IV CZ 4/13 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CZ 4/13

POSTANOWIENIE

Dnia 27 lutego 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Wojciech Katner (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Maria Szulc

SSN Bogumiła Ustjanicz

w sprawie z wniosku E. - OPERATOR SA w G.

przy uczestnictwie D. G., G. G. i Skarbu Państwa

- Starosty Powiatowego w K.

o stwierdzenie zasiedzenia nieruchomości,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 27 lutego 2013 r.,

zażalenia uczestników postępowania D. G. i G. G.

na postanowienie Sądu Okręgowego w G.

z dnia 25 września 2012 r.,

oddala zażalenie i pozostawia Sądowi Okręgowemu w G.

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania zażaleniowego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 9 grudnia 2011 r. Sąd Rejonowy w K. oddalił wniosek

E.-Operator S.A., w sprawie z udziałem D. G., G. Gr. i Skarbu Państwa – Starosty

Powiatowego w K. o stwierdzenie zasiedzenia z dniem 25 czerwca 1989 r.

służebności

przesyłu,

polegającej

na

nieograniczonym

w

czasie

prawie

użytkowania słupów energetycznych, posadowionych na nieruchomości położonej

w K., działka nr 70/23, dla której Sąd Rejonowy prowadzi księgę wieczystą Kw nr

[…] oraz energetycznej linii napowietrznej 15 kV, przeprowadzonej nad tą

nieruchomością, z prawem dostępu (przechodu lub przejazdu) do słupów

energetycznych i linii, w miarę potrzeb, wynikających z prawidłowej eksploatacji lub

awarii. Sąd rozstrzygnął także o kosztach postępowania. Przyczyną oddalenia

wniosku było uznanie daty 3 sierpnia 2008 r., czyli wejścia w życie przepisów o

służebności przesyłu, jako terminu początkowego, od którego należy liczyć bieg

zasiedzenia przedmiotowej służebności, a więc wnioskodawca mógłby wystąpić o

stwierdzenie zasiedzenia dopiero 3 sierpnia 2038 r. Sąd uznał ponadto, że w

okolicznościach sprawy nie jest dopuszczalne nabycie w drodze zasiedzenia

służebności odpowiadającej służebności przesyłu, gdyż za niedopuszczalne należy

uznać zaliczanie do okresu niezbędnego do zasiedzenia prawa odpowiadającego

służebności przesyłu czasu, przez jaki ze spornej nieruchomości korzystano do 1

lutego 1989 r.

W apelacji od powołanego postanowienia wnioskodawca, zaskarżając je

w całości zarzucił naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 328 § 2, art. 233 § 1

i art. 217 w związku z art. 227 k.p.c., a także naruszenie przepisów prawa

materialnego, tj. art. 285 w związku z art. 292 k.c., art. 352, art. 172, art. 121 pkt 4

w związku z art. 175 k.c., art. 3051, art. 3054 w związku z art. 292 i art. 172 k.c.

Wnioskodawca wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości

i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, ewentualnie o zmianę tego

postanowienia i uwzględnienie wniosku, wraz z rozstrzygnięciem w każdym

wypadku o kosztach postępowania.

W wyniku rozpoznania apelacji, postanowieniem z dnia 25 września 2012 r.

Sąd Okręgowy w G. uchylił zaskarżone postanowienie i sprawę przekazał

do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w K., pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania za instancję odwoławczą.

