IV CZ 50/13 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CZ 50/13

POSTANOWIENIE

Dnia 23 maja 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Iwona Koper (przewodniczący)

SSN Grzegorz Misiurek

SSN Krzysztof Pietrzykowski (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa K. K.

przeciwko Skarbowi Państwa - Ministrowi Skarbu Państwa

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 23 maja 2013 r.,

zażalenia powódki

na wyrok Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 14 marca 2013 r.,

1. oddala zażalenie;

2. nie obciąża powódki kosztami postępowania zażaleniowego.

Uzasadnienie

K. K. wniosła o zasądzenie na jej rzecz zadośćuczynienia i odszkodowania

za szkodę spowodowaną wydaniem z naruszeniem prawa przez Prezydium

Powiatowej Rady Narodowej w H. orzeczenia z dnia 14 kwietnia 1958 r. o

przejęciu na rzecz Skarbu Państwa gospodarstwa rolnego jej ojca B. K., co zostało

stwierdzone decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Z. z dnia 21

sierpnia 2007 r., oraz zadośćuczynienia za krzywdę wyrządzoną jej wskutek

przesiedlenia

rodziny

w ramach

akcji

„Wisła".

Jako

podstawę

prawną

dochodzonego roszczenia wskazała art. 4171 § 2 k.c.

Sąd Okręgowy w L. wyrokiem wstępnym z dnia 31 grudnia 2010 r. uznał

powództwo za usprawiedliwione co do zasady. Ustalił, że B. K. urodził się 30

stycznia 1894 r. w D., a ochrzczony został 12 lutego 1894 r. w obrządku

wschodnim. Stąd brały się różnice w brzmieniu jego imienia i powoływanej w

dokumentach dacie urodzenia. Na mocy uchwały Prezydium Rady Ministrów z dnia

24 kwietnia 1947 r. na terenach południowej i środkowowschodniej Polski

przeprowadzona została wojskowa akcja „Wisła", której celem było m.in.

przymusowe przesiedlenie w szczególności ludności ukraińskiej. B. K. 19 czerwca

1947 r. uzyskał kartę przesiedleńczą i wraz z członkami rodziny został

przesiedlony do Ż. Zamieszkał w lokalu składającym się z dwóch pokoi i kuchni u

A. K. Na terenie Ż. dzierżawił 60 arów ziemi ornej. Decyzją z dnia 20 sierpnia 1963

r. Powiatowa Komisja Ziemska w M. odmówiła nadania mu gruntów na terenie Ż.,

gdyż nie posiadał w użytkowaniu działki „pod tytułem właściciela, tylko dzierżawił z

gruntów gospodarki komunalnej". Orzeczeniem z dnia 14 kwietnia 1958 r.

Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w H., na podstawie art. 1 i 3 dekretu z dnia

27 lipca 1949 r. o przejęciu na własność Państwa gruntów niepozostających w

faktycznym władaniu właścicieli nieruchomości ziemskich położonych w niektórych

powiatach województwa białostockiego, lubelskiego, rzeszowskiego i krakowskiego

(Dz. U. Nr 46, poz. 339 ze zm.), przejęło na własność Państwa gospodarstwo rolne

z zabudowaniami położone w D., którym uprzednio władał B. K. Został on

zawiadomiony o wydaniu tego orzeczenia i o rozdysponowaniu gospodarstwa na

inne osoby. B. K. zmarł 28 października 1973 r. Spadek po nim nabyli żona O. K.

oraz córki K. K. i M. W. Spadek po O. K. zmarłej dnia 27 grudnia 1981 r. nabyły

córki – K. K. i M. W. Spadek po M. W. zmarłej dnia 10 grudnia 2005 r. nabyły

dzieci – G. W. i B. W.

K.K. wystąpiła do Samorządowego Kolegium

Odwoławczego w Z. z wnioskiem o stwierdzenie nieważności decyzji z dnia 14

kwietnia 1958 r. Wyrokiem z dnia 22 marca 2007 r. Wojewódzki Sąd

Administracyjny w uwzględnieniu jej skargi na bezczynność Samorządowego

Kolegium Odwoławczego w Z. zobowiązał ten organ do podjęcia czynności w

sprawie w terminie miesiąca od uprawomocnienia się wyroku. Decyzją z dnia 21

sierpnia 2007 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Z. na podstawie art. 158 §

2 k.p.a. stwierdziło, że orzeczenie Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w H. z

14 kwietnia 1958 r. zostało wydane z naruszeniem prawa.

