IV CZ 62/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CZ 62/08

POSTANOWIENIE

Dnia 21 sierpnia 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Barbara Myszka (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Jan Górowski

SSN Antoni Górski

w sprawie z wniosku M. W.

przy uczestnictwie A. W. i A. J.

o podział majątku wspólnego i częściowe zniesienie współwłasności, po rozpoznaniu na

posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 21 sierpnia 2008 r., zażalenia

wnioskodawczyni na postanowienie Sądu Okręgowego w L. z dnia 26 lutego 2008 r.,

sygn. akt II Ca (…),

uchyla zaskarżone postanowienie.

Uzasadnienie

W dniu 10 sierpnia 2007 r. Sąd Rejonowy, w sprawie z wniosku M. W. przy

uczestnictwie A. W. i A. J. o podział majątku wspólnego i zniesienie współwłasności,

wydał postanowienie wstępne, którym ustalił, że w skład majątku wspólnego

wnioskodawczyni i uczestnika A. W. wchodzi nieruchomość o obszarze 0.06 ha, objęta

księgą wieczystą nr (...)8 oraz udział wynoszący 6/66 części w nieruchomości

o obszarze 0.03 ha, objętej księgą wieczystą nr (...)0.

W uzasadnieniu Sąd Rejonowy stwierdził, że wnioskodawczyni domagała się

objęcia postępowaniem o podział majątku wspólnego nieruchomości bliżej opisanych w

sentencji postanowienia, a ponadto nieruchomości o obszarze 0.06 ha, objętej księgą

wieczystą nr (...)7 oraz udziału wynoszącego ½ w nieruchomości o obszarze 0.05.90 ha,

objętej księgą wieczystą nr 9(...), natomiast uczestnik zarzucił, że wszystkie te

nieruchomości należą do jego majątku osobistego. Ze względu na istniejący spór Sąd

Rejonowy wydał postanowienie wstępne po uprzednim przeprowadzeniu postępowania

dowodowego, w wyniku którego ustalił, że w skład majątku wspólnego uczestników

wchodzi nieruchomość o obszarze 0.06 ha, objęta księgą wieczystą nr (...)8 oraz udział

wynoszący 6/66 części w nieruchomości o obszarze 0.03 ha, objętej księgą wieczystą nr

(...)0, natomiast nieruchomość o obszarze 0.06 ha, objęta księgą wieczystą nr (...)7 oraz

udział wynoszący ½ w nieruchomości o obszarze 0.03 ha, objętej księgą wieczystą nr

9(...) należą do majątku osobistego uczestnika.

Wnioskodawczyni

wniosła

od

postanowienia

wstępnego

apelację,

którą

zaskarżyła je w części obejmującej ustalenie, że w skład majątku wspólnego wchodzą

tylko nieruchomości wymienione w sentencji, a tym samym, że nie wchodzi

nieruchomość o obszarze 0.06 ha, objęta księgą wieczystą nr (...)7 oraz udział

wynoszący ½ w nieruchomości o obszarze 0.05.90 ha, objętej księgą wieczystą nr 9(...).

Postanowieniem z dnia 26 lutego 2008 r. Sąd Okręgowy w L. odrzucił tę apelację,

uznając ją za niedopuszczalną z braku przedmiotu zaskarżenia (art. 373 w związku z

art. 13 § 2 k.p.c.). Podkreślił, że w zakresie wymienionych w niej składników

majątkowych sentencja postanowienia wstępnego nie zawiera ani pozytywnego, ani

negatywnego ustalenia, a do uruchomienia merytorycznej kontroli instancyjnej nie

wystarczy zajęcie stanowiska w uzasadnieniu wydanego orzeczenia. Ponadto,

powołując się na pogląd wyrażony w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 12 listopada

1974 r., III CZP 69/74 (OSPiKA 1976, nr 6, poz. 114), podniósł, że wnioskodawczyni

reprezentowana przez adwokata nie złożyła wniosku o uzupełnienie postanowienia

wstępnego (art. 351 § 1 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.).

W zażaleniu na postanowienie odrzucające apelację wnioskodawczyni zarzuciła

Sądowi Okręgowemu nietrafne uznanie, że wniesiona apelacja należy do zakresu

hipotezy normy prawnej zawartej w art. 373 k.p.c., a w konsekwencji nieuzasadnione

zastosowanie dyspozycji tego przepisu. W konkluzji wnosiła o uchylenie zaskarżonego

postanowienia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nie ulega wątpliwości, że w razie sporu między uczestnikami postępowania o to,

czy dany przedmiot należy do majątku wspólnego, sąd może wydać postanowienie

wstępne (art. 567 § 3 w związku z art. 685 k.p.c.). Kontrowersje wywołuje natomiast

zagadnienie, jaki środek przysługuje uczestnikowi od postanowienia wstępnego, jeżeli

sąd nie rozstrzygnął w sentencji, czy niektóre sporne przedmioty należą do majątku

wspólnego.

