IV CZ 56/07 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CZ 56/07

POSTANOWIENIE

Dnia 12 października 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Lech Walentynowicz

SSN Tadeusz Wiśniewski

w sprawie z powództwa Samodzielnego Publicznego Zakładu Opieki Zdrowotnej

Szpitala

przeciwko Narodowemu Funduszowi Zdrowia u, Skarbowi Państwa - Ministrowi

Skarbu Państwa i Ministrowi Zdrowia

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 12 października 2007 r.,

zażalenia strony pozwanej Skarbu Państwa - Ministra Skarbu Państwa

i Ministra Zdrowia

na postanowienie Sądu Apelacyjnego

z dnia 11 kwietnia 2007 r., sygn. akt [...],

odrzuca zażalenie

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 11 kwietnia 2007 r. Sąd Apelacyjny, w związku z

zawarciem przez strony ugody sądowej, uchylił wyrok Sądu pierwszej instancji i

umorzył postępowanie w sprawie oraz nie obciążył powoda kosztami procesu

należnymi pozwanemu Skarbowi Państwa.

Skarb Państwa, reprezentowany przez Prokuratorię Generalną Skarbu

Państwa, wniósł zażalenie na zawarte w tym postanowieniu orzeczenie o kosztach

postępowania, twierdząc, że zażalenie takie jest dopuszczalne w związku

z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 27 marca 2007 r., SK 3/05.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wyrokiem z dnia 27 marca 2007 r., SK 3/05 Trybunał Konstytucyjny orzekł,

że art. 39318 § 2 k.p.c., w brzmieniu obowiązującym do czasu jego uchylenia

„w zakresie, w jakim uniemożliwia zaskarżenie postanowienia w przedmiocie

kosztów procesu zasądzonych po raz pierwszy przez sąd drugiej instancji, jest

niezgodny z art. 78 w związku z art. 176 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej

Polskiej”.

Art. 39318 k.p.c. stanowił, że zażalenie do Sądu Najwyższego przysługuje

na postanowienie sądu drugiej instancji odrzucające kasację (§ 1) oraz,

w sprawach, w których przysługuje kasacja, także na postanowienie sądu drugiej

instancji kończące postępowanie w sprawie, z wyjątkiem postanowień, o których

była mowa w art. 392 (w przedmiocie odrzucenia pozwu lub umorzenia

postępowania, od których przysługiwała kasacja), a także postanowień wydanych

w wyniku rozpoznania zażalenia na postanowienie sądu pierwszej instancji.

Przepis ten został uchylony z dniem 6 lutego 2005 r. przez art. 1 pkt 11 ustawy

z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz

ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98).

W jego miejsce ustawa ta wprowadziła obecnie obowiązujący art. 394 1 k.p.c.,

zgodnie z którym zażalenie do Sądu Najwyższego przysługuje na postanowienie

Sądu drugiej instancji odrzucające skargę kasacyjną oraz skargę o stwierdzenie

niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia (§ 1) a także, w sprawach,

w których

przysługuje

skarga

kasacyjna,

na

postanowienie

kończące

postępowanie w sprawie, z wyjątkiem postanowień, o których mowa w art. 398 1

(w przedmiocie odrzucenia pozwu lub umorzenia postępowania, od których

przysługuje skarga kasacyjna) oraz wydanych w wyniku rozpoznania zażalenia na

postanowienie sądu pierwszej instancji (§ 2).

Podstawę oceny dopuszczalności zażalenia pozwanego stanowi art. 394 1

kpc, którego nie dotyczy wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 27 marca 2007 r.,

SK 3/05. Zważywszy jednak, że art. 3941 § 2 k.p.c. odpowiada w swym

zasadniczym

brzmieniu

regulacji

uznanej

przez

Trybunał

za

częściowo

niekonstytucyjną, wypadało rozważyć znaczenie tego wyroku w obowiązującym

stanie prawnym. W tej kwestii decydujące jest ustalenie, czy wyrok Trybunału

Konstytucyjnego wywiera skutek tylko w stosunku do konkretnego przepisu

wskazanego w skardze konstytucyjnej (wniosku, pytaniu prawnym), czy dotyczy

także innych przepisów zawartych w tym samym lub innym akcie normatywnym,

których treść jest podobna lub tożsama z tą, która była przedmiotem oceny

wyrażonej w wyroku.

