IV CZ 69/06 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CZ 69/06

POSTANOWIENIE

Dnia 20 października 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Józef Frąckowiak

SSN Maria Grzelka

w sprawie z powództwa B.T. i T.T.

przeciwko A.P.

o zapłatę i nakazanie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 20 października 2006 r.,

zażalenia pozwanego

na postanowienie Sądu Okręgowego w B.

z dnia 6 czerwca 2006 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżone postanowienie.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 6 stycznia 2006 r. Sąd Rejonowy w B. uwzględniwszy

powództwo B.T. i T.T. zasądził od pozwanego A.P. kwotę 20 tysięcy zł z tytułu

odszkodowania za utratę wartości stanowiącej ich własność nieruchomości oraz

nakazał pozwanemu, aby zaprzestał dokonywania naruszeń nieruchomości

powodów, zakazując mu prowadzenia na swojej nieruchomości działalności innej

niż handlowo-usługowej polegającej na sprzedaży utensyliów pogrzebowych,

wiązanek kwiatów i wieńców. Drugie z wymienionych roszczeń zostało zgłoszone

w toku procesu, w ramach rozszerzenia powództwa, jako oparte na art. 144 k.c.

żądanie zaniechania działań naruszających korzystanie z nieruchomości ponad

przeciętną miarę; wartość przedmiotu sporu w tym zakresie powodowie

sprecyzowali na 1000 zł i od niej pobrana została opłata stosunkowa.

Sąd ustalił, że pozwany, w budynku położonym na nieruchomości

bezpośrednio sąsiadującej z nieruchomością powodów, prowadzi dom pogrzebowy,

w którym odbywają się uroczystości pogrzebowe. Na podstawie ustaleń

faktycznych Sąd ocenił, że niezgodne z przepisami działanie pozwanego

spowodowało utratę wartości nieruchomości powodów, co uzasadnia zasądzenie

z tego tytułu, na podstawie art. 415 k.c., odszkodowania w wysokości 20 tysięcy zł.,

a także uznał za wykazane, że wynikiem działania pozwanego z naruszeniem art.

144 k.c. są tzw. immisje pośrednie niematerialne, co uzasadnia uwzględnienie

żądania ich zakazania. Co do drugiego z roszczeń, było ono oparte na twierdzeniu,

uznanym przez Sąd za usprawiedliwione i udowodnione, że prowadzenie

(w bezpośrednim i bliskim) sąsiedztwie domu pogrzebowego, naraża powodów na

permanentne „mimowolne uczestniczenie w ceremoniach pogrzebowych” oraz

wywołuje u nich silne negatywne przeżycia psychiczne i chroniczny stres,

prowadzące do zaburzeń zdrowotnych.

Wyrok ten pozwany zaskarżył w całości apelacją wniesioną w dniu 6 marca

2006 r., jako wartość przedmiotu zaskarżenia wskazując 20 tysięcy zł, czyli kwotę

odpowiadającą wartości przedmiotu sporu oznaczonej w pozwie, w którym

powodowie dochodzili tylko odszkodowania.

Zawarty w apelacji wniosek pozwanego o zwolnienie od kosztów sądowych

został oddalony; w uzasadnieniach orzeczeń Sądów obu instancji orzekających

w tym przedmiocie znalazły się stwierdzenia, że pozwany może bez uszczerbku

koniecznego utrzymania uiścić kwotę 1000zł. należną tytułem wpisu od apelacji. Po

uprawomocnieniu się postanowienia odmawiającego zwolnienia, zarządzeniem

przewodniczącego w Sądzie Rejonowym pozwany został wezwany do uiszczenia

opłaty od apelacji w kwocie 1000zł, i kwotę tę w terminie uiścił.