W powołanej przez Sąd Okręgowy uchwale Sądu Najwyższego z dnia 12

listopada 1974 r., III CZP 69/74 (OSPiKA 1976, nr 6, poz. 114) przyjęto, że jeżeli sąd,

wydając w postępowaniu o dział spadku postanowienie wstępne przewidziane w art. 685

k.p.c., nie rozstrzygnął w sentencji, czy niektóre sporne przedmioty należą do spadku,

uczestnik postępowania może żądać uzupełnienia postanowienia wstępnego na

zasadach ogólnych (art. 351 § 1 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.). Jeżeli uzupełnienie

postanowienia wstępnego nie nastąpiło, sąd – w warunkach określonych w art. 685

k.p.c. – może w toku postępowania działowego wydać dalsze postanowienie wstępne w

zakresie nieobjętym postanowieniem wstępnym poprzednio wydanym. W uzasadnieniu

podkreślono, że sąd wydając postanowienie wstępne z art. 685 k.p.c. powinien

rozstrzygnąć w sentencji postanowienia, czy pewien przedmiot, co do którego istnieje

spór między uczestnikami, należy do spadku. W grę wchodzi orzeczenie o charakterze

ustalającym, dlatego treścią postanowienia wstępnego powinno być albo ustalenie, że

określony przedmiot należy do spadku, albo ustalenie, że pewien przedmiot nie należy

do spadku. Nieprawidłowość w sferze orzekania może polegać na tym, że sąd nie

obejmie sentencją swojego orzeczenia wszystkich kwestii, które były objęte jego

kognicją. W takiej sytuacji – na podstawie art. 351 § 1 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. –

stosuje się przepisy o uzupełnieniu wyroku.

Dopuszczalność

wydania

w

toku

postępowania

działowego

dalszego

postanowienia wstępnego została zaaprobowana przez doktrynę, zastrzeżenia wywołała

natomiast możliwość uzupełnienia postanowienia wstępnego na podstawie art. 351 § 1

w związku z art. 13 § 2 k.p.c. Zwrócono uwagę na swoisty charakter postanowień

wstępnych, którymi sąd rozstrzyga pewne spory wynikłe między uczestnikami

postępowania nieprocesowego (art. 618 § 1, art. 685 k.p.c.). Postanowieniami tymi

bowiem sąd rozstrzyga ostatecznie i w całości te spory, a nie tak jak wyrokiem

wstępnym o samej zasadzie roszczenia. Różnią się one od orzeczeń z art. 318 § 1

k.p.c. także swą treścią, gdyż mogą obejmować rozstrzygnięcie pozytywne albo

negatywne, podczas gdy orzeczenia z art. 318 § 1 k.p.c. mogą być tylko pozytywne.

Podniesiono, że w art. 351 k.p.c. ustawodawca miał na względzie prawo wyboru

powoda, który może albo żądać uzupełnienia, albo wytoczyć osobne powództwo o to, o

czym sąd nie orzekł w wyroku, natomiast stanowisko pozwalające na stosowanie tego

przepisu do sytuacji przedstawionej w uchwale pozbawiałoby uczestników prawa

wyboru

między

żądaniem

uzupełnienia

a

wnioskiem

o

wszczęcie

osobnego

postępowania. Poza tym nie można tu mówić o tym, że „sąd nie orzekł o całości

żądania”. Art. 351 k.p.c. odnosi się do takich sytuacji, w których sąd spełnia obowiązek

orzeczenia o całości żądań stron, natomiast art. 685 k.p.c. nie zobowiązuje w ogóle do

wydania orzeczenia, lecz pozostawia to uznaniu sądu.

We wcześniejszej uchwale Sądu Najwyższego z dnia 17 września 1969 r., III CZP

70/69 (OSNCP 1070, nr 6, poz. 96) wyrażone zostało zapatrywanie, że jeżeli w

orzeczeniu o podziale majątku wspólnego po ustaniu wspólności ustawowej między

małżonkami sąd nie objął sentencją tego orzeczenia wszystkich składników majątku

wskazanych we wniosku, wnioskodawcy przysługuje rewizja (obecnie: apelacja), a nie

wniosek o uzupełnienie orzeczenia. W uzasadnieniu Sąd Najwyższy podkreślił, że brak

zaliczenia przez sąd jakiegoś składnika majątkowego do majątku wspólnego

podlegającego podziałowi nie oznacza pominięcia tego składnika w orzeczeniu, lecz jest

rozstrzygnięciem merytorycznie negatywnym, odpowiadającym niezaliczeniu tego

składnika do majątku podlegającego podziałowi. Również w uchwale z dnia 21 lipca

1988 r., III CZP 61/88 (OSNCP 1989, nr 10, poz. 160) Sąd Najwyższy przyjął, że w razie

nierozstrzygnięcia

w

sentencji

postanowienia

dokonującego

działu

spadku

o

roszczeniach z tytułu posiadania rzeczy należącej do spadku i pobierania z niej

pożytków zainteresowanym uczestnikom postępowania przysługuje rewizja, a nie

wniosek o uzupełnienie postanowienia działowego. Wskazał przy tym, że art. 351 k.p.c.

może być stosowany w postępowaniu nieprocesowym tylko odpowiednio, a takie

stosowanie wchodziłoby w grę, gdyby mógł on spełnić tę samą funkcję co w procesie.

