IV CZ 74/15 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CZ 74/15 POSTANOWIENIE Dnia 16 grudnia 2015 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Antoni Górski (przewodniczący)‎SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)‎SSN Maria Szulc w sprawie z powództwa M. S.‎przeciwko K. S.‎o ustanowienie rozdzielności majątkowej małżeńskiej,‎po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 16 grudnia 2015 r.,‎zażalenia pozwanej na wyrok Sądu Okręgowego w L.‎z dnia 1 czerwca 2015 r., uchyla zaskarżony wyrok, pozostawiając rozstrzygnięcie o kosztach postępowania zażaleniowego w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 11 lutego 2015 r. Sąd Rejonowy w L. oddalił powództwo M. S. przeciwko K. S. o ustanowienie z dniem 1 września 2012 r. rozdzielności majątkowej małżeńskiej.Na podstawie złożonych do akt dowodów z dokumentów, zeznań świadków i stron Sąd pierwszej instancji ustalił, że strony zawarły związek małżeński w dniu 7 czerwca 2008 r., z którego mają córkę urodzoną 19 lutego 2009 r. W wyniku pozwów o rozwód wniesionych przez obie strony w dniach 5 i 12 grudnia 2013 r., Sąd Okręgowy w L. wyrokiem z dnia 12 lutego 2014 r. (który uprawomocnił się w dniu 6 marca 2013 r.) rozwiązał związek małżeński stron przez rozwód bez orzekania o winie.

Strony nie zawierały umów majątkowych małżeńskich, posiadały wspólne konto tylko przez pierwsze 3 miesiące małżeństwa, dokonywały wspólnego rozliczenia podatkowego do 2011 r. Powód ma 39 lat jest z zawodu inżynierem mechanikiem, pozwana ma 36 lat jest nauczycielem akademickim. Oboje pracują zawodowo i zarządzają swoimi zarobkami.Po ślubie małżonkowie zamieszkali w mieszkaniu stanowiącym własność powoda, wspólnie zakupili wyposażenie mieszkania. We wrześniu 2012r. pozwana z córką wyjechała do W. celem odbycia stażu naukowego, powód pomagał jej przy przeprowadzce i poszukiwaniu pracy.

Pozwana poinformowała go o miejscu zamieszkania i o tym do jakiego przedszkola uczęszcza córka. Przez czas pobytu w W. ponosiła koszty utrzymania siebie i dziecka, a powód koszty utrzymania mieszkania w L. W trakcie stażu pozwana przyjeżdżając do L. z córką mieszkała u matki. Ponieważ powód przestał łożyć na utrzymanie dziecka, pozwana w 2013 r. wniosła sprawę o alimenty, która zakończyła się ugodą sądową ustalającą obowiązek alimentacyjny powoda w kwocie 1000 zł miesięcznie. Po powrocie z W. pozwana z córką zamieszkała u swojej matki.

Strony podjęły próbę nawiązania na nowo relacji ze względu na dobro dziecka, ostatecznie jednak do podjęcia pożycia nie doszło.W 2011 r. pozwana zaciągnęła kredyt 10 000 zł. na remont mieszkania a w październiku 2012 r. w kwocie 16 000 zł celem spłaty pożyczki zaciągniętej w pracy i pokrycia kosztów związanych z wyjazdem do W., o czym poinformowała powoda. Kredyt i pożyczkę pracowniczą spłaciła w październiku 2012 r., do spłaty pozostała kwota 6 000 zł drugiego kredytu. Powód w lipcu 2012 r. zaciągnął kredyt na zakup samochodu, który spłacił we wrześniu 2013 r.

