IV CZ 82/10 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 4 listopada 2010 r., IV CZ 82/10

Na postanowienie uwzględniające tylko część żądanych kosztów

procesu, pomimo nieoddalenia wniosku w pozostałym zakresie, stronie

przysługuje zażalenie.

Sędzia SN Jan Górowski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Krzysztof Pietrzykowski

Sędzia SN Bogumiła Ustjanicz

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Briana C. przeciwko Towarzystwu

Ubezpieczeń i Reasekuracji "W." S.A. w W. o zapłatę, po rozpoznaniu na

posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 4 listopada 2010 r. zażalenia strony

pozwanej na postanowienie o kosztach procesu zawarte w wyroku Sądu

Okręgowego w Gdańsku z dnia 16 kwietnia 2010 r.

zmienił zaskarżone postanowienie w ten sposób, że zasądził od powoda na

rzecz strony pozwanej kwotę 1200 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania

apelacyjnego oraz zasądził kwotę 600 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania

zażaleniowego.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 16 kwietnia 2010 r. Sąd Okręgowy w Gdańsku oddalił

apelację i zasądził od powoda na rzecz pozwanej kwotę 600 zł tytułem zwrotu

kosztów zastępstwa procesowego za instancję odwoławczą.

Pozwana w zażaleniu wniosła o zmianę zaskarżonego postanowienia przez

podwyższenie zasądzonej z tytułu kosztów kwoty 600 zł do kwoty 1200 zł i

podniosła, że skoro wartość przedmiotu zaskarżenia apelacyjnego wynosiła kwotę

11 726 zł, to należne pozwanemu koszty zastępstwa procesowego powinny

wynieść żądaną w zażaleniu kwotę (§ 12 pkt 1 w związku z § 6 pkt 5

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat

za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów

pomocy prawnej udzielonej z urzędu, Dz.U. Nr 163, poz. 1349 ze zm. – dalej:

„rozporządzenie”).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zażalenie do Sądu Najwyższego przysługuje co do kosztów procesu, które nie

były przedmiotem rozstrzygnięcia sądu pierwszej instancji (art. 3941 § 1 pkt 2

k.p.c.). Hipoteza tego przepisu nie jest ograniczona do spraw, w których przysługuje

skarga kasacyjna. Zapatrywanie to ma oparcie nie tyko w treści wskazanego

przepisu, ale także w wykładni systemowej. W sprawach, w których przysługuje

skarga kasacyjna, jest dopuszczalny omawiany środek odwoławczy w wypadkach

określonych w art. 3941 § 2 k.p.c. Gdyby ustawodawca zamierzał ograniczyć

dostępność zażalenia co do kosztów procesu w zależności od dopuszczalności w

sprawie skargi kasacyjnej, przepis ten zostałby umieszczony w paragrafie drugim i

miałby inną treść.

W obecnym stanie prawnym orzeczenie o kosztach może mieć charakter

rozstrzygnięcia ostatecznego, tj. może określać, kto i w jakiej wysokości je ponosi

ze wskazaniem ściśle oznaczonej kwoty, albo wyrzeczenia przesądzającego tylko

zasady poniesienia przez uczestników kosztów (art. 108 § 1 k.p.c.).

Orzeczenie ostateczne o kosztach powinno być zupełne, tj. powinno

rozstrzygać, kto i w jakiej wysokości ponosi koszty postępowania, a więc

obejmować wszystkie opłaty i wydatki poniesione w sprawie, także koszty

postępowania mediacyjnego, zażaleniowego, zabezpieczającego, apelacyjnego i

kasacyjnego (por. np. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 3 czerwca 1971 r.,

I CZ 57/71, OSPiKA 1972, nr 6, poz. 105 i wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30

kwietnia 1973, II CR 159/73, OSNCP 1974, nr 5, poz. 90).

W judykaturze został już rozstrzygnięty problem, kiedy strona może

skorzystać, ze środka w postaci wniosku o uzupełnienie orzeczenia w przedmiocie

kosztów (art. 351 § 1-3 k.p.c.) oraz kiedy przysługuje jej zażalenie na takie

rozstrzygnięcie. Nie budzi wątpliwości stanowisko, że wykładnia prawa

procesowego nie może prowadzić do konkluzji, iż od tego samego rozstrzygnięcia

przysługują stronie do wyboru dwa środki prawne – wniosek o uzupełnienie lub

zażalenie.

Sąd Najwyższy wyjaśnił, że zażalenie na orzeczenie o zwrocie kosztów

procesu przysługuje stronie także wtedy, gdy sąd uwzględnił tylko część żądanych

kosztów i nie oddalił pozostałej reszty (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 11

grudnia 1972 r., III PZP 14/72, OSNCP 1972, nr 12, poz. 215). Nie przysługuje

natomiast stronie ten środek odwoławczy, lecz tylko wniosek o uzupełnienie, jeżeli

w orzeczeniu kończącym sprawę w instancji brak w ogóle rozstrzygnięcia o

kosztach, a strona we właściwej formie i w przewidzianym terminie zgłosiła wniosek

o przyznanie kosztów. Poza tym nawet w razie niezłożenia takiego wniosku i braku

rozstrzygnięcia o kosztach w orzeczeniu kończącym stronie działającej bez

adwokata radcy prawnego lub rzecznika patentowego przysługuje tylko wniosek o

uzupełnienie orzeczenia (art. 109 § 1 k.p.c.). Pogląd ten znajduje podstawę w art.