W uzasadnieniu Sąd drugiej instancji wskazał, że Sąd Rejonowy nie rozpoznał

istoty sprawy, a jest nią rozważenie kwestii prawnych wynikających z art. 352,

art. 292 i art. 285 k.c., dotyczących możliwości nabycia przez zasiedzenie

służebności gruntowej związanej z posadowieniem na cudzym gruncie urządzeń

przesyłowych energii elektrycznej, spełnienia przesłanek zasiedzenia oraz

rozważenie podmiotów, na rzecz których mogło nastąpić stwierdzenie nabycia

służebności przez zasiedzenie. W podsumowaniu uzasadnienia Sąd odwoławczy

podniósł, że istotne w niniejszej sprawie jest określenie charakteru władztwa

Skarbu Państwa nad nieruchomością i urządzeniami przesyłowymi i w tym celu Sąd

Rejonowy powinien ustalić, w jaki sposób doszło do przejęcia nieruchomości przez

Skarb Państwa i komu przysługiwało w związku z tym prawo własności

przedmiotowej nieruchomości. To pozwoli, zdaniem Sądu ocenić dobrą lub złą

wiarę, która ma wpływ na długość okresu zasiedzenia. Kolejną kwestią, zdaniem

Sądu

Okręgowego,

jest

ustalenie

początku

biegu

terminu

ewentualnego

zasiedzenia, przez co Sąd Rejonowy powinien ustalić datę posadowienia

na obciążonej

nieruchomości

urządzeń

przesyłu

energii

elektrycznej.

Nierozstrzygnięcie wskazanych kwestii uniemożliwiło Sądowi drugiej instancji

dokonania kontroli oceny materialnoprawnej zgłoszonego żądania.

W zażaleniu na postanowienie Sądu Okręgowego z dnia 25 września 2012 r.

uczestnicy postępowania D. i G. G., zaskarżając to postanowienie w całości

zarzucili mu naruszenie art. 386 § 4 k.p.c. poprzez jego zastosowanie i uznanie, że

nie została rozpoznana istota sprawy oraz zachodzi konieczność uzupełnienia

postępowania dowodowego; art. 232 k.p.c. w związku z art. 6 k.c. poprzez uznanie,

że w postępowaniu o zasiedzenie Sąd winien z urzędu dokonywać wskazanych w

uzasadnieniu postanowienia ustaleń i rozważań. Naruszenie prawa materialnego

dotyczy art. 292 k.c. i polega na przyjęciu przez Sąd drugiej instancji, że

służebność o treści odpowiadającej służebności przesyłu może zostać zasiedziana

przez inny podmiot niż przedsiębiorca przesyłowy. Skarżący wnieśli o zmianę

zaskarżonego orzeczenia poprzez oddalenie apelacji wnioskodawcy, ewentualnie

uchylenie tego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, w

każdym wypadku z rozstrzygnięciem o kosztach postępowania.

W odpowiedzi na zażalenie uczestnik postępowania Skarb Państwa

– Prokuratoria Generalna Skarbu Państwa

wniósł o oddalenie zażalenia

i zasądzenie kosztów postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zażalenie powinno zostać oddalone.

Zgodnie z art. 386 § 1 k.p.c. sąd drugiej instancji w razie uwzględnienia

apelacji zmienia zaskarżony wyrok i orzeka co do istoty sprawy. Uchylenie takiego

wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, poza wypadkami

określonymi w § 2 i 3 tego artykułu, jest uprawnione według art. 386 § 4 k.p.c. tylko

w razie nierozpoznania przez sąd pierwszej instancji istoty sprawy albo

gdy wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego

w całości. Rozpoznając zażalenie uczestników postępowania D. i G. G. należy

zatem rozważyć, czy zachodzą wymienione przesłanki do uchylenia przez Sąd

Okręgowy wyroku Sądu Rejonowego w niniejszej sprawie. Z pewnością nie jest

rzeczą Sądu Najwyższego badanie w postępowaniu zażaleniowym, opartym na

podstawie art. 3941 § 11 k.p.c. zarzutów naruszenia prawa materialnego, jak tego

oczekują skarżący przez dokonanie analizy spełnienia przesłanek art. 292 k.c. w

odniesieniu do zasiedzenia przez wnioskodawcę służebności oraz zastąpienia

Sądu drugiej instancji w rozpoznaniu apelacji i wydaniu stosownego orzeczenia. W

postępowaniu zażaleniowym wszczętym na powołanej podstawie prawnej Sąd

Najwyższy bada tylko to, czy zachodzą podstawy do skorzystania przez sąd

odwoławczy z uprawnienia do uchylenia wyroku (postanowienia w postępowaniu

nieprocesowym) i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania, tak więc

kognicją tego Sądu jest objęta jedynie prawidłowość zastosowania art. 386 k.p.c. i

przewidzianych w nim podstaw uchylenia wyroku.