Postanowieniem z dnia 6 czerwca 2006 r. Sąd Okręgowy w B. odrzucił

apelację na podstawie art. 1302 § 3 k.p.c. Sąd stwierdził, że kwota 1000 zł. stanowi

należną opłatę stosunkową od zaskarżenia orzeczenia w części dotyczącej

odszkodowania w wysokości 20 tysięcy zł, nie została natomiast uiszczona opłata

w zakresie dotyczącym żądania zaniechania naruszeń. Według Sądu, art. 144 k.c.

nie dotyczy wyłącznie dóbr o charakterze niemajątkowym, a żądanie powodów

i sprecyzowana przez nich podstawa faktyczna, wskazują na to, że „domagali się

oni głównie ochrony ich życia i zdrowia, czyli zgłosili roszczenie niemajątkowe”.

Wniesiona przez adwokata apelacja winna zatem być, bez wezwania, opłacona

także w zakresie opłaty stałej w wysokości 600zł, stosownie do art. 26 ust.1 pkt 6

u.k.s.c.

W zażaleniu na to postanowienie pozwany wniósł o jego uchylenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Stosownie do art. 10 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych

w sprawach cywilnych (Dz.U. Nr 167, poz. 1398), opłatę sądową należy uiścić przy

wniesieniu do sądu pisma podlegającego opłacie, przy czym zgodnie z art. 130 2 § 3

k.p.c., sąd odrzuca bez wezwania o uiszczenie opłaty wniesioną przez adwokata

(radcę prawnego) apelację, podlegającą opłacie stałej lub stosunkowej. Na tej

podstawie odrzucił apelację pozwanego Sąd Okręgowy, nie uwzględniając tego, że

w apelacji został zawarty wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. Sąd nie

określił momentu, w którym – jego zdaniem – w związku z prawomocnym

oddaleniem wniosku o zwolnienie od kosztów reprezentowany przez adwokata

pozwany miał obowiązek opłatę uiścić. Kwestii tej ustawa nie reguluje, a

bez

podstawy ustawowej nie jest dopuszczalne zastosowanie przez sąd rygoru

w postaci odrzucenie środka odwoławczego. Dlatego, podobnie jak przyjmowano

w poprzednim stanie prawnym (na tle przepisów regulujących skutki nie uiszczenia

wpisu od wnoszonego przez adwokata pisma podlegającego opłacie stałej) należy

stwierdzić, że w razie oddalenia zgłoszonego przez adwokata wniosku o zwolnienie

od kosztów sądowych w zakresie poniesienia należnej od środka odwoławczego

opłaty w wysokości stałej lub stosunkowej, przewodniczący wzywa do opłacenia

danego środka w terminie tygodniowym. Nie może zatem w takiej sytuacji odrzucić

apelacji

bez

wezwania

do

uiszczenia

opłaty.

(por.

postanowienie

Sądu

Najwyższego z dnia 4 października 2006 r., I CZ 81/06, dotychczas nie

publikowane). Niezależnie od prawidłowego określenia wysokości opłaty należnej

od apelacji pozwanego, jej odrzucenie nie znajdowało oparcia w powołanym przez

Sąd art. 1302 § 3 k.p.c.

W tej sytuacji ubocznie już tylko należy zauważyć, że Sąd Okręgowy pominął

takie okoliczności konkretne tej sprawy, jak brak prawidłowego doręczenia odpisu

postanowienia oddalającego zażalenie na odmowę zwolnienia od kosztów

(doręczenie stronie, a nie pełnomocnikowi), uiszczenie opłaty w wysokości

i w terminie wyznaczonym przez przewodniczącego w Sądzie Rejonowym, a także

dotychczasowy sposób określania w tej sprawie należnych opłat, czy wreszcie –

przyjęcie dopiero na tym etapie postępowania stanowiska Sądu co do charakteru

dochodzonego w procesie roszczenia. Te konkretne okoliczności nie byłyby bez

znaczenia dla oceny prawidłowości zaskarżonego orzeczenia, obecnie nie

wymagają jednak bliższej oceny ze względu na wcześniej przedstawione,

przesądzające o wadliwości tego orzeczenia, przyczyny jego uchylenia.

