IV CZ 69/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CZ 69/08

POSTANOWIENIE

Dnia 4 września 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca)

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie ze skargi powódki

o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego postanowienia

Sądu Rejonowego Sądu Gospodarczego w S. z dnia 26 września 2006 r., sygn. akt VI

GC (…),

w sprawie z powództwa K. S.

przeciwko Skarbowi Państwa - Powiatowi S. Starostwu Powiatowemu w S.

o ustalenie nieistnienia zobowiązań,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 4 września 2008 r.,

zażalenia powódki na postanowienie Sądu Rejonowego w S. z dnia 25 lipca 2007 r.,

sygn. akt VI WSC (…),

oddala zażalenie oraz zasądza od powódki K. S. na rzecz pozwanego Skarbu

Państwa - Starosty S. kwotę 135 zł (sto trzydzieści pięć) tytułem kosztów

postępowania zażaleniowego.

Uzasadnienie

Powódka K. S. złożyła skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem

prawomocnego postanowienia odrzucającego jej pozew, wydanego przez Sąd

Rejonowy w S. w dniu 26 września 2006 r. Wartość przedmiotu zaskarżenia skargą

skarżąca określiła na 940,77 zł i opłaciła ją opłatą sądową w wysokości 47 zł.

Sąd Rejonowy w S. odrzucił skargę postanowieniem z dnia 16 maja 2007 r.,

wskazując na nieuiszczenie przez skarżącą opłaty.

W zażaleniu na to postanowienie powódka zarzuciła, że wniosła opłatę od skargi.

Zażalenie zostało jednak odrzucone postanowieniem z dnia 18 czerwca 2007 r., jako

nieopłacone.

W kolejnym zażaleniu, skierowanym przeciwko postanowieniu z 18 czerwca 2007

r., powódka argumentowała, że w sytuacji kiedy uiściła opłatę od skargi wszczynającej

postępowanie, a sąd tego nie dostrzegł, jej zażalenie na postanowienie o odrzuceniu

skargi - jako oczywiście uzasadnione - nie wymagało opłaty, podobnie jak zażalenie na

postanowienie o odrzuceniu tego zażalenia.

Postanowieniem z dnia 25 lipca 2007 r. Sąd Rejonowy w S. odrzucił także to

zażalenie na podstawie art. 1302 § 3 w zw. z art. 370 k.p.c. i w zw. z art. 397 § 2 k.p.c.,

wyjaśniając w uzasadnieniu, że powódka opłaciła skargę zbyt niską opłatą, uiściła

bowiem 47 zł, podczas gdy prawidłowo obliczona opłata od wartości przedmiotu

zaskarżenia 941 zł wynosiła 48 zł. Zażalenia powódki nie mogły zatem być uznane za

oczywiście uzasadnione, a w konsekwencji na skarżącej ciążył obowiązek uiszczenia

opłat od każdego z nich, nie znajdował bowiem zastosowania w art. 99 ustawy z dnia 28

lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz. U. Nr 167, poz. 1398 z

późn. zm., dalej powoływana jako „u.k.s.c.").

Sądowi

Najwyższemu

przedstawione

zostało

zażalenie

powódki

na

postanowienie z 25 lipca 2007 r., w którym skarżąca domaga się uchylenia tego

postanowienia i wydania uchwały w składzie trzech sędziów w kwestii, czy końcówka

opłaty sądowej w wysokości 3 gr, podlega zaokrągleniu w górę do pełnego złotego, czy

też się ją pomija. Zdaniem powódki Sąd Rejonowy w S. nadużył swoich uprawnień,

wartość przedmiotu zaskarżenia wynosi bowiem 940 zł 77 gr, a należna opłata sądowa

wynosi 47,03 zł, a nie 47,05 zł - w zaokrągleniu 48 zł. Art. 21 u.k.s.c. stanowi wprawdzie,

że końcówkę opłaty zaokrągla się w górę do pełnego złotego, ale takie rozwiązanie według powódki - nie jest spójne z przepisami prawa podatkowego, które nakazują

pomijać przy zaokrąglaniu kwotę poniżej 5 gr, a w konsekwencji „wydaje się nie tylko

problematyczne, ale i nieuzasadnione".