Bez zagłębiania się w tę materię konstytucyjną, należy odwołać się do

stanowiska samego Trybunału, że merytoryczne rozstrzygnięcie przez Trybunał

Konstytucyjny problemu zgodności z Konstytucją zaskarżonej treści normatywnej

jest zawsze orzeczeniem o zgodności z Konstytucją tego konkretnego przepisu, nie

odnosi się natomiast i nie wywiera skutku w stosunku do innych przepisów, nawet

zbieżnych lub tożsamych z normą objętą sentencją wyroku (por. uzasadnienia

wyroków z dnia 19 października 1998 r., SK 3/98, OTK 1998 r. nr 5, poz. 69 i z dnia

9 listopada 2005 r., P 11/05, OTK-A 2005 nr 10, poz. 113). Podzielając

to stanowisko, i jego argumentację prawną, należy stwierdzić, że wyrok Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 27 marca 2007 r., SK 3/05 nie wywiera skutku w stosunku

do obowiązującego, i mającego zastosowanie w niniejszej sprawie, art. 394 1 § 2

k.p.c.

Chybione jest zatem powołanie się przez skarżącego na ten wyrok

dla uzasadnienia twierdzenia o dopuszczalności wniesionego przezeń zażalenia.

Ubocznie należy wskazać, że odrębną kwestią są skutki tzw. wyroków

zakresowych

Trybunału

Konstytucyjnego,

do

których

zalicza

się

wyrok

stwierdzający niezgodność przepisu „w zakresie, w jakim uniemożliwia zaskarżenie

postanowienia (...)”. Zagadnienie to, niejednolicie rozstrzygane w orzeczeniach

Trybunału Konstytucyjnego i w piśmiennictwie, w orzecznictwie Sądu Najwyższego

było podjęte w postanowieniu z dnia 27 października 2005 r., I KZP 37/05 (OSNKW

2005 r. nr 11, poz. 109), w którym przyjęto, że stwierdzenie, iż określony przepis

powinien przewidywać możliwość wniesienia środka odwoławczego (i w zakresie,

w jakim tego nie czyni jest niezgodny z Konstytucją) nie oznacza wprowadzenia do

systemu prawa postulowanego przepisu pozytywnego. Dodatkowo trzeba dostrzec,

że – przy odmiennej koncepcji - konieczne byłoby „ustalenie” konkretnej treści

przepisu, a to należy wyłącznie do ustawodawcy. Dlatego, w ocenie Sądu

Najwyższego, trudno byłoby na podstawie omawianego wyroku Trybunału

Konstytucyjnego wprost konstruować dopuszczalność zażaleń od nieprzewidzianej

w treści przepisu kategorii postanowień. To złożone zagadnienie nie wymaga

bliższej analizy w niniejszej sprawie ze względu na wskazany na wstępie zakres

oddziaływania wyroku Trybunału, nieobejmujący przepisu stanowiącego podstawę

oceny dopuszczalności zażalenia do Sądu Najwyższego w obowiązującym stanie

prawnym.

Zbieżność brzmienia d. art. 39318 § 2 i art. 3941 § 2 k.p.c. mogłaby skłaniać

do postawienia pytania, czy nie zachodzi potrzeba zbadania, we właściwym trybie,

„konstytucyjności” art. 3941 § 2 k.p.c. W ocenie Sądu Najwyższego, brak jednak

podstaw do powzięcia wątpliwości co do zgodności tego przepisu z Konstytucją.