W

ocenie

Sądu

Okręgowego,

roszczenie

powódki

o

zasądzenie

zadośćuczynienia i odszkodowania znajduje podstawę w art. 417 1 § 2 k.c., gdyż

wydanie przez Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w H. orzeczenia z 14

kwietnia 1958 r. o przejęciu na własność Państwa gospodarstwa rolnego

z zabudowaniami w D. wyrządziło szkodę jej ojcu.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 19 kwietnia 2011 r. wydanym po

rozpoznaniu apelacji pozwanego Skarbu Państwa zmienił zaskarżony wyrok

wstępny Sądu Okręgowego w ten sposób, że powództwo w zakresie żądania

zasądzenia zadośćuczynienia oddalił, a w pozostałej części oddalił apelację

pozwanego Skarbu Państwa. W konsekwencji tego wyroku rozstrzygnięcie

o oddaleniu roszczeń powódki o zasądzenie zadośćuczynienia uprawomocniło się.

Skarb Państwa wniósł skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego

oddalającego jego apelację od wyroku wstępnego w części uznającej za

uzasadnione roszczenie powódki o zasądzenie odszkodowania.

Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 20 września 2012 r., IV CSK 46/12 po

rozpoznaniu skargi kasacyjnej Skarbu Państwa uchylił zaskarżony wyrok w części

oddalającej apelację pozwanego od wyroku Sądu Okręgowego w L. i przekazał

sprawę w tym zakresie Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania,

pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy podzielił stanowisko Sądu Apelacyjnego, że status

posiadacza gospodarstwa rolnego nie legitymizowałby B. K. i jego następców

prawnych do dochodzenia roszczeń o odszkodowanie za szkodę polegającą na

utracie własności gospodarstwa rolnego. Natomiast posiadanie gospodarstwa

rolnego mogło prowadzić do nabycia jego własności przez zasiedzenie, co

stanowiłoby spełnienie przesłanki odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu

Państwa.

Sąd Najwyższy wskazał, że ustalenie, czy B. K. nabył własność

gospodarstwa rolnego na skutek jego zasiedzenia, powinno być dokonywane

według

art.

kodeksu

cywilnego

Napoleona.

Do

nabycia

własności

nieruchomości przez zasiedzenie dochodziło na podstawie art. 2265-2267 k.c.

Nap.

Natomiast

w

przypadkach

nabycia

własności

nieruchomości

przez

trzydziestoletnie zasiedzenie nie wymagało się ani istnienia tytułu, ani nawet dobrej

wiary (art. 2262 k.c. Nap.). Do przyjęcia, że B. K. nabył przez zasiedzenie w myśl

przepisów kodeksu cywilnego Napoleona własność nieruchomości wchodzących w

skład gospodarstwa rolnego w D., konieczne byłoby ustalenie, że nie stał się

właścicielem tych nieruchomości w drodze innego zdarzenia. W sprawie brak

ustaleń na okoliczność, kiedy i w jaki sposób B. K. wszedł w posiadanie

nieruchomości wchodzących w skład gospodarstwa rolnego, które prowadził. W

toku postępowania w sprawie nie zostały zebrane dowody świadczące o tym, że

prawo

do

nieruchomości

wchodzących

w

skład

gospodarstwa

rolnego

prowadzonego przez B. K. przysługiwało innej niż on osobie albo że miał w

stosunku do nich zastosowanie przepis art. 713 k.c. Nap., który stanowił, że „dobra

nie mające właściciela należą do państwa".