Jak wcześniej wskazano, zaskarżone postanowienie jest wadliwe bez

względu na to, jaka opłata była należna od apelacji. Rodzaj opłaty jest pochodną

określenia charakteru roszczenia, które w zakresie orzeczonego zakazu naruszeń

Sąd drugiej instancji określił jako niemajątkowe. Tylko przy takiej koncepcji

zażalenie do Sądu Najwyższego było dopuszczalne (art. 398 2 § 1 k.p.c.). Nie

oznacza to, by kwestię tę należało uznać za przesądzoną, a jedynie to, że

w obecnym stanie sprawy Sąd Najwyższy nie dopatrzył się wystarczających

podstaw do stwierdzenia niedopuszczalności zażalenia.

Stanowisko Sądu Okręgowego zostało wyrażone w spornej i wywołującej

poważne kontrowersje w piśmiennictwie i orzecznictwie Sądu Najwyższego (por.,

m.in., uchwały z dnia 4 marca 1975 r., III CZP 89/74, OSNC 1976/1/7 i z dnia

21 marca 1984 r., III CZP 4/84, OSNC 1984/10/171, wyroki z dnia 28 grudnia 1979

r., III CRN 249/79, OSNC 1980/7-8/144 i z dnia 22 listopada 1985 r., II CR 149/85,

OSNC 1986/10/162 oraz postanowienia z dnia 10 kwietnia 2002 r., IV CZ 29/02,

OSP 2003/4/52 i z dnia 19 grudnia 2002 r., V CZ 162/02, OSNC 2004/2/31) kwestii

charakteru roszczenia wywodzonego z art. 144 k.c., obejmowania przez ten przepis

tzw. immisji niematerialnych oraz klasyfikacji roszczeń wynikających z naruszeń

wpływających bezpośrednio na osobę (właściciela), ale mających źródło w prawie

rzeczowym

(jako roszczeń o charakterze majątkowym lub niemajątkowym).

W uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia nie można odnaleźć odzwierciedlenia

występujących tu problemów, ani pogłębionej argumentacji stanowiącej podstawę

zajętego przezeń stanowiska. Wobec konieczności utrzymania się przez Sąd

Najwyższy w granicach podstaw faktycznych zaskarżonego orzeczenia, których

wątłość nie pozwala na wyrażenie stanowczej ceny prawnej, trzeba ograniczyć się

do zaakcentowania dwóch kwestii.

Pierwszą z nich jest znaczenie, jakie ma zindywidualizowanie przez stronę

przedmiotu ochrony prawnej; w niniejszej sprawie powodowie, powołując jako

podstawę żądania art. 144 k.c., wyraźnie określali swoje prawo jako majątkowe,

mające źródło w (majątkowym) prawie własności.

Drugą jest to, że przy dominującym poglądzie co do istoty art. 144k.c., immisje

niematerialne można postrzegać jako związane z wykonywaniem własności,

a obronę przed nimi traktować jako obronę przed naruszaniem majątkowego

z natury prawa własności. Korzystanie z rzeczy zgodnie z przeznaczeniem

obejmuje także korzystanie z niej w spokoju, a więc żądanie zaniechania działań

naruszających ten spokój może być uznane za roszczenie związane rzeczą,

zwłaszcza wtedy, gdy tak określonej ochrony domaga się uprawniony właściciel.

Kwalifikacja stosunku prawnego należy ostatecznie do sądu, lecz jej dokonanie

wymaga, między innymi, uwzględnienia podstawy faktycznej żądania przytoczonej

przez stronę i poczynienia koniecznych do zastosowania właściwych przepisów

ustaleń faktycznych. W niniejszej sprawie prawidłowość kwalifikacji prawnej ma

doniosłe

konsekwencje

procesowe,

co

przy

uwzględnieniu

także

niejednoznaczności materii, wymaga wnikliwego i pogłębionego jej rozważenia.

Niezależnie od tego aspektu sprawy, zaskarżone postanowienie podlegało

uchyleniu z przyczyn wcześniej przedstawionych, na podstawie art. 394 1 § 3 w zw.

z art. 39815 k.p.c.