W odpowiedzi na zażalenie pozwany Skarb Państwa - Starosta S. wniósł o jego

odrzucenie, jako niedopuszczalnego i zasądzenie na rzecz Skarbu Państwa - Starosty

S. kosztów postępowania według norm prawem przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności rozważyć należy, czy zażalenie wniesione przez powódkę

jest dopuszczalne. Skierowane jest bowiem, na co zwraca uwagę pozwany, przeciwko

postanowieniu nie wymienionemu w art. 3941 § 1 i 2 k.p.c., który przewiduje możliwość

zaskarżania do Sądu Najwyższego jedynie postanowień sądu drugiej instancji,

odrzucających skargę kasacyjną oraz skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem

prawomocnego orzeczenia, a nadto – w sprawach, w których przysługuje skarga

kasacyjna - postanowień sądu drugiej instancji kończących postępowanie w sprawie, z

wyjątkiem postanowień wydanych w wyniku rozpoznania zażalenia na postanowienie

sądu pierwszej instancji. Powódka tymczasem zaskarża postanowienie o odrzuceniu jej

zażalenia na postanowienie o odrzuceniu skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem

prawomocnego orzeczenia, które wydane zostało przez sąd pierwszej instancji.

W orzecznictwie przedmiotem rozważań była już kwestia dopuszczalności

zaskarżania do Sądu Najwyższego postanowienia o odrzuceniu skargi o stwierdzenie

niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia, wydanego przez sąd pierwszej

instancji w sprawie, w której przedmiotem skargi było orzeczenie tego sądu (art. 424 1 § 2

k.p.c.). W postanowieniu z dnia 17 czerwca 2005 r. (III CZ 49/05, OSNC z 2005, nr 10,

poz. 180) Sąd Najwyższy wskazał, że wykładnia celowościowa i funkcjonalna art. 3941 §

1 k.p.c. nakazuje interpretować go jako podstawę zaskarżania zażaleniem postanowień

sądu drugiej instancji o odrzuceniu skargi kasacyjnej. Wymaganie, aby przedmiotem

zaskarżenia było postanowienie sądu drugiej instancji nie odnosi się natomiast do

postanowień o odrzuceniu skargi o stwierdzenie niezgodności prawomocnego

orzeczenia z prawem. Te ostatnie postanowienia mogą być zaskarżane do Sądu

Najwyższego niezależnie od tego, czy wydane zostały przez sąd pierwszej czy drugiej

instancji, tylko bowiem Sąd Najwyższy jest organem właściwym do rozpoznania skargi o

stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia, co rozciąga się także

na kontrolę prawidłowości odrzucenia tego szczególnego środka zaskarżenia przez sąd,

od orzeczenia którego skarga została złożona. Takie wnioski Sąd Najwyższy wysnuł z

zestawienia postanowień zawartych w art. 4246 § 3 k.p.c. i w art. 4248 k.p.c., a

konkretnie z przyznania w szerokim zakresie włącznie Sądowi Najwyższemu

kompetencji do oceny dopuszczalności skargi. W ocenie Sądu Najwyższego,

kompetencje te zostałyby naruszone, gdyby zażalenie na postanowienie sądu pierwszej

instancji miał rozpatrywać sąd drugiej instancji.

Powyższą

argumentację

i

wyznaczony

w

jej

wyniku

tryb

zaskarżania

postanowienia o odrzuceniu skargi, wydanego przez sąd pierwszej instancji, należy

uznać za przekonujące. Rozważyć jednak należy, czy wynikają z nich wskazówki

pomocne przy ocenie dopuszczalności zaskarżenia postanowień, które nie dotyczą

odrzucenia skargi lecz orzekają o odrzuceniu zażalenia na takie postanowienie, lub - jak

w rozpatrywanej sprawie - o odrzucenia zażalenia na postanowienie o odrzuceniu

zażalenia na postanowienie o odrzuceniu skargi.

