwrotu opłaty uiszczonej (art. 99 u.k.s.c.).

W rozpoznawanej sprawie badanie przez Sąd Najwyższy przesłanki

zwolnienia ustawowego od opłaty sądowej od zażalenia na postanowienie

z 18 lipca 2006 r., w ramach kontroli postanowienia Sądu Apelacyjnego

z 12 września 2006 r. wypada niekorzystnie dla skarżącego. Zarzut naruszenia

obowiązku informacyjnego sądu orzekającego o odrzuceniu apelacji z powodu

nieuiszczenia opłaty sądowej jest nieuzasadniony merytorycznie. Zgodnie z art. 2

ust. 2 u.k.s.c. do uiszczenia kosztów sądowych obowiązana jest strona, która wnosi

do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki, chyba że ustawa

stanowi inaczej. W świetle przepisów art. 3 ust. 2 pkt 2, art. 14 ust. 2 i art. 100 ust.

2 u.k.s.c. nie budzi też wątpliwości obowiązek powoda uiszczenie opłaty

podstawowej mimo zwolnienia od kosztów sądowych w całości. W tym miejscu

rozważań pojawia się wątpliwość, czy przepisy te mają zastosowanie, jeżeli strona

nie jest w stanie zgromadzić nawet kwoty 30 zł stanowiącej opłatę podstawową?

Jest to problem zgodności niektórych przepisów omawianej ustawy z aktami

normatywnymi wyższego rzędu ( art. 6 Konwencji o ochronie Praw Człowieka

i Podstawowych

Wolności

oraz

art.

ust.

Konstytucji)

wskazywany

w uzasadnieniu zażalenia. Wymagałby on rozważania przez Sąd Najwyższy (pod

kątem art. 193 Konstytucji), gdyby skarżący wykazał, że hipoteza postawionego

pytania

odnosi

się

do

powoda.

Tymczasem,

należy

zgodzić

się

tylko

z zapatrywaniem pełnomocnika skarżącego, że obowiązek uiszczenia opłaty

wywodzony z art. 1302 § 3 k.p.c. nie oznacza obowiązku wykładania przez

pełnomocnika własnych środków na uiszczenie opłat. W ramach podstawowego

stosunku łączącego pełnomocnika z klientem nie jest to zabronione, ale

w odniesieniu do pełnomocnika wyznaczonego przez sąd zakres jego obowiązków

określają ustawy, a z ustaw ustrojowych (prawa o adwokaturze oraz ustawy

o radcach prawnych) oraz z kodeksu postępowania cywilnego wynika jedynie

obowiązek pełnomocnika z urzędu udzielania pomocy prawnej, a nie finansowania

kosztów sądowych obciążających stronę. Odmienna wykładnia dopatrująca się

obowiązku ponoszenia przez radców prawnych i adwokatów opłat sądowych

(w granicach od 30 zł do 100.000 zł) byłaby niezgodna z art. 84 i art. 217

Konstytucji.

Powyższe stwierdzenia nie uchybiają natomiast obowiązkowi udzielania

prawnej pomocy w uzyskaniu środków na uiszczenie opłaty. Pełnomocnik

skarżącego wskazała w zażaleniu jedno z możliwych źródeł, w postaci zapomogi

miesięcznej, przyznawanej przez dyrektora zakładu karnego w wysokości do 1/10

przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia pracowników.

Oprócz tego, ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej

(Dz.U.04.64.593, ze zm.) w art. 39 ust. 1 przewiduje możliwość przyznania zasiłku

celowego dla załatwienia ważnej sprawy bytowej, co w kontekście deklarowanej

w art. 23 ust. 2 pomocy w załatwieniu spraw urzędowych dopuszcza udzielenie

zasiłku na pokrycie opłaty podstawowej.