Na zaciągnięcie kredytu nie była wymagana zgoda małżonka, zakup samochodu był uzgodniony z pozwaną i obie strony z niego korzystały, pieniądze na zakup samochodu pochodziły z własnych środków powoda. We wrześniu 2013 r. powód, nie konsultując decyzji z żona, zaciągnął kredyt w kwocie 13 500 zł na przebudowę domu otrzymanego w drodze darowizny od rodziców i w drodze dziedziczenia. Pozwana nie składała oświadczenia o wyrażeniu zgody na zaciągnięcie kredytu.Sąd pierwszej instancji dokonał oceny dowodu z zeznań stron i świadków uwzględniając fakt, że strony pozostają ze sobą w konflikcie, a świadkowie są blisko związani z każdą ze stron i swoje informacje o ich sytuacji czerpali nie z własnych obserwacji lecz od stron.

Stwierdził jednak, że najważniejsze dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności strony podały podobnie, wobec czego w przeważającym zakresie uznał ich zeznania za wiarygodne.Sąd wskazał, że w świetle art. 52 § 1 k.r.o. ustanowienie rozdzielności majątkowej może nastąpić tylko z ważnych powodów, które wymienił przykładowo i stwierdził, że istnienie ważnych powodów nie zostało w sprawie wykazane. Choć strony pozostawały w separacji faktycznej to jednak powód nie wykazał, że po dniu 1 września 2012 r. wystąpiły ze strony pozwanej okoliczności uzasadniające rozdzielność majątkową, że doznawał on przeszkód w zarządzie majątkiem wspólnym i niemożliwe było porozumienie się małżonków w tym przedmiocie, co poważnie zagrażało jego interesowi majątkowemu i dobru rodziny.

Wprawdzie obie strony potwierdziły, iż z tym dniem ustała między nimi więź gospodarcza, a powód wskazał, że poczynił po tym dniu pewne inwestycje, które chciałby zachować dla siebie, jednak nie wykazał, że dalsze trwanie wspólności majątkowej zagrażało jego interesom. Po dniu 1 września 2012 r. strony nie podejmowały istotnych decyzji dotyczących zarządu majątkiem wspólnym, jednak nie można uznać, że nie doszłyby do porozumienia, gdyby takie decyzje miały podjąć. Pozostawały bowiem w poprawnych stosunkach, o czym świadczy wspólne spędzenie Świąt Bożego Narodzenia w 2012 r., próby wspólnego zamieszkania podjęte w 2013 r. oraz to, że spotykały się, mimo rozłąki, jak również fakt, że były w stanie dojść do porozumienia w sprawie wysokości alimentów zawierając ugodę sądową.

Wszystko to wskazuje, zdaniem Sądu Rejonowego, że faktyczna separacja nie uniemożliwiała stronom porozumienia w sprawach zarządu majątkiem wspólnym, a istniejąca wspólność służyła dobru rodziny. Z tych przyczyn Sąd oddalił powództwo.W wyniku apelacji powoda, opartej na zarzucie naruszenia art. 233 § 1 k.p.c., Sąd Okręgowy w L. uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach procesu za obie instancje.Sąd Okręgowy podzielił zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. i uznał, że miało ono istotny wpływ na treść zaskarżonego wyroku i spowodowało konieczność jego uchylenia na podstawie art. 386 § 4 k.p.c., gdyż nie poddaje się on kontroli instancyjnej i wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości.

W ocenie Sądu drugiej instancji stanowiący podstawę rozstrzygnięcia materiał dowodowy zebrany w postępowaniu przed Sądem Rejonowym uniemożliwia „wydanie jakiejkolwiek merytorycznej decyzji”. Dokonując wykładni pojęcia „ważne powody” na gruncie art. 52 § 1 k.r.o., stwierdził, że nie została wyjaśniona przesłanka majątkowa roszczenia. Wskazał, że w sprawie wystąpiły dwie przeciwstawne grupy dowodów w postaci zeznań powoda i świadka G. S. oraz pozwanej i świadka M. M., a sprzeczności między nimi dotyczą istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy kwestii, z czego Sąd Rejonowy nie wyprowadził żadnych wniosków i oparł się na tych dowodach.