Zaskarżalność postanowień tego rodzaju, wydanych przez sąd pierwszej

instancji, wynika z art. 394 § 1 pkt 11 k.p.c., a właściwy do ich rozpoznania jest sąd

drugiej instancji. Powstaje jednak pytanie, czy można przyjąć dwutorowy tryb

rozpatrywania zażaleń, w zależności od tego, jakiego zagadnienia dotyczą oraz od

orzeczenie jakiego sądu zostały złożone. W stanowiącym regułę wypadku wniesienia

skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem orzeczenia sądu drugiej instancji i

odrzucenia zażalenia na postanowienie o odrzuceniu takiej skargi - art. 394 k.p.c. nie

mógłby znaleźć zastosowania. Jednolitość konstrukcyjna postępowania przewidzianego

w art. 4241 i nast. k.p.c., polegająca na powierzeniu sądowi, którego orzeczenie zostaje

zaskarżone jedynie podstawowych, niemerytorycznych czynności związanych z kontrolą

warunków formalnych skargi (art. 4246 § 2 i 3 w zw. z art. 4245 § 2 k.p.c.) i

pozostawieniu zasadniczej oceny tej skargi wyłącznie Sądowi Najwyższemu, zarówno w

wypadku zaskarżenia orzeczenia sądu pierwszej, jak i orzeczenia sądu drugiej instancji,

przemawia za przyjęciem tego samego trybu postępowania także w zakresie

zaskarżania postanowień, których treścią nie jest bezpośrednio odrzucenie skargi o

stwierdzenie niezgodności z prawem orzeczenia, lecz odrzucenie zażalenia na takie

postanowienie lub odrzucenie kolejnego zażalenia w ciągu zapoczątkowanym

odrzuceniem skargi. Orzeczenia te wprawdzie nie dotyczą wprost odrzucenia skargi,

lecz odnoszą się do tej czynności pośrednio, decydując o losie wniesionych przez stronę

środków zaskarżenia, których ostatecznym celem jest podważenie postanowienia o

odrzuceniu skargi. Także więc w tym wypadku adresatem wniesionych zażaleń powinien

być Sąd Najwyższy, a w konsekwencji -podstawę oceny ich dopuszczalności stanowi

art. 3941 k.p.c.

Postanowienie, którego dotyczy zażalenie nie jest wprost wymienione w art. 394 1

§ 1 k.p.c. Jest to wprawdzie niewątpliwie postanowienia kończące postępowanie w

sprawie zapoczątkowanej skargą o stwierdzenie niezgodności orzeczenia z prawem,

lecz nie spełnia kryteriów, od jakich art. 3941 § 2 k.p.c. uzależnia dopuszczalność

wniesienia zażalenia, nie zostało bowiem wydane w sprawie, w której przysługuje

skarga

kasacyjna.

W

postępowaniu

ze

skargi

o stwierdzenie

niezgodności

prawomocnego orzeczenia z prawem skarga kasacyjna z zasady jest wyłączona, gdyby

natomiast dokonywać oceny dopuszczalności skargi kasacyjnej odwołując się do

przedmiotu pierwotnego postępowania - żądania ustalenia nieistnienia zobowiązań

czynszowych powódki o wartości przedmiotu sporu 940,77 zł - złożenie skargi

kasacyjnej było także niedopuszczalne z uwagi na treść art. 3982 § 1 i § 2 pkt 1 k.p.c.

Prima facie nasuwa się więc wniosek, że wniesione przez powódkę zażalenie

skierowane jest przeciwko postanowieniu spoza ustanowionego przez ustawodawcę

kręgu orzeczeń zaskarżalnych, a w konsekwencji jest niedopuszczalne. Taka wykładnia

art. 3941 k.p.c. byłaby jednak niezgodna z zasadą dwuinstancyjności postępowania

sądowego wynikającą z art. 78 w zw. z art. 176 ust. 1 Konstytucji. W wyrokach z dnia 12

września 2006 r. (SK 21/05, OTK-A 2006/8/103) oraz z dnia 27 marca 2007 r. (SK 3/05,

OTK-A

2007/3/32)

Trybunał

Konstytucyjny

stwierdził,

że konstytucyjna

zasada

dwuinstancyjności postępowania sądowego zakłada w szczególności:

a) dostęp do sądu drugiej instancji, a co za tym idzie - przyznanie stronom

odpowiednich środków zaskarżenia;

b) powierzenie rozpoznania sprawy w drugiej instancji - co do zasady -sądowi

wyższego szczebla, a w konsekwencji nadanie środkowi zaskarżenia charakteru

dewolutywnego;

c) odpowiednie ukształtowanie procedury przed sądem drugiej instancji, tak aby

sąd ten mógł wszechstronnie zbadać rozpoznawaną sprawę i wydać rozstrzygnięcie

merytoryczne.