Art. 3941 k.p.c. został wprowadzony przez ustawę nowelizującą z dnia

22 grudnia 2004 r., którą dokonane zostały istotne zmiany w systemie środków

zaskarżenia. Skarga kasacyjna jest obecnie nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia,

przysługującym

od

prawomocnych

orzeczeń

sądu

drugiej

instancji,

a rozpoznawanie skarg kasacyjnych odbywa się poza tokiem instancji. W obecnym

kontekście normatywnym szczególnie widoczny jest wyjątkowy charakter sytuacji,

w której Sąd Najwyższy rozpoznaje zażalenie na postanowienie sądu drugiej

instancji. Sąd Najwyższy nigdy (poza jedynym wyjątkiem, wynikającym z art. 390

§ 1 k.p.c.) nie jest sądem drugiej instancji.

Postanowienia sądu drugiej instancji o charakterze procesowym podlegają

zaskarżeniu do Sądu Najwyższego skargą kasacyjną lub zażaleniem wyłącznie

w sytuacjach wyraźnie w przepisach określonych (odpowiednio art. 398 1 § 1 oraz

art. 3941 § 1 i 2 k.p.c.). Zażalenia na inne postanowienia do Sądu Najwyższego nie

przysługują.

Dopuszczalność zażalenia (na postanowienie inne, niż odrzucenie skargi)

zależy w pierwszej kolejności od tego, czy zostało wniesione w sprawie, w której

przysługuje skarga kasacyjna. Nawet zatem orzeczenia spełniające pozostałe

kryteria – będące postanowieniami sądu drugiej instancji kończącymi postępowanie

w sprawie – nie zawsze są zaskarżalne do Sądu Najwyższego. Z tego punktu

widzenia dopuszczalność zażalenia jest oceniana indywidualnie w każdej sprawie.

Warto w tym momencie dostrzec,

że z powołanego wyroku Trybunału

Konstytucyjnego nie wynika wyraźnie, czy jego zakresem objęte są tylko sprawy,

w których przysługuje kasacja.

Kryterium charakteru postanowienia „kończącego postępowanie w sprawie”

jest ogólne i odnosi się do całej kategorii orzeczeń. Przesłanki kwalifikowania

orzeczenia jako kończącego postępowanie w sprawie znalazły już wyjaśnienie

w licznych orzeczeniach Sądu Najwyższego. Dla potrzeb sprawy niniejszej można

poprzestać na stwierdzeniu, że nie budzi wątpliwości, iż nie jest takim

postanowieniem rozstrzygnięcie o kosztach procesu (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 20 grudnia 1996 r., I CZ 30/96, OSNC 1997 r. nr 3, poz. 34).

Rozstrzygnięcie o kosztach procesu nie dotyczy istoty sprawy i ma charakter

uboczny w stosunku do postępowania w sprawie, rozumianego jako postępowanie

zmierzające do przesądzenia o przedmiocie procesu; orzeczenie o kosztach nie

rozstrzyga o uprawnieniach lub obowiązkach stron, a jedynie o tym, kto i w jakim

zakresie poniesie ciężar finansowy związany z prowadzeniem postępowania.

Pod rządem art. 3941 § 2 k.p.c. zażalenie na postanowienie sądu drugiej

instancji

ma charakter wyjątkowy, zostało dopuszczone wyłącznie na wydane

w „sprawach kasacyjnych” postanowienia kończące postępowanie w sprawie, i nie

przysługuje na żadne orzeczenia dotyczące kwestii ubocznych. Oznacza

to, że na postanowienie sądu drugiej instancji o kosztach procesu nie przysługuje

środek odwoławczy.

O kosztach procesu sąd rozstrzyga w każdym orzeczeniu kończącym

sprawę w instancji (art. 108 § 1 k.p.c.). Orzeka o nich zatem także sąd drugiej

instancji,

obejmując

w postępowaniu

rozstrzygnięciem

przed

tym

sądem.

koszty

powstałe

To,

rozstrzygnięcie

że

(tylko

lub

o

także)

kosztach

postępowania drugoinstancyjnego zapadło „po raz pierwszy” przed sądem

apelacyjnym nie zmienia faktu, że było orzeczeniem wydanym przez sąd

odwoławczy. W literaturze przedmiotu i orzecznictwie Sądu Najwyższego

(por. m.in. uchwałę z dnia 8 czerwca 1988 r., II CZP 16/88, OSNC 1989, nr 1,

poz. 6 oraz postanowienia z dnia 26 lutego 1998 r., III CZ 24/98, z dnia 4 stycznia