Nie skorzystał z możliwości przewidzianej w art. 232 k.p.c. dopuszczenia z urzędu dowodu niewskazanego przez strony, mimo że, zdaniem Sądu Okręgowego, sprawę należy uznać za zawiłą pod względem dowodowym i prawnym, co wymagało rozważenia potrzeby przeprowadzenia dowodów z dokumentów w postaci umów kredytowych zawieranych przez strony w okresie faktycznej separacji celem ustalenia, czy małżonkowie wyrażali zgodę na ich zawarcie, a w konsekwencji czy zaistniała sytuacja uniemożliwiająca im współdziałanie w zarządzie majątkiem wspólnym.

Wymagała też wyjaśnienia wskazana przez powoda okoliczność poczynienia inwestycji w okresie faktycznego rozłączenia małżonków, wpływu tych inwestycji na majątek wspólny i jego wartość, środków, z których ich dokonano oraz wiedzy i świadomości pozwanej w tym zakresie.W ocenie Sądu Okręgowego powyższe uchybienia Sądu pierwszej instancji wyłączają możliwość oceny apelacji powoda jako bezzasadnej i skutkują konieczność uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania, gdyż wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości, bowiem odnosi się do dowodów istotnych dla wyjaśnienia materialnej podstawy powództwa.

W szczególności konieczne jest, zdaniem Sądu drugiej instancji, dopuszczenie dowodu z przesłuchania stron i zgłoszonych w sprawie świadków, dążenie do wyjaśnienia zawartych w nich sprzeczności oraz dopuszczenie dowodu z umów kredytowych zawieranych przez strony w okresie faktycznej separacji, jak również ustalenie przedmiotu inwestycji podejmowanych przez powoda po 1 września 2012 r. W zażaleniu na powyższy wyrok pozwana zarzuciła naruszenie art. 386 § 4 k.p.c. przez niewłaściwe zastosowanie i niezasadne uchylenie zaskarżonego wyroku będące skutkiem nietrafnego uznania, że zachodzi potrzeba przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości, choć Sąd pierwszej instancji przeprowadził całe konieczne postępowanie dowodowe, zgodnie z wnioskami stron, a ewentualne braki w tym zakresie mogły zostać usunięte w postępowaniu przed sądem drugiej instancji.

Wnosiła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie na jej rzecz kosztów postępowania zażaleniowego. Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Rozpoznając sprawę w granicach kognicji przysługującej Sądowi Najwyższemu rozpoznającemu przewidziane w art. 3941 § 11 k.p.c. zażalenie na orzeczenie kasatoryjne Sądu drugiej instancji, a więc z ograniczeniem jedynie do oceny wskazanych przez ten Sąd przesłanek uchylenia wyroku Sądu pierwszej instancji przewidzianych w art. 386 k.p.c., trzeba stwierdzić, że zażalenie jest niewątpliwie uzasadnione.Podstawę uchylenia przez Sąd Okręgowy wyroku Sądu pierwszej instancji stanowił przepis art. 386 § 4 k.p.c. i wskazana przez Sąd drugiej instancji, jako przyczyna uchylenia, konieczność przeprowadzenia postępowania w całości.

Nie ulega jednak wątpliwości, że podstawa ta w sprawie nie występuje.W świetle jednolitego i utrwalonego stanowiska doktryny i orzecznictwa, w systemie apelacji pełnej, jaki obowiązuje w polskim procesie cywilnym, obowiązkiem sądu drugiej instancji jest ponowne rozpoznanie sprawy od początku i – w ramach zarzutów procesowych apelacji- uzupełnienie wszystkich braków postępowania dowodowego oraz usunięcie błędów Sądu pierwszej instancji w tym zakresie i wydanie wyroku merytorycznego przy zastosowaniu właściwych przepisów prawa materialnego.