Sąd Najwyższy podkreślił dalej, że konieczną przesłanką uwzględnienia

roszczenia powódki jest wykazanie szkody, która ze zdarzenia będącego jej

źródłem miała wyniknąć (art. 361 § 2 k.c.) oraz wykazanie, iż zdarzenie to

pozostaje w adekwatnym związku przyczynowym z tym, co powódka określa jako

szkodę (art. 361 § 1 k.c.). Powódka wskazała, że szkoda wyrządzona jej ojcu przez

wydanie orzeczenia z dnia 14 kwietnia 1958 r. polegała na pozbawieniu go

własności nieruchomości wchodzących w skład jego gospodarstwa rolnego. Na tę

postać szkody i na jej związek z wydaną decyzją mogłoby wskazywać brzmienie

adresowanej do B. K. decyzji z 14 kwietnia 1958 r., która orzekała o przejęciu na

własność Państwa jego nieruchomości. Jak wynika jednak z decyzji nadzorczej,

wadliwość tego orzeczenia nie była konsekwencją jego wydania wbrew

przesłankom przejęcia własności nieruchomości na rzecz Państwa ustalonym

w art. 1 dekretu z 27 lipca 1949 r. o przejęciu na własność Państwa gruntów

niepozostających w faktycznym władaniu właścicieli ziemskich, położonych

w niektórych powiatach województwa białostockiego, lubelskiego, rzeszowskiego

i krakowskiego,

lecz konsekwencją

nieprecyzyjnego

określenia

przedmiotu

przejęcia oraz niespełnienia wymagań formalnych stawianych decyzji, w tym braku podpisu pod decyzją. Zgodnie z art. 1 ust. 1 dekretu z dnia 27 lipca 1949 r.,

nieruchomości

ziemskie,

położone

w

niektórych

powiatach

województwa

białostockiego, lubelskiego, rzeszowskiego i krakowskiego, mogły być przejęte na

własność Państwa, jeżeli w dacie wydania decyzji o przejęciu nie pozostawały

w faktycznym władaniu właściciela. Przepis ten miał zastosowanie także do

nieruchomości położonych na wskazanym wyżej obszarze, a pozostających

w użytkowaniu, dzierżawie lub zarządzie osób trzecich, jeżeli właściciel nie

zamieszkiwał na miejscu. B. K. dnia 14 kwietnia 1958 r. faktycznie nie władał

nieruchomościami wchodzącymi w skład jego gospodarstwa rolnego i nie był to

bynajmniej skutek wydania decyzji z 14 kwietnia 1958 r., lecz jej przesłanka. Nie

władał tymi nieruchomościami w związku z przeprowadzeniem akcji „Wisła", ale to

zdarzenie nie jest tożsame ze zdarzeniem, w związku z którym powódka dochodzi

odszkodowania na podstawie art. 160 k.p.a. Wydanie decyzji z dnia 14 kwietnia

1958 r. obarczonej wadami uzasadniającymi stwierdzenie jej nieważności

oznaczało, że jakieś bliżej nieoznaczone nieruchomości miały przejść na własność

Skarbu Państwa, ale z ustaleń dokonanych w sprawie wynika, że B. K. utracił

posiadanie nieruchomości, które wchodziły w skład jego gospodarstwa rolnego

zanim decyzja z 14 kwietnia 1958 r. została wydana i że następnie nieruchomości

te stały się własnością osób trzecich wskutek działania ustawy uwłaszczeniowej.

Ustawa uwłaszczeniowa nie miała jednak zastosowania do nieruchomości Skarbu

Państwa (art. 3), a zatem tych nieruchomości, które wchodziły w skład

gospodarstwa rolnego B. K. i których dotyczyło orzeczenie z 14 kwietnia 1958 r.,

nie identyfikowano w dacie wydania decyzji uwłaszczeniowych jako będących

własnością Skarbu Państwa, co może mieć związek z na tyle nieprecyzyjnym

rozstrzygnięciem zawartym w tej decyzji, że trudno było o skonkretyzowanie

przedmiotu, do którego się odnosiła. W takim jednak przypadku utrata własności

nieruchomości przez B. K. pozostawałaby w związku przyczynowym nie z

wydaniem orzeczenia z 14 kwietnia 1958 r., lecz z utratą posiadania tych

nieruchomości wskutek akcji „Wisła" jeszcze w 1947 r.