2007 r., V CZ 111/06 i z dnia 18 kwietnia 2001 r., III CZ 1/01, niepublikowane,

a także z dnia 12 marca 2003 r., I PZ 162/02, OSNP 2004, nr 4, poz. 245)

konsekwentnie i jednolicie przyjmuje się, że sąd apelacyjny jest zawsze sądem

odwoławczym. Sąd odwoławczy nie może być jednocześnie sądem rozpoznającym

środek odwoławczy (co do istoty sprawy) i sądem pierwszej instancji (co do

określonej kwestii ubocznej), a jego orzeczenie – orzeczeniem częściowo drugiej

i częściowo pierwszej instancji. Orzeczenia wydane w postępowaniu apelacyjnym,

także dotyczące kwestii niebędących przedmiotem rozstrzygnięcia przez sąd

pierwszej instancji, są zawsze orzeczeniami sądu drugiej instancji. Dlatego sąd

rozpoznający apelację działa zawsze jako sąd drugiej instancji co do wszystkich

rozstrzyganych przezeń kwestii, w tym także kosztów postępowania za tę instancję.

Stanowisko to jest w nauce prawa i powołanych orzeczeniach Sądu

Najwyższego poparte poważnymi i w pełni przekonującym argumentami prawnymi.

Warto przy tym dostrzec, że dotychczas także Trybunał Konstytucyjny podzielał ten

pogląd, wyraźnie przy tym stwierdzając, że niedopuszczalność zażalenia na

postanowienia sądu drugiej instancji ze względu na wyłączenie ustawowe

(w tym wypadku postanowienie sądu drugiej instancji o odrzuceniu apelacji było

niezaskarżalne ze względu na „niekasacyjny” charakter sprawy) nie oznacza

sprzeczności art. 39318 § 2 k.p.c. z art. 78 i 176 Konstytucji (por. wyrok z dnia

1 lutego 2005 r., SK 62/03, OTK-A 2005 r. nr 2, poz. 11). W uzasadnieniu tego

wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził także, że standardy wynikające

z wzorców konstytucyjnych odnoszą się do zaskarżalności orzeczeń wydanych

w pierwszej instancji, a sądem pierwszej instancji jest ten, przed którym

rozpoczyna

się

postępowanie

sądowe,

w

wyniku

którego

ma

zapaść

rozstrzygnięcie dotyczące sporu istniejącego między stronami.

Ten pogląd jest zgodny ze stanowiskiem przyjmowanym w tej kwestii

w judykaturze i piśmiennictwie z zakresu procesu cywilnego, w odniesieniu do

pojęcia instancji, które ujmuje się w relacji do przedmiotu postępowania jako

całości, a nie do przedmiotu konkretnego rozstrzygnięcia. Instancyjność, rozumiana

jako możliwość zaskarżania orzeczeń wydanych w postępowaniu cywilnym w danej

sprawie, odnosi się do orzekania o przedmiocie sporu, a nie do postępowań

nieodnoszących się do istoty sporu (ubocznych, wpadkowych).

Mając na względzie utrwalone stanowisko Sądu Najwyższego i zgodne z nim

poglądy doktryny oraz siłę argumentów prawnych powoływanych w uzasadnieniach

orzeczeń i piśmiennictwie, Sąd Najwyższy nie dopatrzył się podstaw do odrzucenia

dotychczasowego dorobku judykatury i nauki prawa w omawianej kwestii, a tym

samym podstaw do powzięcia wątpliwości co do zgodności art. 394 1 § 2 k.p.c.

z Konstytucją.

Z

przepisu

tego

wynika

niedopuszczalność

zażalenia

pozwanego

na wydane przez Sąd drugiej instancji postanowienia o kosztach procesu,

co uzasadniało jego odrzucenie, stosownie do art. 3941 w zw. z art. 397 § 2

i 373 k.p.c.