Celem art. 351 k.p.c. jest umożliwienie uzupełnienia wyroku przez sąd, który go wydał,

bez wdrażania postępowania rewizyjnego. Jego stosowanie w procesie upraszcza

postępowanie, nie narusza zasady dwuinstancyjności i nie pozbawia osoby uprawnionej

możliwości dochodzenia swoich praw, ma ona bowiem prawo wyboru między

składaniem wniosku o uzupełnienie wyroku a wytaczaniem nowego powództwa.

Korzystając z drugiej możliwości nie spotka się z zarzutem powagi rzeczy osądzonej ani

z zarzutem, że o to samo roszczenie toczy się już spór. Inaczej przedstawia się jednak

sytuacja w przypadku orzeczeń merytorycznych wydawanych w sprawach działowych, a

konkretnie rozstrzygających o roszczeniach wymienionych w art. 686 k.p.c. Artykuł 618

§ 3 k.p.c. wyłącza bowiem możliwość dochodzenia tego rodzaju roszczeń po

zapadnięciu prawomocnego postanowienia o dziale spadku i to niezależnie od tego czy

były one zgłoszone w postępowaniu działowym, a sąd nie orzekł o nich w

postanowieniu, czy też nie zostały zgłoszone. W

razie niezłożenia wniosku

o uzupełnienie w trybie art. 351 k.p.c. spadkobierca zostałby pozbawiony wszelkich

możliwości rozstrzygnięcia sporu w omawianym zakresie.

Identyczne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 3

października 2003 r., III CKN 1529/00 (niepubl.), stwierdzając, że w razie

nierozstrzygnięcia przez sąd w sentencji postanowienia o dziale spadku o roszczeniach

z tytułu posiadania rzeczy należącej do spadku i pobierania z niej pożytków

zainteresowanym uczestnikom postępowania przysługuje apelacja, a nie wniosek o

uzupełnienie postanowienia.

Skład

orzekający

Sądu

Najwyższego

podziela

przyjęty

w

powołanych

orzeczeniach kierunek wykładni dopuszczający apelację, a nie wniosek o uzupełnienie

postanowienia. Orzeczenia te dotyczyły wprawdzie postanowień działowych mających

charakter orzeczeń merytorycznych, jednak wyrażone w nich stanowisko nie pozostaje

bez znaczenia przy rozważaniu kwestii dopuszczalności stosowania art. 351 k.p.c. do

postanowień wstępnych, którymi sąd rozstrzyga ostatecznie i w całości określone spory

wynikłe w toku postępowania nieprocesowego między jego uczestnikami.

Artykuł 351 k.p.c. – jak wynika z jego brzmienia i umiejscowienia w kodeksie –

odnosi

się

bezpośrednio

do

orzeczeń

wydawanych

w

procesie,

natomiast

w postępowaniu nieprocesowym może być, zgodnie z art. 13 § 2 k.p.c., stosowany

odpowiednio. Stosowanie przepisów odpowiednio oznacza uwzględnienie specyfiki

konkretnej sytuacji, dlatego może to być stosowanie wprost, z dostosowującym do

okoliczności zmodyfikowaniem, a także wyłączenie dopuszczalności stosowania

określonych przepisów ze względu na odmienne cechy danego przypadku. Stosowanie

art. 351 k.p.c. na tle art. 685 w związku z art. 567 § 3 k.p.c. powinno być wyłączone, art.

685 k.p.c. nie przyznaje bowiem uczestnikom prawa żądania wydania orzeczenia

ustalającego. Warunkiem wydania postanowienia wstępnego jest istnienie sporu między

uczestnikami, lecz w ramach tego sporu zarówno samo wydanie postanowienia, jak i

jego zakres przedmiotowy zależą od uznania sądu. Nie można tu zatem mówić o tym,

że sąd „nie orzekł o całości żądania” w rozumieniu art. 351 § 1 k.p.c. Jeżeli zatem sąd,

wydając w postępowaniu o podział majątku wspólnego postanowienie wstępne

przewidziane w art. 685 w związku z art. 567 § 3 k.p.c., nie rozstrzygnął w sentencji, czy

niektóre sporne przedmioty należą do majątku wspólnego, zainteresowany uczestnik

postępowania może zaskarżyć to postanowienie apelacją.

Z przytoczonych wyżej powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 15 § 1

zdanie pierwsze w związku z art. 3941 § 3 k.p.c. postanowił, jak w sentencji.