Rozpoznanie apelacji ma doprowadzić do naprawienia wszystkich błędów sądu pierwszej instancji, ewentualnie także błędów stron w sytuacji, gdy sąd powinien działać z urzędu w celu wyjaśnienia sprawy w sposób umożliwiający jej merytoryczne rozstrzygniecie (porównaj uchwałę siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia 2008 r. III CZP 49/07, OSNC 2008/6/55). Ustawodawca w art. 386 § 4 k.p.c. wprowadził wyłom od zasady apelacji pełnej tylko w dwóch sytuacjach: gdy sąd pierwszej instancji nie rozpoznał istoty spraw oraz gdy wydanie wyroku merytorycznego przez sąd drugiej instancji wymagałoby przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości.

Przewidziane w art. 368 § 4 k.p.c. wyjątki od zasady apelacji pełnej muszą być wykładane ściśle. A zatem w przypadku braków w postępowaniu dowodowym jedynie konieczność przeprowadzenia tego postępowania w całości uzasadnia uchylenie wyroku sądu pierwszej instancji. Dotyczy to więc sytuacji, gdy sąd pierwszej instancji nie przeprowadził żadnego postępowania dowodowego co do istoty sprawy i wobec tego konieczne jest przeprowadzenie postępowania dowodowego w całości (porównaj między innymi postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 października 2014 r.

II PZ 9/14, niepubl.). Nawet konieczność uzupełnienia postępowania dowodowego w przeważającej części nie wypełnia omawianej przesłanki art. 368 § 4 k.p.c. i nie uzasadnia uchylenia wyroku sądu pierwszej instancji (porównaj między innymi postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 22 sierpnia 2013 r. II PZ 19/13, z dnia 30 października 2014 r. II CZ 61/14 i z dnia 28 listopada 2014 r. I CZ 78/14, niepubl.).Przenosząc powyższe zasady na grunt rozpoznawanej sprawy trzeba stwierdzić, że niewątpliwie Sąd pierwszej instancji przeprowadził postępowanie dowodowe co do istoty sprawy, dopuszczając i przeprowadzając dowód z przesłuchania świadków i stron oraz z dokumentów, dokonał oceny dowodów z zeznań świadków i stron, czemu dał wyraz w uzasadnieniu wyroku i na podstawie przeprowadzonych dowodów ustalił przedstawiony w uzasadnieniu stan faktyczny konieczny, jego zdaniem, do rozstrzygnięcia żądania ustanowienia z dniem 1 września 2012 r. rozdzielności majątkowej małżeńskiej.

Rozważył i ocenił to żądanie na gruncie ustalonego stanu faktycznego i zastosowanego doń przepisu art. 52 § 1 k.r.o.Jeżeli Sąd drugiej instancji rozpoznając apelację powoda i podzielając jej zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. uznał, że sprawa nie została dostatecznie wyjaśniona do merytorycznego rozstrzygnięcia i konieczne jest przeprowadzenie z urzędu na podstawie art. 232 k.p.c. określonych dowodów z dokumentów oraz ponowne przesłuchanie świadków i stron i dokonanie oceny tych zeznań, obowiązany był uzupełnić postępowanie dowodowe i przeprowadzić te dowody oraz ich ocenę w postępowaniu apelacyjnym a następnie rozstrzygnąć sprawę merytorycznie na podstawie materiału zebranego w postępowaniu w pierwszej instancji oraz w postępowaniu apelacyjnym (art. 382 k.p.c.).

Nie chodziło bowiem o przeprowadzenie postępowania dowodowego w całości, lecz jedynie o jego uzupełnienie. Nie zachodziły więc przewidziane w art. 386 § 4 k.p.c. podstawy uzasadniające uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu pierwszej instancji, co słusznie zarzuciła skarżąca.Biorąc to pod uwagę Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 w zw. z art. 3941 § 3 uchylił zaskarżony wyrok pozostawiając rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie (art. 108 § 2 w zw. z art. 39821 i art. 3941 § 3 k.p.c.). eb