Sąd Apelacyjny po ponownym rozpoznaniu sprawy wyrokiem z dnia 14

marca 2013 r. uchylił wyrok Sądu Okręgowego w części uznającej roszczenie

odszkodowawcze powódki za usprawiedliwione co do zasady i w tym zakresie

przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu w L. do ponownego rozpoznania,

pozostawiając

temu

Sądowi

rozstrzygnięcie

o

kosztach

postępowania

apelacyjnego i kosztach postępowania przed Sądem Najwyższym. Podkreślił

w szczególności, że w przypadku zaskarżenia wyroku wstępnego apelacją

przedmiotem rozpoznania przez Sąd II instancji może być wyłącznie przesądzenie

o uznaniu roszczenia za usprawiedliwione w zasadzie. Odmienna ocena Sądu

II instancji od oceny Sądu I instancji może zatem powodować jedynie uchylenie

wyroku Sądu pierwszej instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania

Sądowi I instancji, który, zgodnie z art. 386 § 6 k.p.c., uwzględniając stanowisko

Sądu II instancji, orzeknie o całości roszczenia oraz o kosztach procesu całego

postępowania, chyba że po przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania

dojdzie do takiej modyfikacji roszczenia określonego w pozwie, która uzasadniać

będzie dalsze procedowanie w sprawie. Skoro wyrok wstępny wydany przez Sąd

I instancji nie rozstrzygał o całości roszczenia powoda zgłoszonego w pozwie,

a jedynie o kwestii prejudycjalnej, tym bardziej więc wyrok Sądu II instancji nie

może o tym rozstrzygać. Nawet zgłoszony w pozwie wniosek o wydanie wyroku

wstępnego nie jest elementem konstrukcyjnym pozwu, a wyrok wstępny może

wydać Sąd pierwszej instancji także z urzędu, niezależnie od stanowiska stron

w tym przedmiocie. Zatem rozstrzygnięcie zawarte w wyroku wstępnym nie jest

rozstrzygnięciem o roszczeniu zgłoszonym w pozwie. Brak rozstrzygnięcia

o roszczeniu zgłoszonym w pozwie oznacza, że istota sprawy nie została

rozpoznana.

Powódka wniosła na podstawie art. 3941 § 11 k.p.c. zażalenie na

zamieszczone w wyroku Sądu Apelacyjnego rozstrzygnięcie o uchyleniu wyroku

Sądu pierwszej instancji i przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania,

zarzucając naruszenie przepisów postępowania, mianowicie art. 386 § 4 w związku

z art. 386 § 6 w związku z art. 39821 k.p.c. i art. 386 § 4 w związku z art. 386 § 6

w związku z art. 39821 k.p.c. w związku z art. 160 § 1 k.p.a. oraz naruszenie prawa

materialnego, mianowicie art. 386 § 4 w związku z art. 386 § 6 k.p.c. w związku

z art. 361 § 1 k.c. w związku z art. 39821 k.p.c. w związku z art. 160 § 1 k.p.a.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W orzecznictwie Sądu Najwyższego podkreśla się, że postępowanie

apelacyjne ma charakter merytoryczny, co oznacza, że sąd drugiej instancji nie

może ograniczać się jedynie do oceny zarzutów apelacyjnych, lecz musi niezależnie od ich treści - dokonać ponownych własnych ustaleń, a następnie

poddać je ocenie pod kątem prawa materialnego (zob. uchwała składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia 2008 r., III CZP 49/07, OSNC 2008,

nr 6, poz. 55). Zasadne wniesienie apelacji powinno zatem prowadzić przede

wszystkim do wydania orzeczenia reformatoryjnego, a wyjątkowo tylko orzeczenia

kasatoryjnego. Z art. 386 k.p.c. wynika, że sąd drugiej instancji może uchylić

zaskarżony wyrok i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania tylko w trzech

wypadkach: w razie stwierdzenia nieważności postępowania (art. 386 § 2 k.p.c.),

w razie nierozpoznania przez sąd pierwszej instancji istoty sprawy albo gdy

wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości

(art. 386 § 4 k.p.c.). Rozważając charakter zażalenia wprowadzonego w art. 394 1

§ 11 k.p.c., Sąd Najwyższy podkreślił, że kontrola dokonywana w ramach tego

środka powinna mieć charakter formalny, skupiający się na przesłankach uchylenia

orzeczenia sądu pierwszej instancji, bez wkraczania w kompetencje merytoryczne

sądu. Oznacza to, że jeżeli przyczyną orzeczenia kasatoryjnego były przesłanki

określone w art. 386 § 4 k.p.c., Sąd Najwyższy bada, czy sąd drugiej instancji

prawidłowo pojmował wskazane w tym przepisie przyczyny uzasadniające

uchylenie orzeczenia sądu pierwszej instancji i czy jego merytoryczne stanowisko

uzasadniało taką ocenę postępowania sądu pierwszej instancji. Innymi słowy, sąd

drugiej instancji bada, czy rzeczywiście sąd pierwszej instancji nie rozpoznał istoty

sprawy albo czy rzeczywiście wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia

postępowania dowodowego w całości. Dokonywana kontrola ma przy tym

charakter czysto procesowy, co oznacza, że Sąd Najwyższy nie może wkraczać

w merytoryczne kompetencje sądu drugiej instancji rozpoznającego apelację.