Przy tym ustawodawca ma pewien zakres swobody regulacyjnej przy

normowaniu postępowania przed sądem drugiej instancji, jednakże w sytuacjach

objętych zakresem gwarancji określonych w art. 176 ust. 1 Konstytucji ustawa nie może

całkowicie

zamykać

dostępu

do

sądu

drugiej

instancji,

ani

też

ustanawiać

nieuzasadnionych ograniczeń, które nie odpowiadałyby wymogom określonym w art. 31

ust. 3 Konstytucji.

Przyjęcie, że art. 3941 k.p.c. usuwa możliwość jakiejkolwiek kontroli wydanego po

raz pierwszy orzeczenia odrzucającego przysługujący stronie środek zaskarżenia w tak

ważnym dla niej postępowaniu, jakim jest postępowanie ze skargi o stwierdzenie

niezgodności

z

prawem

orzeczenia,

musiałoby

wywołać

wątpliwości

co

do

konstytucyjności tego przepisu. Zawarte w art. 3941 § 1 k.p.c. precyzyjne określenie

przedmiotu postanowienia, od którego przysługuje zażalenie wyłącza możliwość

rozszerzającej interpretacji i rozciągnięcie pojęcia „postanowienie odrzucające skargę o

stwierdzenie niezgodności z prawem orzeczenia" także na postanowienie odrzucające

zażalenie na taką skargę, bądź kolejne zażalenie na postanowienie o odrzuceniu

zażalenia na postanowienie o odrzuceniu skargi. Postanowienie takie mieści się

natomiast pojęciowo w art. 3941 § 2 k.p.c., stanowi bowiem postanowienie kończące

postępowanie w sprawie. Wprowadzone w tym przepisie kryterium „sprawy w której

przysługuje skarga kasacyjna" nie może być traktowane jako podstawa rozróżnienia

wypadków, kiedy zażalenie przysługuje i kiedy nie przysługuje, bowiem brak możliwości

zaskarżenia skargą kasacyjną orzeczenia wydanego w postępowaniu ze skargi o

stwierdzenie

niezgodności orzeczenia

z prawem,

pozbawia

tą

cechę waloru

różnicującego, a ponadto skarga, adresowana do Sądu Najwyższego, jest środkiem

prawnym o wartości zrównanej ze skargą kasacyjną, co wynika z art. 424 1 § 3 k.p.c.,

według którego od orzeczeń sądu drugiej instancji, od których wniesiono skargę

kasacyjną, oraz od orzeczeń Sądu Najwyższego skarga nie przysługuje. W takich

wypadkach orzeczenie Sądu Najwyższego traktuje się jak orzeczenie wydane w

postępowaniu wywołanym wniesieniem skargi.

Odwoływanie się do charakteru, jaki sprawa miała w trakcie postępowania

zakończonego

wydaniem

zaskarżanego

skargą

orzeczenia

byłoby

natomiast

nieuzasadnione, skoro w nauce i orzecznictwie przeważa pogląd o odrębnym

i samodzielnym charakterze postępowania zapoczątkowanego skargą o stwierdzenie

niezgodności z prawem orzeczenia (np. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 14

czerwca 2005 r., V CZ 61/05, nie publ. i z dnia 18 kwietnia 2007 r., V CZ 27/07, nie

publ.).

Z tych przyczyn uznać należy, że postanowienie o odrzuceniu zażalenia na

postanowienie o odrzuceniu zażalenia, którym strona zaskarżyła postanowienie

o odrzuceniu jej skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem orzeczenia podlega

zaskarżeniu do Sądu Najwyższego na podstawie art. 394 1 § 2 k.p.c. niezależnie od

tego, czy zostało wydane przez sąd pierwszej, czy też przez sąd drugiej instancji.

Założenie

o

zaskarżalności

postanowienia

o

odrzuceniu

zażalenia

na

postanowienie o odrzuceniu skargi Sąd Najwyższy przyjął także w postanowieniu z dnia

12 września 2007 r. (l CZ 79/07, nie publ.).

