IV CZ 45/06 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CZ 45/06

POSTANOWIENIE

Dnia 9 czerwca 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący)

SSN Maria Grzelka (sprawozdawca)

SSN Krzysztof Pietrzykowski

w sprawie z powództwa J. R. i D. S.

przeciwko H. D.

o uzgodnienie treści księgi wieczystej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 9 czerwca 2006 r.,

zażalenia powódek

na postanowienie Sądu Okręgowego w G.

z dnia 10 sierpnia 2005 r.,

1. umarza postępowanie zażaleniowe w części dotyczącej

kasacji powódki J. R.,

2. uchyla zaskarżone postanowienie w części dotyczącej

kasacji powódki D. S. i w tej części przekazuje sprawę

Sądowi Okręgowemu w G. do ponownego rozpoznania.

Uzasadnienie

W kasacji od wyroku Sądu Okręgowego w G. z dnia 1 lutego 2005 r. powódki

J. R. i D. S. wnosiły o zwolnienie od wpisu od kasacji. Postanowieniem z dnia 31

maja 2005 r. Sąd Okręgowy odmówił zwolnienia po czym, zarządzeniem

doręczonym pełnomocnikowi powódek w dniu 30 czerwca 2005 r., wezwał je do

uiszczenia wpisu w kwocie 8.240,20 złotych w terminie 7 dni pod rygorem

odrzucenia kasacji. W dniu 7 lipca 2005 r. powódki złożyły ponownie wniosek o

zwolnienie od kosztów sądowych, w którym powołały się na nową okoliczność w

postaci konieczności poniesienia przez powódkę D. S.n wydatku w kwocie ok.

7.000,- złotych na operację kręgosłupa. W dniu 10 sierpnia 2005 r. Sąd Okręgowy

wydał postanowienie o odrzuceniu kasacji powódek jako nieopłaconej. W

uzasadnieniu powołał się na orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 21 kwietnia

1999 r. I CKN 1461/98 – (OSNC 1999, nr 11, poz. 196), zgodnie z którym, jeżeli

wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych złożony przez stronę w terminie

otwartym dla uiszczenia wpisu od apelacji został prawomocnie oddalony,

bezskuteczny upływ terminu oznaczonego w zarządzeniu przewodniczącego

wydanym ponownie powoduje odrzucenie apelacji, choćby strona złożyła kolejny

wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. Od tego postanowienia obydwie

powódki wniosły zażalenie (k – 373 i k – 332). Zanim doszło do jego

przedstawienia Sądowi Najwyższemu powódka J. R. cofnęła swoją kasację w

związku z czym Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 14 listopada 2005 r.

umorzył postępowanie wywołane wniesieniem w/w kasacji.

W zażaleniu powódki zakwestionowały przyjęcie przez Sąd Okręgowy

podobieństwa sytuacji w sprawie, której dotyczyło powołane w zaskarżonym

postanowieniu orzeczenie Sądu Najwyższego ze sprawą niniejszą, zarzuciły

naruszenie art. 3935 k.p.c. w zw. z art. 16 ustawy o kosztach sądowych z 1967 r.

i wnosiły o uchylenie lub zmianę zaskarżonego postanowienia, względnie

o uchylenie postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zażalenie powódki J. R. stało się bezprzedmiotowe po tym jak ta powódka

cofnęła swoją kasację, a Sąd Okręgowy umorzył postępowanie kasacyjne.

Orzekanie o zażaleniu, którego powódka J. R. nie cofnęła, stało się zatem

niedopuszczalne i dlatego Sąd Najwyższy orzekł jak w pkt 1 sentencji (art. 355 § 1

k.p.c. w zw. z art. 399 i 39821 k.p.c.). Zażalenie w części dotyczącej kasacji

wniesionej przez powódkę D. S. Sąd Najwyższy uznał za zasadne. Złożenie przez

stronę wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych w terminie do uiszczenia wpisu

od środka odwoławczego przerywa bieg tego terminu. Wymagane jest wówczas

najpierw rozpoznanie wniosku. Jeżeli skutkuje ono przyznaniem zwolnienia od

wpisu to bezprzedmiotowe staje się wezwanie do uiszczenia wpisu, jeśli natomiast

kończy się prawomocną odmową zwolnienia, to sąd ponownie wzywa stronę do

uiszczenia wpisu w wyznaczonym terminie pod rygorem odrzucenia środka

odwoławczego (por. orzeczenie SN z dnia 13 października 1956 4 CR 208/56

(OSPiKA 1959, nr 2, poz. 35), uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 15 października

1997 r. III CZ 70/97 – (OSNC 1998, nr 3, poz. 45). Ponowny wniosek o zwolnienie

od kosztów podlega rozpoznaniu chyba, że nie powołuje żadnych nowych

okoliczności i złożony został jedynie w celu przedłużenia postępowania; w takim

razie należy uznać, że podlega odrzuceniu (art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c.).