W doktrynie i orzecznictwie jest ugruntowane stanowisko, że w warunkach

apelacji pełnej Sąd drugiej instancji powinien przeprowadzić postępowanie

na nowo, z wykorzystaniem materiału zebranego przez sąd pierwszej instancji

i uzupełniając we własnym zakresie postępowanie dowodowe, jeśli uzna to za

potrzebne. Dlatego powołany przepis stanowi ograniczenie odnośnie do uchylania

orzeczeń sądów pierwszej instancji z powodu braków postępowania dowodowego,

pozwalając na to tylko w razie konieczności przeprowadzenia takiego postępowania

w całości. Myślą przewodnią takiego rozwiązania jest, jak wynika z uzasadnienia

noweli do k.p.c. z dnia 16 września 2011 r. skłonienie sądów odwoławczych

do oszczędnego korzystania z możliwości wydania wyroku kasatoryjnego oraz

jednoznacznego wskazywania w motywach podstaw uchylenia wyroku sądu

pierwszej instancji. Zajdzie taka sytuacja wtedy, gdy sąd nie rozpozna istoty

sprawy, w szczególności przez to, że nie zbada podstaw pozwu i nie przeprowadzi

w tym zakresie postępowania dowodowego, nie oceni dowodów oraz nie dokona

oceny prawnej ustalonego stanu faktycznego (por. uchwałę siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego – zasadę prawną z dnia 23 marca 1999 r., III CZP 59/98, OSNC

1999, nr 7-8, poz. 124).

Przenosząc powyższe na stan rozpoznawanej sprawy, należy uznać

za prawidłowe rozstrzygnięcie Sądu Okręgowego, jako że Sąd pierwszej instancji

nie dokonał ustaleń, odnośnie do tego, kto, kiedy i z jakimi skutkami dla

dochodzonych

praw

wzniósł

urządzenia

energetyczne

na

nieruchomości,

nie zostały także zbadane przesłanki zasiedzenia, a jedynie wypowiedziane bez

bliższego uzasadnienia pewne, nieraz dość dyskusyjne poglądy prawne, mające

wpływ na rozstrzygnięcie sprawy, ale nie mogące go od strony faktycznej i prawnej

zastąpić. Wskazał na to Sąd Okręgowy w obszernym uzasadnieniu, trafnie

podnosząc, że rozmiar postępowania dowodowego, które musiałby przeprowadzić

i analiza prawna dotycząca art. 352, art. 292 i art. 285 k.c. spowodowałoby

ograniczenie merytoryczne rozpoznania sprawy do jednej instancji, a nie

rozstrzygnięcie wskazanych w uzasadnieniu wyroku uchylającego kwestii prawnych

przez Sąd Rejonowy uniemożliwia dokonanie kontroli oceny materialnoprawnej

zgłoszonego żądania przez wnioskodawcę.

Nie ma racji skarżący również w tej części zażalenia, w której zarzucają

naruszenie przez postanowienie Sądu Okręgowego art. 232 w związku z art. 13 § 2

k.p.c. i w związku z art. 6 k.c., ze względu na uznanie, że Sąd nakazał z urzędu

dokonywać niektórych ustaleń. Z treści uzasadnienia zaskarżonego orzeczenia

wynika, że chodziło o przeprowadzenie dowodów na określone okoliczności, a nie

akurat o ich dopuszczanie przez sąd z urzędu. Niemniej na uwagę zasługuje

powołany w odpowiedzi na zażalenie wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 marca

2012 r., IV CSK 330/11, w którym stwierdza się, że nie można sądowi zarzucać

naruszenia przepisów postępowania jedynie przez dopuszczenie dowodu z urzędu,

tj. wytykać mu, że skorzystał z przysługującego mu uprawnienia, jakie wynika z art.

232 zdanie drugie k.p.c.

Mając to na uwadze należało uznać, że spełnione zostały przesłanki

określone w art. 396 § 4 k.p.c. i na podstawie art. 39814 w związku z art. 3941 § 11

i art. 3941 § 3 k.p.c. oddalić zażalenie, na podstawie art. 108 § 2 w związku z art.

391 § 1, art. 3941 § 3 i art. 39821 k.p.c. pozostawiając Sądowi rozpoznającemu

sprawę orzeczenie o kosztach postępowania zażaleniowego przed Sądem

Najwyższym.

es