Zażalenie przewidziane w art. 3941 § 11 k.p.c. nie jest bowiem środkiem prawnym

służącym kontroli materialnoprawnej podstawy orzeczenia, zarezerwowanej

wyłącznie do przeprowadzenia w postępowaniu kasacyjnym. Z tej przyczyny

odmienne ujęcie zakresu kognicji Sądu Najwyższego w postępowaniu toczącym

się na skutek zażalenia przewidzianego w art. 3941 § 11 k.p.c. trzeba uznać za

niedopuszczalne (zob. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 25 października

2012 r., I CZ 136/12, niepubl., z dnia 25 października 2012 r., I CZ 139/12,

niepubl., z dnia 25 października 2012 r., I CZ 143/12, niepubl., z dnia 7 listopada

2012 r., IV CZ 147/12, niepubl., z dnia 9 listopada 2012 r., IV CZ 156/12, niepubl.,

z dnia 28 listopada 2012 r., III CZ 77/12, niepubl. i z dnia 7 grudnia 2012 r., II CZ

152/12, niepubl.). W niniejszej sprawie żaląca się, błędnie pojmując charakter

wniesionego środka odwoławczego, większą część podniesionych w nim zarzutów

odniosła do merytorycznego stanowiska Sądu Apelacyjnego. Z przyczyn, o których

była już mowa, zarzuty te muszą pozostać poza zakresem kontroli Sądu

Najwyższego, ocenie podlegać może jedynie zarzut naruszenia art. 386 § 4 k.p.c.

W niniejszej sprawie u podstaw orzeczenia kasatoryjnego legła ocena Sądu

Apelacyjnego, według której Sąd pierwszej instancji nie rozpoznał istoty sprawy.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że przez nierozpoznanie

istoty

sprawy

należy

przede

wszystkim

rozumieć

niezbadanie

podstawy

merytorycznej dochodzonego roszczenia (zob. wyroki Sądu Najwyższego z dnia

20 lipca 2006 r„ V CSK 140/06, niepubl., z dnia 17 kwietnia 2008 r„ II PK 291/07,

niepubl., z dnia 11 sierpnia 2010 r., I CSK 661/09, niepubl., z dnia 26 stycznia

2011 r., IV CSK 299/10, niepubl., z dnia 6 września 2011 r., I UK 70/11, niepubl.

i z dnia 12 stycznia 2012 r., II CSK 274/11, niepubl. oraz postanowienia z dnia

23 września 1998 r„ II CKN 897/97, OSNC 1999, Nr 1, poz. 22, z dnia

25 października 2012 r„ I CZ 139/12, niepubl. i z dnia 9 listopada 2012 r., IV CZ

156/12, niepubl.). Sytuacja taka wystąpiła w niniejszej sprawie. Sąd pierwszej

instancji

a

priori

uznał

bowiem,

że

roszczenie

powódki

o

zasądzenie

zadośćuczynienia i odszkodowania znajduje podstawę w art. 417 1 § 2 k.c., gdyż

wydanie orzeczenia administracyjnego z dnia 14 kwietnia 1958 r. o przejęciu na

własność Państwa gospodarstwa rolnego z zabudowaniami w D. wyrządziło

szkodę jej ojcu. Sąd pierwszej instancji nie zbadał przy tym ani tego, czy B. K. był

właścicielem gospodarstwa rolnego, ani tego, czy zostały spełnione przesłanki

odpowiedzialności odszkodowawczej, na co zwrócił uwagę Sąd Najwyższy w

wyroku z dnia 20 września 2012 r., IV CSK 46/12.

Z przedstawionych powodów orzeczono, jak w sentencji (art. 394 1 § 11

w związku z art. 386 § 4 k.p.c.).

es