Przystępując do merytorycznego rozpoznania zażalenia powódki stwierdzić

należy, że jest ono nieuzasadnione. Sposób określania wartości przedmiotu sporu został

na potrzeby postępowania cywilnego uregulowany w przepisach art. 19 i nast. k.p.c.,

zaś obowiązek podania wartości przedmiotu sporu w pełnych złotych poprzez

zaokrąglenie w górę wynika z art. 1261 § 3 k.p.c. Wartość przedmiotu sporu, wskazana

przez powódkę w wysokości 940,77 zł, w rzeczywistości wynosi więc, jak słusznie

stwierdził Sąd Rejonowy, 941 zł. Sposób obliczania należnej opłaty określa ustawa z

dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, nakazując w art. 13

wyliczyć ją jako 5% wartości przedmiotu sporu lub zaskarżenia, a w art. 21 zobowiązując do zaokrąglenia końcówki opłaty do pełnego złotego w górę.

Autonomiczna i szczegółowa regulacja wprowadzona w powyższych przepisach

uniemożliwia sięganie po rozwiązania przyjęte w innych dziedzinach prawa, np. w

prawie podatkowym, co postuluje powódka.

Wykładni przepisów obu ustaw, a w szczególności podnoszonej przez skarżącą

kwestii skutków uiszczania opłaty nienależycie obliczonej, Sąd Najwyższy dokonał w

szeregu orzeczeń. Najpełniejsze stanowisko prezentuje uchwała z dnia 22 listopada

2006 r. (III CZP 83/06, OSNC 2007/7-8/106), a wyrażony w niej pogląd jest

konsekwentnie podtrzymywany (np. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 30 maja

2007 r., l CZ 57/07, nie publ.) i akceptowany także przez skład rozpoznający niniejszą

sprawę. Z art. 21 u.k.s.c. wynika ustawowy obowiązek dopłaty o nieznacznej wysokości,

prowadzący do ukształtowania opłaty w pełnych złotych. W każdym wypadku, kiedy

opłata stosunkowa obliczona od podanej przez stronę wartości przedmiotu sporu

(zaskarżenia) nie jest wyrażona w pełnych złotych, ulega zaokrągleniu w górę. W ten

sposób konkretyzuje się fiskalny obowiązek strony wnoszącej opłatę stosunkową.

Pismo, od którego strona uiściła opłatę stosunkową bez spełnienia obowiązku

zaokrąglenia jej w górę do pełnego złotego, nie jest opłacone należycie i podlega

odrzuceniu (art. 1302 § 3 k.p.c. w związku z art. 21 u.k.s.c.).

Powódka nie ma zatem racji twierdząc, że prawidłowo opłaciła skargę

o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia i że z tego powodu

jej zażalenia były oczywiście uzasadnione, co uwalniało ją od obowiązku ich opłacania i

powodowało, że Sąd Rejonowy niesłusznie odrzucił obydwa zażalenia, w tym zażalenie

na postanowienie z 18 czerwca 2008 r. Ponieważ art. 99 u.k.s.c. zwalnia od obowiązku

uiszczenia opłaty jedynie wówczas, kiedy zażalenie na postanowienie o odrzuceniu

środka zaskarżenia jest oczywiście uzasadnione, a zażalenie skarżącej, kwestionujące

postanowienie o odrzuceniu jej zażalenia na postanowienie o odrzuceniu skargi o

stwierdzenie niezgodności prawomocnego orzeczenia z prawem, nie było uzasadnione,

podlegało opłacie. Nieuiszczenie przez powódkę tej opłaty uzasadniało odrzucenie

zażalenia na powołanej przez Sąd Rejonowy postawie art. 130 2 § 3 w zw. z art. 370

k.p.c. w zw. z art. 397 § 2 k.p.c. W rezultacie zażalenie na postanowienie o odrzuceniu

tego zażalenia należało oddalić na podstawie art. 39814 k.p.c. w zw. z art. 3941 § 3 k.p.c.

Orzeczenie o kosztach postępowania zażaleniowego uzasadnia art. 98 § 1 i 3 w

zw. z art. 99 i art. 3941 § 3, art. 39821 i art. 391 § 1 k.p.c.