351 § 1 k.p.c., który wprost stanowi, że wniosek o uzupełnienie przysługuje, jeżeli

sąd nie zamieścił w orzeczeniu dodatkowego rozstrzygnięcia, które według

przepisów ustawy powinien zamieścić z urzędu.

Wskazane zasady ukształtowały praktykę i nie budziły wątpliwości także w

literaturze aż do czasu wprowadzenia do kodeksu postępowania cywilnego art.

1081. W świetle tego unormowania, jeżeli nie orzeczono o obowiązku poniesienia

kosztów sądowych lub orzeczeniem nie objęto całej kwoty należnej z tego tytułu,

postępowanie w tym przedmiocie wydaje na posiedzeniu niejawnym w każdym

czasie sąd, przed którym sprawa toczyła się w pierwszej instancji. W wyniku tej

zmiany w literaturze pojawił się pogląd, że obecnie brak wymaganego przez art.

108 k.p.c. orzeczenia o obowiązku poniesienia kosztów sądowych lub nieobjęcie

całej kwoty rozstrzygnięciem dotyczącym tych kosztów nie może być potraktowane

jako negatywne rozstrzygnięcie w tym przedmiocie lub zakresie, gdyż z art. 108 1

k.p.c. wynika domniemanie, że orzeczenie sądu jest w takiej sytuacji niepełne i

wymaga uzupełnienia.

Zażalenie dotyczy jednak kosztów zastępstwa procesowego, a nie kosztów

sądowych, a w zakresie kosztów procesu brak istotnych argumentów

uzasadniających odejście od zasad wyrażonych w uchwale Sądu Najwyższego z

dnia 11 grudnia 1972 r., III PZP 14/72. Także w obecnym stanie prawnym z art. 351

k.p.c. wynika samodzielność aktu rozstrzygania o kosztach procesu, gdyż

uzupełnienie orzeczenia w części dotyczącej kosztów następuje niezależnie od

tego, czy jednocześnie ma również miejsce uzupełnienie wyroku co do zgłoszonych

roszczeń, a nadto w dalszym ciągu istnieje możliwość odrębnego zaskarżenia

orzeczenia o kosztach procesu na podstawie art. 394 § 1 pkt 9 k.p.c.

Na podstawie tego przepisu zażalenie przysługuje m.in. na postanowienie w

przedmiocie zwrotu kosztów. Takie szerokie ujęcie przepisu wskazuje, że ten

środek odwoławczy może być wniesiony na każde zawarte w orzeczeniu

rozstrzygnięcie dotyczące zwrotu kosztów nawet wtedy, gdy strona stoi na

stanowisku, iż należy się jej z tego tytułu większa niż kwota zasądzona. Także

hipoteza art. 3941 § 1 pkt 2 k.p.c. jest ujęta szeroko. Z tych względów można

wywieść wniosek, że gdy rozstrzygnięcie w przedmiocie zwrotu kosztów procesu w

sądzie drugiej instancji zapadło i w ocenie strony jest ono niezgodne z prawem, to

przysługuje jej zażalenie.

Za utrzymaniem dotychczasowej praktyki przemawiają także skomplikowane

zasady rządzące rozliczeniem kosztów procesu, np. gdy strona złożyła wniosek o

zasądzenie kosztów według norm przepisanych, a sąd stosunkowo rozdzielił koszty

i zastosował co do niektórych czynności zasadę zawinienia (art. 103 k.p.c.), to po

zapadnięciu orzeczenia ani powód, ani pozwany nie są w stanie, aż do otrzymania

szczegółowego pisemnego uzasadnienia, zorientować się co do kompletności

orzeczenia o kosztach. Poza tym trzeba pamiętać, że przepisy dotyczące opłat za

udzielanie stronom pomocy prawnej wprawdzie określają stawki minimalne,

niemniej sąd, zasądzając adwokatom i radcom prawnym koszty z tytułu zastępstwa

prawnego, bierze pod uwagę nakład pracy, charakter sprawy i ich wkład w

przyczynienie się do wyjaśnienia i rozstrzygnięcia sporu (§ 2 ust 1 rozporządzenia).

Także z tych względów strony w chwili zapadania orzeczenia w przedmiocie zwrotu

kosztów mogą mieć utrudnioną ocenę co do zupełności tego orzeczenia.

Na marginesie trzeba zauważyć że przepis zawarty obecnie w art. 108 1 k.p.c.

obowiązywał już od dnia 20 czerwca 1967 r. i stanowił go poprzednio art. 13 ustawy

z dnia 13 czerwca 1967 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U. Nr

24, poz. 110).

Z tych względów należało przyjąć, że od przedmiotowego orzeczenia

przysługuje zażalenie, a ponieważ koszty zastępstwa procesowego dla

zastępującego pozwaną radcy prawnego zostały zasądzone przez Sąd Okręgowy

poniżej minimalnej stawki (§ 12 pkt 1 w związku z § 6 pkt 5 rozporządzenia),

zażalenie, zgodnie z zasadą odpowiedzialności za wynik procesu (art. 98 § 1

k.p.c.), należało uwzględnić, na podstawie art. 39816 w związku z art. 3941 § 3 k.p.c.