Z powyższego wynika, że ponowny wniosek o zwolnienie od kosztów

sądowych, złożony w terminie wyznaczonym do uiszczenia wpisu, nie ma wpływu

na bieg tego terminu wówczas, gdy nie zawiera nowych okoliczności mających

uzasadniać zwolnienie w porównaniu z okolicznościami, które zostały przytoczone

w pierwszym, odmownie załatwionym wniosku. Jeżeli natomiast ponowny wniosek

o zwolnienie od kosztów, złożony w czasie biegu terminu do uiszczenia wpisu,

zawiera nowe okoliczności to wniosek ten podlega rozpoznaniu. Do czasu jego

prawomocnego rozstrzygnięcia kwestia opłacenia pisma zawierającego środek

odwoławczy staje się bezprzedmiotowa. W związku

z tym odrzucenie w tym

okresie środka odwoławczego jako nieopłaconego nie znajduje usprawiedliwienia.

Sąd

Najwyższy

w

obecnym

składzie

nie

podziela

przytoczonego

w zaskarżonym postanowieniu poglądu wyrażonego w postanowieniu Sądu

Najwyższego z dnia 21 kwietnia 1999 r. I CKN 1461/98 r. Pogląd ten nie budzi

zastrzeżeń odnośnie do sytuacji, gdy ponowny wniosek o zwolnienie od kosztów

nie zawiera nowych okoliczności i podlega odrzuceniu. Jeżeli jednak ponowny

wniosek powołuje nowe okoliczności, mające uzasadniać odmienną ocenę

możliwości płatniczych strony ubiegającej się o zwolnienie w porównaniu z jej

sytuacją, stanowiącą podstawę uprzedniej odmowy, to nie wydaje się aby istnienie

prawomocnego postanowienia o odmowie zwolnienia od kosztów sądowych mogło

przesądzać o niedopuszczalności ponownego badania sytuacji materialnej,

osobistej i rodzinnej strony wnioskującej. Wszakże w czasie od uprawomocnienia

się tego postanowienia do upływu terminu ponownie wyznaczonego do uiszczenia

wpisu strona, która w chwili dokonywania „pierwszej” oceny nie zasługiwała na

zwolnienie od kosztów sądowych, może się znaleźć w sytuacji jednoznacznie

uniemożliwiającej

jej

poniesienie

ciężaru

wpisu.

Wykluczenie

możliwości

ponownego rozważenia przez Sąd jej nowej sytuacji oznaczałoby, że o odmowie

zwolnienia od kosztów przesądzałyby okoliczności wcześniejsze, a nie te, które

określają możliwości finansowe strony w czasie, gdy realnie ma ją dotknąć ciężar

opłaty sądowej. Przeszkodą do takiego ujmowania rozważanej kwestii byłoby nie

tylko sformułowanie „nie jest w stanie ponieść” zawarte w art. 113 § 1 k.p.c.

(obecnie – art. 102 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych

w sprawach cywilnych (Dz. U. Nr 167, poz. 1398) ale także ustrojowy charakter

instytucji zwolnienia od kosztów sądowych będącej narzędziem realizacji

konstytucyjnej zasady dostępu do sądu (art. 45 Konstytucji RP).

Z przedstawionych względów, w rozpoznawanej sprawie Sąd Najwyższy

uznał, że ponowny wniosek powódki D. S. o zwolnienie od wpisu, złożony w dniu 7

lipca 2005 r., gdy nie upłynął jeszcze termin wyznaczony do uiszczenia wpisu po

odmowie przez Sąd Okręgowy uwzględnienia wniosku umieszczonego w kasacji,

przerwał bieg tego terminu i czynił przedwczesnym orzekanie o odrzuceniu kasacji

jako nieopłaconej. W związku z tym zażalenie powódki D. S. podlegało

uwzględnieniu na podstawie art. 39815 § 1 w zw. z art. 3941 § 3 k.p.c.