Należy domniemywać, że powód w chwili przyjmowania do zakładów

karnych, przed doręczeniem mu wezwania do uiszczenia tej opłaty, był zgodnie z

art. 79b § 1 k.k.w. zapoznany z podstawowymi aktami prawnymi dotyczącymi

wykonywania kary pozbawienia wolności i porządkiem wewnętrznym zakładu

karnego, w szczególności z prawami i obowiązkami (§ 9 ust. 2 rozp. Ministra

Sprawiedliwości z dnia 25 sierpnia 2003 r. w sprawie regulaminu organizacyjnoporządkowego wykonywania kary pozbawienia wolności (Dz.U.03.152.1493).

Ponieważ w zażaleniu nie wykazał podjęcia starań o uzyskanie kwoty 30 zł,

bezprzedmiotowa staje się okoliczność czy był informowany z innych źródeł

o uprawnieniu do uzyskania zapomogi pieniężnej. Od chwili ustanowienia

pełnomocnika z urzędu obowiązek informowania o uprawnieniach istotnych dla

wypełnienia obowiązków strony procesu i prawnych możliwości uzyskanie

niezbędnej kwoty wchodzi w zakres pomocy prawnej.

Podjęcie przez powoda starań o zgromadzenie omawianej kwoty mogłoby

być oceniane w aspekcie winy przy żądaniu przywrócenia uchybionego terminu do

wniesienia apelacji, natomiast wniesione przez pełnomocnika zażalenie nie poparte

dowodami, że powód obiektywnie nie miał możliwości zadośćuczynić obowiązkowi

uiszczenia opłaty - nie mogło być uznane za oczywiście uzasadnione. Implikuje to

konieczność uznania, że postanowienie Sądu Apelacyjnego było zgodne z art. 130 2

§ 3 k.p.c. i zwalnia od rozważania „problemu konstytucyjnego” w sprawie.

Wniosek o przyznanie zwrotu kosztów nie opłaconej pomocy prawnej

udzielonej powodowi z urzędu nie mógł być uwzględniony z następujących

względów:

Podstawę

rozstrzygania

stanowią

przepisy

rozporządzenia

Ministra

Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców

prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej

udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz.U.02.163.1349 ze

zm.) wydane na podstawie upoważnienia wynikającego z art. 22 3 ust. 2 ustawy

o radcach prawnych. Według § 15 rozporządzenia koszty nieopłaconej pomocy

prawnej ponoszone przez Skarb Państwa obejmują:

1)

opłatę w wysokości nie wyższej niż 150% stawek minimalnych,

o których mowa w rozdziałach 3 i 4, oraz

2)

niezbędne, udokumentowane wydatki radcy prawnego.

Regulacja opłat za pomoc prawną udzielaną z urzędu w postępowaniu

odwoławczym

wg

rozporządzenia

opiera

się

na

zasadzie

instancyjności,

z uwzględnieniem rodzaju środka odwoławczego (zaskarżenia), przy czym

wysokość określono według sądu właściwego do rozpoznania merytorycznego.

Stawka

minimalna

kwotowa

dotyczy

zatem

postępowania

apelacyjnego,

kasacyjnego, zażaleniowego i jest zryczałtowana, obejmując wszystkie podjęte

czynności procesowe i inne (np. porady, opinie, pisma). W rozpoznawanej sprawie,

w której ustanowienie pełnomocnika obejmowało postępowanie zażaleniowe przed

Sądem

Najwyższym

konieczność

dwukrotnego

wnoszenia

zażalenia,

była

wywołana uchybieniem skutkującym odrzucenia jej zażalenia. W związku z tym

należy wskazać, że według ugruntowanego orzecznictwa Sądu Najwyższego

wniesienie pisma podlegającego odrzuceniu nie stanowi udzielenia pomocy

prawnej, a skoro Sąd Apelacyjny mimo to przyznał wynagrodzenie pełnomocnikowi,

to wyczerpuje ono prawo pełnomocnika do zwrotu kosztów w „postępowaniu

zażaleniowym przed Sądem Najwyższym” do którego była zobowiązana.

Z przytoczonych zasad Sąd Najwyższy na podstawie art. 394 1 § 2 i 3 k.p.c.

w związku z art. 39814 postanowił jak na wstępie.